TİC208U-İTHALAT VE İHRACAT İŞLEMLERİ
Ünite 7: Dış Ticaret İşlemlerinde Yardımcı Olan Kurum ve Kuruluşlar
Giriş
Ülkemizde ve dünyada dış ticaret işlerinin yürütülmesi esas olarak dış ticaret, kambiyo ve gümrük düzenlemelerine, ardından da uluslararası ticaret düzenleme ve uygulamalarına bağlıdır. Dış ticaret işlemlerinin her aşamasında ülkemizde Ticaret Bakanlığı ve Hazine ve Maliye Bakanlığı gibi bazı bakanlıklar ve bunların alt birimleri, dünyada ise Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası gibi kuruluşlar ithalat ve ihracat işlemlerinin doğrudan ya da dolaylı olarak şekillenmesi sürecinde aktif rol oynamaktadır.
Ticaret Bakanlığı
Ülkemiz dış ticaret politikasının tespitine yardımcı olunması, tespit olunan bu politikalar çerçevesinde ihracat, ihracatı teşvik, ithalat, yurt dışı müteahhitlik hizmetleri ve ikili ve çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkilerin düzenlenmesi, uygulanması, uygulamaların izlenmesi ve geliştirilmesi Ticaret Bakanlığının görevleri arasındadır. Ticaret Bakanlığı resmî sitesinde misyon ve vizyon bölümünde yer alan “Sürdürülebilir ekonomik büyümeye ve toplumsal refaha katkı sağlamak amacıyla; ihracatçılarımızı ve girişimcilerimizi destekleyerek rekabet gücünü ve uluslararası ekonomik ve ticari iş birliğini artıracak, üretici ve tüketiciyi koruyacak etkin, hızlı ve insan odaklı ticaret ve gümrük politikaları oluşturarak yenilikçi ve katılımcı bir yaklaşımla gerçekleştirmek, uygulamak ve koordine etmek” ifadesi Ticaret Bakanlığının temel amaç ve görevlerini açıklamaktadır.
Gümrükler Genel Müdürlüğü
İthalata ilişkin işlemleri yapmak, ithalat rejiminin gümrük hükümleri, kambiyo mevzuatı ve diğer yasal hükümlerin uygulanmasını sağlamak, eşyanın çıkış, geçici çıkış ve iadesine ilişkin ihracat rejimi kararlarının uygulanmasını sağlamak, Kuruluşun düzenlenmesini ve uygulanmasını sağlamanın yanı sıra, aşağıda sıralanan diğer görevlerin yerine getirilmesinden de sorumludur.
Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğü
Ülkemizde gümrük hattının giriş çıkışları kara, deniz ve hava yoluyla gümrük kapılarından yapılmaktadır. Gümrük hattı içindeki gümrük kapıları ile gümrük hattının geçiş noktaları arasında belirli yolların izlenmesi zorunludur. Türkiye içinde gümrük işlemlerinin yapıldığı, hava ulaşım araçlarının inebileceği giriş ve çıkış kapıları, bunları birbirine bağlayan yollar ve havalimanları, yetkili bakanlıkların görüş bildirmesinden sonra Ticaret Bakanlığınca belirlenir.
Gümrük Muhafaza Genel Müdürlüğü Ticaret Bakanlığının merkez teşkilatında yer alan önemli bir alt kuruluştur. Bu kuruluş görev tanımı gereği ihtiyaç hâlinde diğer ilgili kuruluşlarla birlikte faaliyet göstererek sadece Ticaret Bakanlığının yetki alanına giren yer ve alanlarda temelde
kaçakçılığın yasaklanması ve denetlenmesi görevlerini yerine getirmektedir.
İhracat Genel Müdürlüğü
Ticaret Bakanlığının merkez teşkilat birimlerinden biri olan İhracat Genel Müdürlüğünün görevi; kalkınma planlarında ve yıllık programlarda yer alan ilke, amaç ve politikalara göre ülkemiz ekonomisinin yararına ihracatı düzenlemek, desteklemek ve geliştirmek, verilen yetkiler tarafından kullanılmakta olan ihracat politikalarının uygulanmasına ilişkin esasları düzenlemek ve uygulamak, kurum ve kamu kuruluşlarının çeşitli kanunlarla yetkili kılınması, yetkili kurumlar arasında koordinasyonun sağlanması ve bahsi geçen kurumların yeni ihracat düzenlemeleri hakkında görüş organize etmektir.
İhracata yönelik devlet yardımları, Türkiye’deki devlet yardımlarının önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu teşviklerin temel amacı, kalkınma programlarında ve yıllık programlarda yer alan sosyal ve ekonomik hedeflere ulaşmak için gerçekleştirilecek faaliyetleri, uluslararası kuruluşlarla olan yükümlülüklerimize aykırı olmayacak şekilde tasarlamaktır. KOBİ’ler başta olmak üzere ihracatçı firmalara hem üretim aşamasında hem de pazarlama aşamasında, uluslararası pazarın sorunlarını çözmek ve rekabet gücünü artırmaktır.
Ülkemizin uluslararası rekabete açılacak üreticilerini desteklemek, dış ticaretimizi serbestleştirmek, sanayimizi yoğun rekabetten korumak, sanayimizi güçlendirmek ve teknolojik gelişimini sağlamak amacıyla aşağıdaki “İhracat Devlet Yardımları” uygulanmaktadır. Bunlar Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yürütülmektedir.
İthalat Genel Müdürlüğü
Ticaret Bakanlığının merkez teşkilatlarından biri olan İthalat Genel Müdürlüğü; Uluslararası anlaşmalar, kalkınma planları ve yıllık programlarda belirlenen ilke, amaç ve politikalar çerçevesinde ithalatın gerçekleştirilmesini sağlamanın yanı sıra kamu kurumlarının yetkilerinin kullanımında ithalata dair politikaların uygulanmasına ilişkin esasları düzenlemek ve kuruluşlara çeşitli kanunlara uygun olarak adı geçen kuruluşların yeni ithalat yönetmelikleri hakkında yorum yapmaktır.
Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü
Ticaret Bakanlığının merkez teşkilatları arasında yer alan Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğünün görev ve yetkileri ders kitabınızın 147. sayfasında listelenmiştir.
Ticaret Araştırmaları ve Risk Değerlendirme Genel Müdürlüğü
Ticaret Araştırmaları ve Risk Değerlendirme Genel Müdürlüğü Ticaret Bakanlığı merkez teşkilatı birimlerinden biri olup 10.01.2019 tarih ve 30651 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 27 sayılı kararnamede bu birimin görev ve yetkileri ders kitabınızın 147-148. sayfalarında belirtilmiştir.
Uluslararası Hizmet Ticareti Genel Müdürlüğü
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile 2021 yılında Ticaret Bakanlığı bünyesinde kurulan Uluslararası Hizmet Ticareti Genel Müdürlüğü uluslararası ticarete ilişkin hizmet sektörlerinin ülke yararına geliştirilmesi, desteklenmesi, bu alanda oluşturulan politikaların ilgili tüm kurum ve kuruluşların koordine edilerek uygulanmasından sorumlu olan genel müdürlüktür.
Yurt dışında kurulacak olan lojistik merkezleri ile yurt dışındaki yatırımların izlenmesi ve yönlendirilmesi konularında da çalışmalar yürütecektir.
Küresel gelişmelere güncel kalıp, sektörler ve ülkeler genelinde gerekli çalışma faaliyetlerini gerçekleştirmekle yetkili olup ülke hizmet ihracatına yönelik algının güçlendirilmesi ve pazar payının artırılmasına yönelik her türlü tanıtım ve etkinliği düzenlemeyle yetkili bir müdürlüktür.
Helal Akreditasyon Kurumu
703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değişik 7060 sayılı Kanun ve 4 sayılı “bakanlıklara bağlı, ilgili kurum ve kuruluşların teşkilatı hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükümleri ile kurulmuş olan Helal Akreditasyon kurumu, kamu tüzel kişiliğine haiz, idari ve mali özerkliğe sahip özel bütçeli bir kuruluştur. Bu kurumun temel yetki ve görevleri ders kitabınızın 148. Sayfasında belirtildiği gibidir.
Ticaret Bakanlığı Yurt Dışı Teşkilatı
Kamu kuruluşlarının görev ve nitelikleri, yurt dışı teşkilatını oluşturan birimler ile bu kuruluşların tabi olduğu genel esaslar 13/12/1983 tarihli ve 189 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile düzenlenir.
Ticaret Bakanlığının görev alanına giren diğer konularda, bulundukları ülkelerdeki resmî ve özel kuruluşlar kapsamında faaliyette bulunmak üzere 3’ü uluslararası kuruluşlar nezdinde (OECD/Paris, DTÖ/Cenevre ve AB/Brüksel), 106 farklı ülkede toplamda 149 ticaret müşavirliği ve yurt dışı temsilciliği bulunmaktadır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı
Ekonomi politikalarının tespitine yardımcı olmak, bu politikalar çerçevesinde hazine işlemleri, kamu finansmanı, kamu iktisadi teşebbüsleri ve devlet iştirakleri, iki veya çok taraflı dış ekonomik ilişkiler, uluslararası ve bölgesel ekonomik ve mali kuruluşlarla ilişkiler, yabancı ülke ve kuruluşlardan borç ve hibe alınması ve verilmesi, ülkemiz finansman politikaları çerçevesinde sermaye akımlarına ilişkin düzenleme ve işlemlerin yapılması, bankacılık ve sermaye piyasası, yurt dışı müteahhitlik hizmetleri, sigorta sektörü ve kambiyo rejimine ilişkin faaliyetler ile yatırım ve yatırım teşvik faaliyetlerinin düzenlenmesi, uygulanması, uygulamanın izlenmesi ve geliştirilmesine ilişkin esasları saptamak amacıyla, 10.07.2018 tarih ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Hazine ve Maliye Bakanlığı kurulmuştur.
Hazine ve Maliye Bakanlığı; merkez, taşra ve yurt dışı teşkilatı ile bağlı kuruluşlardan oluşmaktadır. Bakanlığın merkez teşkilatı; ana hizmet birimleri, danışma ve denetim birimleri ile yardımcı birimler olarak üç grupta toplanmaktadır. Ana Hizmet Birimleri; Kamu Finansmanı, Kamu Sermayeli Kuruluş ve İşletmeler, Dış Ekonomik İlişkiler, Finansal Piyasalar ve Kambiyo, Risk Analizi, Borçlanma ve Ekonomik Programlar ve Araştırmalar Genel Müdürlüklerinden oluşmakta, bu birimler arasında yer alan Finansal Piyasalar ve Kambiyo Genel Müdürlüğü ve bu birime bağlı kambiyo müdürlükleri, ülkemiz gerçek ve tüzel kişi ihracatçı ve ithalatçılarına, dış ticaret işlemlerinin gerçekleşmesinde, dolaylı ve/veya dolaysız olarak yardımcı olmaktadır. Danışma ve denetim birimleri Hazine Kontrolörler Kurulu Başkanlığı, Vergi Denetim, Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığından, danışma birimleri ise Hukuk Müşavirliği ve Strateji Geliştirme Daire Başkanlığından oluşmaktadır.
İhracatçı Birlikleri
İhracatçı birlikleri, ekonominin büyümesinin yararlı ve uyarıcı unsurları olan dış ticaretin ve ihracatın dinamizmini sağlamak amacıyla Bakanlar Kurulu kararıyla kurulan Ticaret Bakanlığına bağlı kuruluşlardır. Birliğe bağlı olmayanların ihracat faaliyetlerinde bulunamadıkları ve bu nedenle Türkiye’de ihracatçı olarak tanımlanmadıkları söylenebilir. İhracatçı birlikleri hem bu ihtiyaç hem de son 60 yılda sağladıkları katma değer ile ülkemizde oldukça önemli bir kuruluştur. İhracatçı birlikleri, Ticaret Bakanlığı merkez teşkilatına bağlı İhracat Genel Müdürlüğü talimatları çerçevesinde uygulamaya yönelik işlemleri yürütür. İhracatçı birliklerinin kuruluş amacı ihracat faaliyetleri ile ilgilidir. Diğer bir deyişle kalkınma, düzenleme, destek, ihracat koordinasyonu gibi genel hedeflere ulaşmak ve nihayet ülke ekonomisine beklenen katma değeri sağlamaktır. Yine ülkemiz ihracatçılarının örgütlenmeleri, ülke içerisinde üretilen ürünlerin yurt dışına satılmasında karşılaşılan sorunların giderilmesi ve değerine satılmasının temini de ihracatçı birliklerinin kuruluş amaçları arasındadır. İhracatçı birlikleri 4 organdan oluşan bir örgüt yapısına sahiptir: Bu organlar, Genel Kurul, Yönetim Kurulu, Genel Sekreterlik ve Birlik Personeli ile Denetim Kuruludur.
Dış Ticaret İşlemlerine Yardımcı Diğer Kurum ve Kuruluşlar
Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM)
TİM kuruluş ve işleyişi, “İhracatçı Birliklerinin kuruluşu, işleyişi, işgal sahaları, organları, üyelerinin hak ve yükümlülüklerine dair kararda ihracatçı birliklerin tüzel kişiliği haiz bir üst kurulu olarak tanımlanan TİM, ihracatçı birlikleri arasında koordinasyonu ve dayanışmayı sağlamak, ihracatçıların sorunlarının çözümüne yönelik çalışmalar yapmak, ihracat hedef ve politikalarının belirlenmesine yardımcı olmak ve ihracatçıları en üst düzeyde temsil etmek görevini üstlenmiştir. Türkiye İhracatçılar Meclisinin örgüt yapısı TİM Genel Kurulu,
İcra Komitesi, TİM Başkanı, Yürütme Kurulu ve TİM Sekretaryasından oluşmaktadır.
Türkiye İhracatının özel sektör cephesinin en üst örgütü olan Türkiye İhracatçılar Meclisi;
• Özel sektör adına bütün ihracatçıları, • Faaliyette bulunan 27 sektörü, • Faaliyette bulunan 61 ihracatçı birliğini, • İhracatçı Birliklerine hizmet veren genel sekreterlikleri, • İcra Komitesi, madde bazında dengeli bir ağırlığa sahip olduğundan bütün ihracat kalemlerini
temsil etmektedir.
Milletlerarası Ticaret Odası (MTO)
Uluslararası Ticaret Odası, bünyesinde barındırdığı 16 uluslararası ticaret ihtisas komisyonu ile dış ticaretin önündeki tüm engelleri kaldırmak ve zorlukları azaltmak için çalışan bir kuruluştur. Girişimcilerimizin ithalat ve ihracat yaparken karşılaştıkları ilk büyük sorun bankalar arası ilişkilerdir. Her ülkede farklılık gösteren Krediler, Tahsilatlar ve Sözleşmeli Teminat İşlemleri gibi hususlar, Uluslararası Ticaret Odası Bankacılık Komisyonunda MTO üyesi ülke temsilcilerinin ortak çalışması sonucunda bazı standart kurallar ekseninde oluşturulmuştur. Dünyanın çeşitli ülkelerinde farklı uygulamalardan dolayı yaşanan sorunlar bu kurum sayesinde aşılmaya çalışılmakta olup ülkeler arasındaki ticaretin ortak bir zeminde yapılması amaçlanmaktadır. Aynı durum ithalat ve ihracatta ikinci önemli adım olan mal tesliminde de görülmektedir. Uluslararası Ticaret Odasının karşılıklı yanlış anlaşılmalardan doğabilecek hataları gidermek için geliştirdiği “Incoterms” uluslararası ticari teslimat modülleri, bu konuda girişimcilere büyük rahatlık sunmaktadır.
Dış ticaret ile uğraşan tüm firmalarımız, mal alım satımında imzalayacakları anlaşma, bankacılık işlemleri, malın teslimi ve hatta alıcı ya da satıcı ile düşecekleri herhangi bir ihtilafın çözümünde yine Milletlerarası Ticaret Odasının hizmetlerine başvurabilir. Zira MTO Uluslararası Tahkim Divanı, taraflar arasındaki ihtilafların çözümünde başvurulan, Milletlerarası Ticaret Odası bünyesindeki uluslararası bir mahkemedir. Bu bilgiler ışığında MTO’nun görevleri şu şekilde sıralanabilir:
• Dünya iş çevrelerinin ulusal ve uluslararası temsilciliğini yapmak, • Serbest ve adil rekabet kuralları temelinde uluslararası ticaret ve yatırım faaliyetlerini geliştirmek, • Ticaret alanındaki uygulamaların birbirleriyle uyumlu olmasını sağlamak, • İthalatçılar ve İhracatçılar için gerekli terminolojiyi oluşturmak.
Türk Eximbank
Türkiye’de 1980 sonrasında ihracat alanında elde edilen başarıların kalıcılığının sağlanması, genelde dış ticaret ve özelde ihracatın finansmanının belirli bir sisteme bağlanmasının gerekliliğini gündeme getirmiştir. Bu gerekliliğin bir sonucu olarak Devlet Yatırım Bankası, ihracatçıyı yatırım, üretim ve pazarlama aşamalarında kredi, garanti ve sigorta primleri ile desteklemek üzere Türkiye İhracat Kredi Bankası AŞ (Türk Eximbank) olarak yeniden düzenlenmiştir. Bu amaçla Türk Eximbank 31 Mart 1987 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 3332 sayılı Kanun’un verdiği yetkiye istinaden 21 Ağustos 1987 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 87/11914 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile kurulmuştur.
Türk Eximbank’ın temel amacı;
• İhracatı geliştirmek, ihraç edilen mal ve hizmetleri çeşitlendirmek, ihraç malları için yeni pazarlar açmak, ihracatçıların uluslararası ticarete katılımını artırmak ve girişimleri için gerekli desteği sağlamak • Yurt dışında faaliyet gösteren ihracatçı, müteahhit ve yatırımcılara uluslararası pazarlarda rekabet ve güvenlik sağlamak, yurt dışındaki yatırımları ve ihracata yönelik sermaye malı üretim ve satışını teşvik etmek ve desteklemek, • Mal ve hizmet satışını teşvik etmek amacıyla ihracat kredi sigortası yaptırmak, ihracatçılara ekonomik ve siyasi risklerden doğabilecek zararları teminat altına almak ve bu konuda ihracatçılara teminat vermek, • İhracatçıların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin en az %50’sine sahip olduğu yurt dışı şirketlerin bu ülke içinde veya bu ülkeden Türkiye dışındaki ülkelere satışını garanti altına alacak kredi sigortası yaptırmak, • İhracat veya döviz yaratma faaliyetleri için yerli sermaye malı üretimi ve satışı için kredi verilmesidir.
Türk Standartları Enstitüsünün (TSE) Görevleri
Türk Standartları Enstitüsünün görevleri ders kitabınızın 157-158. sayfalarında listelenmiştir.
Ticaret ve Sanayi Odaları
Ticaret ve Sanayi Odaları, ticaret ve sanayi sektörü ile ilgili her türlü bilgi ve haberi toplayıp ilgililere ulaştırarak, yurt dışından bu faaliyetleri yürütürken ihracat ve ithalatta yardımcı kuruluş olma özelliğini kazanır.
Tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları olan ticaret ve sanayi odaları, ayrı ayrı veya birlikte kurulabilir. Odaların çeşitli görevleri vardır.
Türkiye Ticaret, Sanayi ve Deniz Ticaret Odaları üst kuruluşu olan TOBB ayrı bir tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde bir meslek kuruluşudur.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tasfiyelerine ilişkin esas ve usuller 16.02.1983 tarih ve Türkiyeİstatistik Kurumu (TÜİK), 10.11.2005 tarih ve 86/7506 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit edilmiştir. 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu gereğince resmî Bu kurumların ana fonksiyonları bankalardan farklı istatistiklerin üretimine ve organizasyonuna ilişkin temel olmayıp bu kurumlar bankalar gibi fon toplayabilmekte, ilkeleri ve standartları belirleyen, ülkenin ihtiyaç duyduğu bu fonları gereksinim duyan kişi ve kuruluşlara alanlarda gerekli veri ve bilgileri derleyen, değerlendiren kullandırmakta, aracılık yapmaktadır. Ancak bankalardan ve kullanıcılara sunan bilimsel ve teknik bir kurumdur. farklı olarak topladıkları fonlara faiz yerine kâr payı TÜİK, 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu kapsamında vermektedirler.
faaliyetlerini yürütmekte olup görev, yetki ve sorumluluklarından bazıları ders kitabınızın 158-159. sayfalarında verilmiştir.
Gümrük Müşavirleri (Customs Agents)
Gümrük müşavirleri, ihracatçının gümrük idarelerindeki işlemlerini yürüttükleri gibi, ihracatçıya gümrük için gerekli çoğu belgelerin düzenlenmesinde yardımcı olurlar. İlgili kurumların düzenleyeceği sınav sonucu belge alan gümrük müşavirleri bu hizmetleri karşılığı Gümrük Müşavirleri Derneğinin belirlediği tarifedeki ücreti almaktadırlar.
Taşıma Komisyoncuları ve Şirketleri (Freight Forwarder)
Taşıma komisyoncuları ihracatçı firmaya malını en güvenli, hızlı ve ucuz bir şekilde sevk edebilmesi amacıyla aracı kurumlar olarak çalışır. Sevk olacak mal büyük miktarlarda ve belirli birkaç limana gidecekse ihracatçı doğrudan bir taşıma şirketi veya onun acentesi ile ilişki kurabilir. Ancak mal ufak partiler hâlinde ve değişik yerlere gidecekse ihracatçı bir taşıma komisyoncusuna taşıma işini devredebilir. Taşıma komisyoncuları ve şirketleri malın araca yüklenmesi, taşıma işi ile ilgili işlemlerin tamamlanması, gerekli belgelerin hazırlanması, malın taşınması ve tesliminde aktif rol üstlenmektedirler.
(Uluslararası) Gözetim Şirketleri
Gümrük müşavirleri, ihracatçının gümrük idareleri ile olan işlerini yürütürken ihracatçının gümrüklerin gerektirdiği belgelerin çoğunu almasına yardımcı olur. Yetkili kuruluşlar tarafından yapılacak inceleme sonucunda sertifika alan gümrük müşaviri, bu hizmetler karşılığında Gümrük Müşavirleri Birliği tarafından belirlenen oran üzerinden ücret alır.
Bankalar ve Özel Finans Kurumları
Dış ticarette, bir bankanın müdahalesi olmadan ihracat ve ithalat işi yapmak zordur. Bankalar, birbirini yeterince tanımayan taraflar arasındaki bağı oluşturur. Dış ticaret, tarafsız üçüncü kişi olan ve hizmetlerinden yararlanan bankaların desteği ile gerçekleştirilir. Ülkemizde bankacılık kesimini;
• Mevduat bankaları, • Kalkınma bankaları • Yatırım bankaları
oluşturmaktadır.
1984 yılı itibariyle Türkiye’de faaliyet gösteren özel finans kurumlarının, kuruluşları, faaliyetleri ve