TİC208U-İTHALAT VE İHRACAT İŞLEMLERİ
Ünite 6: Dış Ticarette Mal Bedelinin Ödenme Şekilleri
Giriş
Uluslararası ticarette, bir malın satıcısı ile alıcısının ayrı ayrı ülkelerde bulunmaları, tarafların birbirlerini genellikle yeterince tanımamaları, ayrıca ülkelerin farklı ekonomik sistemlere sahip oluşu ve piyasa yapılarının farklılıkları ile ülkeler arası mesafelerin uzaklığı gibi özellikler uluslararası ticareti iç ticarete oranla daha riskli hâle getirmektedir.
Dış ticarette, karşılaşılabilecek rizikoların derecesi, satış sözleşmesinde yer alan şartlara bağlıdır.
Dış ticarette, satıcı ve alıcı arasındaki satış sözleşmesini müteakip karşılaşılan başlıca aşamalar, sırasıyla; satıcının malı sevk etmesi, alıcının malı teslim alması, alıcının mal bedelini ödemesi ve bazı durumlarda da alıcının mal bedelini ödeyeceğine dair satıcıya garanti vermesidir.
Uluslararası ticari ilişkilerde; peşin ödeme, vesaik mukabili ödeme, kabul kredili ödeme, mal mukabili ödeme, konsinyasyon satışa ilişkin ödeme, akreditifli ödeme ve karşılıklı ticarete dayanan ödeme şekilleri yaygın bir kullanım alanı bulmaktadır.
Ödeme şekillerinin bir kısmı ithalatçının, bir kısmı ise ihracatçının yararınadır. Bu durumda taraflar, ödeme şekli konusunda önceden anlaşır ve tarafların bankaları aracılığı ile ödeme gerçekleşir. Ödeme şekilleri:
• Peşin ödeme, • Konsinyasyon, • Mal mukabili ödeme, • Vesaik mukabili ödeme, • Kabul kredili ödeme, • Akreditifli ödeme
olarak sıralanabilir.
Peşin Ödeme
Peşin ödeme, ihracat gerçekleşmeden mal bedelinin ithalatçı tarafından gönderilmesi ve satış sözleşmesine konu olan malın daha sonra sevk edilmesidir.
Peşin ödeme bazen alıcının, satıcının ülkesine gelerek mahallinde görüp beğendiği malları alması sonucunda da gerçekleşmektedir. Tamamıyla güvene dayanan bu ödeme şekli, satıcıya finansman kolaylığı getirmesine karşılık alıcı açısından oldukça risklidir.
Peşin ödeme, uygulamada aşağıdaki belirtilen şekillerde söz konusu olmaktadır:
Havale, Çek ve Efektif ile Ödeme: Alıcı, ithal edeceği malın bedelini ülkesindeki bir bankaya ulusal para olarak yatırır. Banka, satıcının ülkesindeki muhabirine mal bedeline eşit olan paranın satıcıya ödenmesi talimatını verir. Satıcı, mahalli (muhabir) bankadan bu paranın karşılığı ulusal parasını tahsil eder ve bir döviz alım bordrosu düzenlenir, bilahare sözleşme kapsamına giren malları alıcıya sevk eder.
Prefinansman
İthalatçının ihracatçıyı, ihracat öncesi konvertibl dövizlerle ve en fazla bir yıl vade ile finanse etmesidir.
Ancak bazı tarım ürünlerinin (meyan kökü, tütün, üzüm ve incir) ihracatı amacıyla sağlanan kredilerin vadesi (18 ay), gemi inşa ve ihracatının finansmanı için kullanılacak kredilerde (hazır gemi hariç) bu süre (24 ay), ihracatı teşvik belgesi kapsamında gemi, komple fabrika ve tesis ihracının finansmanı amacıyla sağlanan kredilerin vadeleri belge süresi (ek süreler dâhil) kadardır.
Kırmızı Şartlı Akreditif
Kırmızı şartlı akreditif; ihraç olunacak malın satın alınması ile yükleme masraflarının karşılanması amacıyla aracı bankaya, akreditif lehtarına (ihracatçıya), avans mahiyetinde, peşin ödemede bulunma yetkisini veren bir akreditiftir. Bu kabil akreditifte belirtilen miktar döviz Türk lirası karşılığında, ihracatçı tarafından teminat gösterilmeden veya makbuz ve benzeri belgeler karşılığında yetkili bankadan alınabilmektedir.
Yeşil Şartlı Akreditif
Yeşil şartlı akreditif aynen kırmızı şartlı akreditif gibi satıcıya peşin ödeme yapılmasına olanak sağlamaktadır. Ancak, bu tip akreditifte, peşin ödeme, malların depolandığını gösteren ve banka adına düzenlenmiş veya bankaya devredilmiş bulunan bir depo makbuzu karşılığında yapılmaktadır. Böylece, banka ithalatçının riskini bir ölçüde azaltmakta ise de risk tamamen ortadan kalkmamakta ve nihai sorumluluk yine alıcı üzerinde kalmaktadır.
Konsinyasyon (Consignments)
Konsinye satış, gerçekte bir satış değil, satış imkânı arama yoludur. Zira, malın sevki anında fiili bir satış bulunmadığı gibi malın satış fiyatı ve alıcısı da belli değildir. Bu, dış piyasalarda bir çeşit perakende satış şekline de benzetilebilir. Mal, kesin satışta bulunulmadan yurt dışında alıcıya, komisyoncuya veya ihracatçının yabancı bir ülkede tesis ettiği şube veya temsilciliğine, diğer bir deyişle konsinyatör denilen aracıya sevk edilir. Fiyat kesin olmayıp, piyasa şartlarına göre değiştiği gibi malın kısmen veya tamamen satılmaması da mümkündür.
Konsinye satış oldukça rizikolu bir satış şekli olup beklemeden doğan zararların, ihracatçının hesabına kaydedilmesinin yanı sıra malın satılıncaya kadar her an ihracatçıya, alacak ve satış giderleri dikkate alınmaksızın, geri gönderilmesi ihtimalini de taşımaktadır.
Mal Mukabili Ödeme
Alıcının satın aldığı malın bedelini, malın satış sözleşmesinde belirtilen varış yerine ulaşmasından sonra ödemesidir.
Mal mukabili ödemede, malın sevk edilip ithalatçı tarafından teslim alınmasından sonra sevk vesaiki tahsil için alıcı tarafından yetkili bankaya verilmektedir.
Mal mukabili ödemede, malın sevk ve teslim alınması sırasında geçen süre esnasında satıcı, alıcıya faizsiz kredi vermiş durumundadır.
Mal mukabili ödeme ile konsinyasyon yoluyla ödeme arasında önemli bir fark vardır. Konsinye satışta, mal kesin satışta bulunulmadan yurt dışında bir alıcıya (konsinyatör) sevk edilmektedir.
Mal mukabili ödemede, ödeme, vadesi geldiğinde doğrudan veya banka aracılığı ile yapılabilir. Mal bedelinin güvence altına alınması, satıcının alıcı üzerine çekeceği poliçenin muhabir banka tarafından kabul edilmesi veya alıcının kabul ettiği poliçeye muhabir bankanın aval vermesi suretiyle de mümkün bulunmaktadır.
Vesaik Mukabili Ödeme
Vesaik mukabili ödeme, satıcı ile alıcı arasında yapılan sözleşmeye istinaden ihraç ve diğer sevk vesaikinin, mal bedelinin ödenmesi üzerine alıcıya teslim edilmesini ifade eden bir ödeme şeklidir.
Vesaik mukabili ödemede, satıcı ve alıcı arasına, satıcının vesaikleri ibraz ettiği yetkili bankası ile vesaikleri ödeme karşılığında alıcıya teslim edecek muhabir banka girmektedir.
Vesaik mukabili ödeme, basit ve ucuz bir sistem olması, genellikle ödemenin, mal mukabili ödemeden, daha süratli oluşu nedeniyle uluslararası ticari ilişkilerde yaygın ve yoğun bir kullanım alanı bulmuştur.
Vesaik mukabili ödemede, mal bedeli, mallara ilişkin vesaikler muhabir bankaya ulaşınca çoğu kez malların alıcının ülkesine varışından önce ödenmektedir.
Kabul Kredili Ödeme
Kabul kredisi, satıcı ile alıcı arasında yapılacak bir anlaşma ile ithal edilecek mal bedelinin ödenmesinin, malın gönderilmesinden belli bir süre sonraya bırakılmasıdır. Bir diğer ifadeyle, satıcı veya satıcının bankası tarafından düzenlenen vadeli bir poliçenin alıcı tarafından kabulünden itibaren açılan vadeli bir akreditif türüdür.
Kabul kredili ödemede; satıcı malları sevk etmeyi müteakip alıcı firma üzerine vadeli bir poliçe düzenler ve bu poliçeye mallar ile ilgili vesaikleri (konşimento, fatura, sigorta poliçesi vb.) ekleyerek alıcının kabulüne sunulmak üzere kendi ülkesindeki yetkili bir bankaya teslim eder.
Uluslararası ticari ilişkilerde, kabul edilmiş bir poliçe, borcun hukuki delili sayılır. Zira alıcı, borcunu vadesinde ödemediği takdirde, uluslararası piyasada önemli bir itibar kaybına uğrayacaktır. Satıcı, alacağının ödenmemesi riskine karşı, ibraz bankasından veya birinci sınıf bir diğer bankanın aval’ını veya garantisini isteyebilir.
Satıcının iskonto veya avans yoluyla finanse edilmesinde banka riski çok düşük düzeydedir. Zira, banka müşterisini ve hesabının durumunu iyi bildiği gibi, poliçe bedelinin alıcı tarafından ödenmemesi hâlinde satıcıya başvurabilme hakkına da sahip bulunmaktadır.
Kabul kredili ödeme, uygulamada bazı riskleri de beraberinde getirmektedir. Zira, vadeli bir poliçe kabul edilmez ise malların iadesi veya başka alıcıya devredilebilmesi amacıyla yabancı ülkede depolanması ve sigortalanması satıcıya büyük külfet yükleyecektir.
Akreditifli Ödeme
Akreditif; ihracatçının, yurt dışına sattığı mal ile ilgili sevk vesaikinin ithalatçının bankasınca akreditif işlemlerine aracılık etmesi için ülkesinde belirlenen bir bankaya teslimini müteakip, vesaiklerin akreditif şartlarına uygunluğunun saptanması üzerine mal bedelini tahsil etmesine imkân sağlayan bir kredi işlemidir. Satıcı ve alıcı arasına bankaların dâhil edilmesi, satıcının malını sevk etmesinden sonra malının bedelinin tahsilini kolaylaştırmakta, ayrıca satış sözleşmesi şartlarına uyulmaması durumunda alıcının bir rizikoya girmemesini de sağlamaktadır.
Uluslararası ticarette, taraflar birbirlerini çok iyi tanımadıkları, muhtelif ülkelerde değişik kambiyo rejimleri uygulandığı için, karşılıklı bir güvensizlik ve risk içindedirler. Satıcı, sattığı malların bedelini tahsil etmek, alıcı ise sözleşme konusu malları zamanında almak amacındadır. Akreditifli işlemlerde, aracı banka, tarafsız bir garantör vasfını taşımakta olup satıcıya akreditifte belirtilen uygun vesaiki ibraz etmesi hâlinde ödemeyi taahhüt etmektedir. Satıcının, akreditif şartlarına uygun hareket etmemesi durumunda, aracı banka, satıcıya hiçbir şekilde ödeme yapmayacağından bu husus alıcı yönünden büyük bir güven oluşturmaktadır.
Akreditif amiri, Akreditifi açtıran alıcı, yani ithalatçıdır.
Amir Banka, Akreditif amirinden aldığı talimata istinaden akreditifi açan bankaya amir banka denir.
Akreditif Lehtarı, lehine akreditif açılan ve satış sözleşmesi konusu malları ihraç edecek olan kişidir.
Aracı banka, akreditif şartlarına göre, lehtarın bulunduğu, ülkede akreditifi lehtara ihbar veya teyit eden, ödemeyi yapan veya ibraz edilen poliçeye kabul veya aval imzası koyan veya poliçeyi iştira eden bankadır.
İhbar bankası, akreditifi lehtara, teyitte bulunmaksızın sadece ihbar eden bankadır. Bu bankanın akreditifte, lehtara karşı ödeme konusunda hiçbir yükümlülüğü bulunmamaktadır.
Ödeme bankası, ödemeyi yapmaya yetkili kılınan, vesaik bedelini ödeyecek ve üzerine poliçe çekilecek olan bankadır.
İştira bankası, akreditife dayanarak çekilen poliçeleri iştira etmesine yetki verilen banka veya poliçeleri iştira eden herhangi bir bankadır.
Ranbursman bankası, ödeme veya kabul bankası ile iştira bankasını ramburse edecek (bu bankalarca ödenen paraları kendilerine geri verecek) olan bankadır.
Kabili rücu akreditif, ilgili banka ile lehtar arasında hukuken bir yükümlülük doğurmayıp her an tadil veya iptal edilebilir. Bu nedenle bu tür akreditif özellikle satıcı açısından güvenceli değildir.
Gayrikabili rücu akreditif, akreditifi açan bankanın kesin taahhüdü olup bu taahhüt bütün ilgililerin (lehtar, amir ve muhabir bankaların) isteği ve onayı olmaksızın tadil veya iptal edilemez. Dolayısıyla, bu çeşit akreditif satıcı açısından büyük bir güvence oluşturur.
Teyitsiz Akreditif, Muhabir bankanın, akreditifi, lehtara teyit etmeyip yalnızca ihbar etmesidir. Bu durumda gayrikabili rücu fakat teyitsiz bir akreditif söz konusudur.
Teyitli Akreditif, Akreditif lehtara ihbar edilirken muhabir banka amir bankanın talimatına dayanarak ve kendi teyidini de ilave ederek akreditifi açan bankanın taahhüdünü yerine getireceğine ilişkin sorumluluk yüklenirse buna teyit edilmiş akreditif denir.
Özelliği Olan Akreditifler
Özelliği olan akreditifler; Rotatif Akreditif, Kırmızı Şartlı Akreditif, Yeşil şartlı Akreditif, Devredilebilir Akreditif, Karşılıklı Akreditif, Garanti Akreditifi ve Takas Akreditifi şeklindedir.
Rotatif (dönen) akreditif; bir kısmı veya tamamı kullanıldıkça ek bir değişiklik talimatına gerek kalmaksızın aynı şartlarla ve aynı tutar için otomatik olarak yenilenen bir akreditiftir.
Kırmızı şartlı akreditif, malların gönderilmesinden önce lehtara, ihraç edeceği malların satın alınmasında, gerekiyorsa işlenmesi, ambalajlanması, sevk mahalline gönderilmesi ve nakliye vasıtası gelinceye kadar depolanmasında kullanılmak üzere avans verilmesini veya peşin ödeme yapılmasını mümkün kılan akreditiftir.
Yeşil şartlı akreditif, kırmızı şartlı akreditif gibi satıcıya peşin ödeme yapılmasına imkân verir. Ancak, bu tip akreditifte peşin ödeme, malların depolandığını gösteren ve banka adına düzenlenmiş veya bankaya devredilmiş bulunan bir depo makbuzu karşılığında yapılır.
Devredilebilir akreditif, kredi şartları değiştirilmeksizin lehtar tarafından, akreditiften doğan hak ve yükümlülüklerin, ikinci bir lehtara devredilebilmesine olanak sağlayan bir akreditif türüdür.
Karşılıklı akreditif, transit ticarette sıkça kullanılan akreditif türlerinden biridir. Satıcı kendi lehine açılmış bulunan bir akreditif çerçevesinde temin edeceği malları, başka bir ülkede bulunan asıl alıcıdan alarak akreditif amirine gönderebilir. Orijinal akreditifin lehtarı tarafından asıl satıcı lehine açılan bu akreditife karşılıklı akreditif denir.
Garanti akreditifi, bir tür garanti (teminat) mektubu niteliğindedir. Bu tür akreditif, diğer akreditiflerden farklı olarak bir mal alım satımı ile ilgili olmayıp bir hizmetin yerine getirilmesini garanti altına almak için tesis edilir.
Garanti akreditifi, şekil açısından diğer tür akreditiflere benzemekle birlikte kapsamı yönünden farklılık arz eder.
Temiz akreditif, çoğunlukla mal alımına yönelik olarak değil de belli birtakım ödemelerin gerçekleşmesini sağlamak üzere açılır. İbrazı istenen vesaik, mal alımına yönelik akreditiflerde olduğu gibi çok ve ayrıntılı değildir.
Ödeme Amacına Yönelik Temiz Akreditif: Bu tür akreditif, akreditifi açtıran firmanın lehtara karşı periyodik olarak yapacağı ödemeler için kullanılmakta ve kabili rücu (revocable) ve gayrikabili rücu (irrevocable) olmak üzere iki ayrı gruba ayrılmaktadır.
Garanti Amacına Yönelik Temiz Akreditif: Bu tür akreditifte amir, lehtara karşı bir taahhütte bulunmuştur ve bu taahhüdünü yerine getirmediği takdirde, lehtar akreditif kapsamında ibrazı istenen vesaiki (amirin yükümlülüklerini yerine getirmediğini beyan eden bir yazıyı) ibraz ederek akreditifi kullanır.
Takas Akreditifi Ülkeler arası ticari ilişkilerde son yıllarda takas (karşılıklı ticaret) yeniden önem kazanmış durumdadır. Karşılıklı ticaret, bir malın ihracı karşılığında diğer bir malın ithalini öngören, iki veya daha fazla çok taraflı bir işlemdir.
Akreditifin İşleyişi
İki ayrı ülkede bulunan alıcı ve satıcının, belirli bir bedel karşılığında bir malın teslimi veya hizmetin yerine getirilmesi konusunda anlaşmaya varmaları hâlinde akreditifin işleyişinde aşağıdaki süreç izlenecektir.
Alıcı kendi ülkesindeki bankasına başvurarak satıcı lehine bir akreditif açılmasını ister. Bu başvuru, akreditif teklif mektubu denen, açılması istenen akreditifle ilgili tüm detayları gösteren bir formülle yapılır.
Alıcı, başvurusunda aşağıdaki hususları açık ve kesin bir şekilde belirtmelidir:
• Akreditif muhabire hangi yolla bildirilecektir. (Mektup, swift, telgraf, teleks vb.), • Akreditifin kabili rücu (dönülebilir) veya gayrikabili rücu (dönülemez) olduğu, • Akreditifin teyitli mi, teyitsiz mi olduğu, • Akreditifin üçüncü şahıslara devredilip devredilemeyeceği, • Lehtarın adı ve adresi, • Akreditifin döviz cinsi ve meblağı, • Eğer poliçe varsa poliçe ile ilgili detaylar, • Akreditifin ifa şekli (ödeme, kabul, iştira veya vadeli ödeme), • Akreditif çerçevesinde ibraz edilecek vesaikin türü, niteliği ve sayısı, • Sigortanın kim tarafından yaptırılacağı ve sigortada kapsanacak risk türleri, • Akreditifin nerede kullanılabileceği, ödemenin nerede yapılacağı, • Teslim şekli, yükleme ve boşaltma yerleri,
• Taşımanın ne şekilde yapılacağı ve navlunun nasıl ödeneceği, • Son yükleme tarihi ve akreditifin vadesi, • Vesaikin, yüklemeden itibaren kaç gün içinde ibraz edileceği, • Malların tanımı ve miktarı, • Kısmi yükleme ve aktarmanın kabul edilip edilmeyeceği, • Akreditif masraflarının kim tarafından ödeneceği.
Banka belgeleri inceleyerek akreditif şartlarına uygunluğunu tespit ettikten sonra, akreditif şartlarına göre, eğer teyitli akreditif ise
• Ödemeyi yapabilir, • Poliçeyi kabul edebilir, • Poliçeyi iştira edebilir veya • Vadesinde ödeme taahhüdünde bulunur ve vesaiki
akreditifi açan bankaya göndererek kendisinin lehtara karşı yerine getirdiği yükümlülüğün bu kez kendisine karşı yerine getirdiği yükümlülüğün bu kez kendisine karşı yerine getirilmesini ister.
Amir banka gönderilen vesaiki, ödeme yapması veya ödeme taahhüdünde bulunması karşılığında alıcıya verir ve akreditif işlemi bu şekilde sonuçlandırılmış olur.
Akreditifler ile İlgili Süreler
Akreditif vadesi, sevk tarihi ve ibraz süresi olmak üzere üç ayrı grupta toplanır.
Akreditif Vadesi: Her akreditif belirli bir süre için açılır, akreditifin hangi tarihe kadar geçerli olacağı akreditif metninde açık olarak (gün, ay ve yıl yazılarak tarih şeklinde) belirtilmelidir.
Sevk Tarihi: Mal alım satımlarıyla ilgili olarak açılan akreditiflerde genellikle en son sevk tarihi belirtilir. Sevk tarihi, akreditif vadesi içinde kalmak şartıyla, malların en geç yüklemesinin hangi tarihe kadar yapılacağını gösterir.
İbraz Süresi: Yükleme ve akreditif vadelerinden ayrı olarak vesaikin kaç gün içinde ibraz edileceği açıkça belirtilmelidir.
Akreditiflerde Yükümlülüğün Yerine Getirilmesi
Akreditiflerde yükümlülüğün yerine getirilmesi, vesaik karşılığı olan meblağın lehtara ödenmesi olup, bu işlem aşağıda belirtilen şekillerde yapılabilir:
Vesaik İbrazında Ödeme: Satıcı yüklemeyi gerçekleştirdiğinde akreditifte şart koşulan vesaiki bankaya ibraz eder, banka vesaiklerin uygunluğunu saptadıktan sonra lehtara ödemeyi yapar.
Poliçe Kabullü Ödeme: Akreditif şartlarında ödemenin, vesaikin ibrazından değil de belirli bir süre sonra yapılması şartı yer alıyorsa ve vadeli akreditiflerden farklı olarak bir de vadeli poliçenin kabulü için vesaikle birlikte ibraz edilmesi söz konusu ise bu çeşit akreditife, poliçe kabullü akreditif denir.
Poliçe İştirası: Akreditifteki yükümlülüğün poliçe iştirası yoluyla yerine getirilmesinde satıcı, akreditifte belirtilen belgelerle birlikte, bankaya bir de poliçe ibraz eder. Bu poliçe, poliçe kabullü ödemeden farklı olarak, görüldüğünde ödemeli olarak düzenlenir ve iskonto ettirme amacına yönelik olmayıp sadece alacak hakkını gösterir bir belge niteliğini taşır.
Vadeli Ödeme: Akreditif bedelinin belirli bir vade sonunda ödenmesi söz konusu olduğunda şayet vadeli bir poliçe düzenlenmiyorsa buna vadeli akreditif denir. Vadeli akreditifte lehtara ödeme, öngörülen vesaikin teslimi karşılığında ancak belirli bir süre sonunda yapılır. Bu süre, akreditif şartlarında “ödeme vadesi” olarak belirtilir. Vadeli ödeme yolu ile ifa edilecek akreditif, teyitli bir akreditif ise ödeme taahhüdü teyit bankasınca, teyitsiz akreditifte ise amir banka tarafından verilir.
Rambursman Muhabir nezdinde açtırılan bir akreditifle ilgili ödeme aşağıda belirtilen şekillerde yapılabilir:
• Amir bankanın, muhabir nezdindeki hesabının borçlandırılması yoluyla, • Amir banka nezdindeki muhabir banka hesabının alacaklandırılması yoluyla, • Üçüncü bir bankanın aracılığı yoluyla
Üçüncü durumda, vesaik bedelinin ödeme, kabul veya iştira bankasına ödenmesinde aracılık eden bankaya “Ranbursman bankası” denir. Muhabir banka, uygun vesaikin ibraz edilmesi hâlinde “akreditifte öngörüldüğü şekilde” rambursman bankasına başvurarak akreditif bedelini tahsil eder.
Vesaik bedelinin üçüncü bir bankaca ödenmesi söz konusu olduğunda amir bankanın, rambursman bankasına zamanında rambursman talimatı (veya yetkisi) vermesi gerekir.