TİC208U-İTHALAT VE İHRACAT İŞLEMLERİ
Ünite 5: Dış Ticarette Kullanılan Belgeler
Giriş
Uluslararası ticaret; makro planda Dünya Ticaret Örgütünü kuran anlaşma, iki taraflı veya çok taraflı anlaşmalar, ülkelerin kendi ulusal mevzuatı, uluslararası ticari teamüller ve geleneklere göre yapılmaktadır. Yapılan ticari muamelelerin güvenirliği ve tartışmalara meydan vermeden işleyebilmesi için, ilgili belgelerin düzenli, birbiri ile irtibatlı ve kurallara uygun olarak tanzim edilmesi gerekir.
Gerçekleştirilen herhangi bir ihracat ve ithalat işleminde yurt dışına gönderilen malın gümrük, teslim, banka vb. işlemleri esnasında kullanılan bazı belgeler mevcuttur. Bunları genelde dört grupta incelemek mümkündür:
• Ticari Belgeler • Sevk Belgeleri • Sigorta Belgeleri • İhracat ve İthalat İçin Gerekli Diğer Belgeler.
Ticari Belgeler
Bu tür belgelerden anlaşılan genellikle malın normal alım satım işleminde de kullanılan faturalardır. İhracat işlemlerinde de normal ticari faturaların yanında bazı isimler altında başka türden isimlendirilmiş faturalar da kullanılmaktadır.
Proforma Fatura (Proforma Invoice)
Proforma fatura, satışa konu olacak malın, nihai satış işleminden önce, ihraççının ithalatçıya yapmış olduğu teklifi içeren bir faturadır. İhracatçı, hangi evsaftaki malı ne kadar ücret karşılığında satmak istediğini normal satış gerçekleşiyormuş gibi bir faturaya işler ve alıcıya gönderir. Bir tür teklif mektubu niteliğini taşıyan bu fatura, üzerinde “Proforma Fatura” ibaresini taşır.
Bankalardaki ihracat ve ithalat işlemlerine konu olan asıl belge, ticari fatura olup proforma faturanın herhangi bir işlem için kullanılması söz konusu değildir.
Ticari Fatura (Commercial Invoice)
Ticari fatura, malın satış sözleşmesi çerçevesinde nihai satış işlemleri gerçekleştirildikten sonra, ihracatçı tarafından düzenlenen belgedir. Vergi Usul Kanunu’na göre gerekli olan bilgilerin yanında, dış ticaret işleminin gerçekleşebilmesi için şu bilgilerin de ticari faturada yer alması gerekir.
• İhracatçı firmanın ticaret unvanı ve adresi, • İthalatçının adı, soyadı veya ticaret unvanı ve adresi, • Satışa konu olan malın ambalajı üzerindeki markalar, • Malla ilgili bütün bilgiler, malın tanımı (akreditifli ödemelerde faturadaki mal tanımının akreditifteki mal tanımıyla aynı olmasına dikkat etmek gerekir), • Ödemenin nasıl yapılacağı, • Malın teslim şekli,
• İhracatçının imzası, • Faturanın düzenlendiği tarih.
Ticari faturaların akreditif işlemlerinde mutlaka akreditif şartlarına uygun olarak düzenlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde akreditifin rezervi yoluna gidilebileceği gibi, söz konusu faturanın da orijinal fatura olarak işlem görmesi engellenmiş olur.
Aşağıdaki noktaların eksik olmamasına özel olarak dikkat etmek gerekir.
• İthalatçının unvanı ve adresi akreditif mektubunda belirtilene mutlaka uymalıdır. • İhracatçının unvanı ve adresi yanlış yazılmamalıdır. • İhracatçı tarafından düzenlenmiş olmalıdır. • Malların tanımı akreditif mektubundaki tanıma harfi harfine uymalıdır. Akreditif mektubundaki mal tanımı bölümünde proforma faturaya ve satış sözleşmesine atıf yapılıyorsa bu ibarenin de faturaya yazılması gerekir. • Teslim şekli akreditif mektubundaki ile aynı olmalıdır. • Döviz tutarı akreditif mektubundaki belirtilen tutar ile aynı olmalıdır. Şayet meblağ akreditif mektubunda “takriben”, “yaklaşık” şeklindeki bir ibare ile belirlenmişse o takdirde %10’luk bir fazlalık veya eksikliğe müsaade edilebilmektedir. Ancak meblağ kesinlikle bu sınırları aşmamalıdır. • Malların miktarı akreditif mektubunda belirtilen ile aynı olmalıdır. • Mutlaka imzalanmalıdır. • İstenilen sayıda fatura ibraz edilmelidir. • Eklemeler, silintiler mutlaka imzalanmalıdır. • Faturanın tarihi ve numarası mutlaka yazılmalıdır. • Faturanın içeriğinde tutarsızlık bulunmamalıdır. • Akreditif mektubunda isteniyorsa mutlaka akreditif numarası yazılmalıdır. • Akreditif şartlarında istenen diğer bütün bilgiler mutlaka kaydedilmelidir.
Konsolosluk Faturası
Ticari faturaların, satılan malın gönderileceği ülke konsolosluğuna onaylatılması söz konusu olduğunda bu onaylanan faturaya verilen isimdir.
Dış ticaret işlemlerindeki bazı aşamalarda menşe şahadetnamesi yanında faturanın da malın menşei olan ülkenin tespit edilmesi amacıyla onaylatılması gerekebilir. Bu tür faturalar genellikle bazı ithalatçı ülke gümrükleri tarafından istenmektedir.
Konsolosluk faturaları, ithalatçı ülke mevzuatına göre fiyat kontrolü ve gümrük formalitelerinin yerine getirilmesi için ihracatçıdan talep edilen belgelerdendir.
Navlun Faturası
Satış sözleşmesinde navlun ücretinin ihracatçı tarafından ödenmesi şartı yer alıyor ise konşimentoya “Navlun
Ödenmiştir” ibaresini eklemek gerekir. İşlemlerin aksamadan yürüyebilmesi için bu hususa dikkat etmek şarttır.
Aksi takdirde bankalar aracılığıyla yürütülecek ödeme işlemlerinde banka işlemi yürütmek isteyebilir. Fakat bu ibareyi taşımayan konşimentoya, navlunun ödendiğini gösteren bir navlun faturasını eklemekle bu engel aşılabilir. Dış ticaret işlemlerinde bu tür bir ek faturaya genellikle navlun faturası adı verilmektedir.
Sevk Belgeleri
Sevk belgeleri, genel anlamıyla, ihracat veya ithalata konu olan malların varış yerine gönderildiğini ve bu amaçla ilgili nakliye şirketine malların teslim edilip yola çıkarıldığını gösteren belgelerdir.
Sevk belgelerinin mutlaka taşıyıcı firma tarafından tanzim edilmesi ve ihracatçı ile birlikte taşıyıcının da imzalaması gerekmektedir. Sevk tarihinin de mutlaka belge üzerinde bulunması lazımdır. Bu tarihin, dış ticaret işlemlerinde büyük önemi vardır.
Konşimento (Bill of Laoding-B/L)
Konşimento, malın, taşıma şirketine satış sözleşmesinde belirtildiği şekilde teslim edilip, gemiye yüklendiğini ve ithalatçıya teslim edilmek üzere yola çıktığını gösteren bir belgedir.
Konşimento, göndericinin istediği kadar düzenlenebilmekle birlikte genellikle dört nüsha olarak düzenlenir. Taşıyan tarafından imzalanan üç nüshaya takım denir ve taşıtana verilir. Diğer bir nüshayı da kaptan alır.
Konşimentolar ada, emre veya hamiline yazılı olarak düzenlenebilir:
Ada yazılı konşimento, gönderilen şahsın adına düzenlenen konşimentolardır. Üzerinde “consigned to...” ifadesi yer alır ve boş yere, gönderilen şahsın adı yazılır. Ada yazılı konşimentoların ciro ile devri mümkün değildir.
Emre yazılı konşimento, üzerinde “order” veya “to order...” yazılı konşimentolar olup gönderilenin, yükletenin veya bankanın emrine düzenlenmiş belgelerdir. Kimin emrine düzenlendiği belirtilmeyip sadece emre yazılı olarak düzenlenen konşimentolar ise yükletenin emrine hazırlanmış kabul edilir.
Hamiline yazılı konşimentolarda ise gönderilenin ismi bulunmaz ve sadece “Hamiline” ibaresi yazılır. Konşimentoyu elinde bulunduran, malın maliki sayılır.
Konşimento Çeşitleri
Yükleme Konşimentosu İhraç mallarının gemiye yüklendiğini, tarih ve gemi adı açıkça yazılmak suretiyle gösteren konşimento türüdür. Bankalar işlemlerin takibinde genellikle bu tür konşimentoyu tercih eder.
Tesellüm Konşimentosu İhraç mallarının gemiye yüklenmek üzere taşıyıcıya teslim edildiğini gösteren konşimento türüdür.
Temiz Konşimentosu Gemiye yüklenmek üzere teslim alınan veya yüklenen ihraç malında ya da ambalajında herhangi bir kusur bulunduğunun yazılı olmadığı konşimentoya temiz konşimento adı verilir.
Kirli Konşimentosu Gemiye yüklenmek üzere teslim alınan veya yüklenen ihraç malında veya ambalajında şayet bir kusur, eksiklik veya bozukluk varsa taşıyıcı firma bu mesuliyeti üzerine almamak için durumu açıkça, kusurlarıyla konşimentoda belirtir.
Üst Üste Taşıma Konşimentosu İhraç edilen malların taşınması için varış yerine gidene kadar birden fazla taşıt aracı kullanıyorsa bu tür konşimento düzenlenir. Bazen “Kombine Taşıma Vesikası” adıyla da anılan bu sevk belgesi, uygulamada çok sık rastlanan bir konşimento türü değildir.
Konteyner Konşimentosu Taşımacılık dilinde konteyner tabir edilen kapalı, büyük kasalar ile sevki yapılan ihraç malları için taşıma şirketleri, üzerinde “Yükletenin Bildirimine Göre” ibaresini taşıyan konşimentolar düzenler.
Düzgün Hat Konşimentosu “Tarifeli Gemi Seferi Konşimentosu” adı da verilen bu konşimento türü, aynı hattaki tarifeli gemi seferleri ile nakli gerçekleştirecek olan ihraç malları için düzenlenir.
Kısa Konşimento veya Arka Beyaz Konşimento Bazı konşimentolarda taşıma şartlarının hepsi yer almayabilir. Kısa konşimento adı verilen bu türdeki konşimentolar, gerekli şartları başka bir belgeye veya kaynağa atıf yaparak belirler.
Geçkin Konşimento Her ihracat işleminde, ihracatçı ile ithalatçı arasında imzalanan satış sözleşmesinde ihracat belgelerinin bankaya hangi tarihte ibraz edileceği şarta bağlanır.
Navlun Sözleşmesine Dayalı Konşimento Konşimentolarda navlunun ödenip ödenmediği açıkça yazılmak zorundadır. Çünkü taşıma şirketi şayet navlun ödenmez ise malı rehin alma hakkına sahiptir ve bankalar navlunun ödendiğini görmeden belgeleri teslim almazlar.
Charter navlun sözleşmesi geminin bir kısmı ya da tamamının taşıtanın emrine ayrılmak suretiyle düzenlenen navlun sözleşmesidir. Üç çeşidi vardır:
• Trip Charter: Belli bir sefer için yer tahsis edilir. • Time Charter: Belli bir süre için yer tahsis edilir. • Mixed Charter: İkisinin karışımı şeklinde karşımıza çıkar.
Kırkambar navlun sözleşmesi taşıma şirketinin gemiyi kısmen veya tamamen taşıtan ihracatçıya tahsis etmeyip malı bir limandan diğer bir limana taşıması şartına dayalı imzalanan navlun sözleşmesidir.
Taşıma Senetleri (Way Bills)
Deniz yolu taşımacılığında kullanılan konşimentoların yanında, ihracat işlemlerinde, hava yolu, demir yolu ve kara
yolu taşımacılığında kullanılan bazı taşıma senetleri de söz konusu olabilmektedir. Bunların konşimentodan farkı, malın mülkiyetini temsil etmemesi ve ciro ile devrinin mümkün olmamasıdır. Dolayısıyla taşıyıcı bu belgelere dayalı olarak malı rehin tutma hakkına sahip değildir.
İhracat işleminde karşımıza çıkan başlıca taşıma senetleri hava yolu nakliye makbuzu, demir yolu hamule senedi, CMR belgesi, FIATA taşıma belgeleri, nakliye makbuzu, posta makbuzu şeklinde sıralanabilir.
Sigorta Belgeleri
İhracata konu olan malların alıcının ülkesine sevki gerçekleştirilirken taşıma sırasında karşılaşılabilecek risklere karşı sigortalanması gerekmektedir. Satış sözleşmesinde belirlenen teslim şekline göre ihracatçı veya ithalatçının ya da belli bölümler hâlinde her ikisinin birden üstleneceği bu sigorta işlemleri sırasında da bazı belgeler düzenlenmekte ve bunların bankalara ibrazı gerekmektedir.
Sigorta belgeleri, sigortayı yapan şirket, simsar, acente veya sigorta komisyoncusu tarafından düzenlenip sigortayı yaptıran kişiye verilen belgelerdir. İhracat işlemine gerçek anlamda konu olan ve bu işlemlerde kabul gören başlıca belge ise sigorta poliçesidir.
İhracata ilişkin sigorta poliçesinde ileride ortaya çıkabilecek anlaşmazlıkları önlemek için şu bilgilerin bulunması gerekmektedir:
• Sigortacının, sigorta ettiren ve varsa söz konusu sigortadan yararlanacak kişilerin ad, soyadı ve adresleri • Sigortanın hangi risklere karşı geçerli olacağı • Sigortanın başlangıç ve bitiş tarihi • Sigorta bedeli • Pirim tutarı, ödemi tarihi ve yeri • Sigorta poliçesinin düzenlendiği tarih • Sigorta konusu • İhraç malının taşınacağı vasıta ve yol-Taşıma şirketinin unvanı • İhraç malının özellikleri • Taşıma şirketiyle sevkiyat için belirlenen süre • İhraç malının taşımacıya nerede ve ne zaman teslim edileceği • Sigortacının ve sigorta ettirenin imzaları.
İhracat ve İthalat İçin Gerekli Diğer Belgeler
Dış ticaret işlemlerinde ticari nitelikli ve sevkiyata ilişkin belgeler dışında çok sayıda belge, gerekli durumlarda kullanılabilmektedir. Bunlardan kullanımı yaygın olan bazılarına aşağıda kısaca değinilecektir.
Menşe Şahadetnamesi (Certificate of Origin)
İhracatçı tarafından düzenlenen ve ihracatçının ülkesindeki ticaret odası veya ithalatçı ülkenin konsolosluğu tarafından onaylanan, satın alınan malın hangi ülkeye ait olduğunu gösteren belgedir.
Çeki Listesi (Certificate of Weight)
Çeki listesi, ihraç malının ağırlığıyla ilgili ayrıntılı bir dökümün verilmesi amacıyla düzenlenen belgedir. Çeki listesi, taşıma işlemleri esnasında tek tek açılıp sayılamayacak cinsteki mallar için büyük bir kolaylık sağlar.
Paket/Koli Listesi (Packing List)
İhraç mallarının taşındığı paketlerin içinde hangi cins ve evsaftaki maldan ne kadar bulunduğunu ayrıntılı olarak gösteren bir tür koli döküm listesi niteliğinde bir belgedir. Uygulamada genellikle alıcının isteği üzerine düzenlenmektedir. Bu listedeki bilgilerin faturadaki bilgiler ile çelişkili olmayıp aynı olması gerekir.
Ekspertiz veya Analiz Raporu (Certificate of Quality or Analysis)
Bazı şartlarda gerek ihracatçı ülke gümrüğü gerekse ithalatçı veya ülkesindeki ilgili merciler tarafından ihracata konu olan malların özelliklerinin uzman bir kişi veya heyet tarafından tespit edilmesi talep edilebilir. Bu tür bir işlem neticesinde düzenlenen belgeye ekspertiz veya analiz raporu adı verilir.
Gözetim Belgesi (Inspection Certificate)
İthalatçı firma, bazı durumlarda malın ihracatçıyla yaptığı satış sözleşmesi şartlarına uygun olup olmadığının tespit edilmesini ihracatçıdan talep edebilir. Böyle bir durum karşısında ihracatçı, uluslararası kabul görmüş bağımsız gözetim şirketlerinden birine malların denetlenmesini yaptırır ve sipariş şartlarına uygun olup olmadığını kontrol ettirir.
Sağlık Raporu (Health Certificate)
İhracata konu olan mallar, şayet bitkisel ve hayvansal ürünler ise malların ihraç ve ithal işlemlerinin gerçekleştirilmesi için sağlık kontrolünden geçirilmesi gerekmektedir. Bu kontrol neticesinde ilgili merci tarafından ihracatçıya verilen belgeye sağlık raporu adı verilir.
Dolaşım Belgeleri (Certificates of Circulation)
Avrupa Birliği’ne üye olan ülkelerden biriyle gerçekleştirilecek ihracat veya ithalat işlemi esnasında ihracatçı tarafından düzenlenen belgelerdir. Üç çeşidi mevcuttur:
• ATR 1: İhraç mallarının herhangi bir üye ülkeye gönderilmesi veya oradan getirilmesi durumunda kullanılan dolaşım belgesidir. • ATR 3: Türkiye’den veya diğer üye bir ülkeden, AB dışı bir ülkeye ihraç edilen malın, bu ülkelerden birine tekrar sevk edilmesi gibi bir durum söz konusu olduğunda kullanılan dolaşım belgesidir. • EUR 1: EFTA üyesi ülkelerden birine ait bir malın ihracı sırasında kullanılan dolaşım belgesidir.
Dâhilde İşleme İzin Belgesi
Dâhilde işleme izin belgesi, mamul üretiminde ithal girdi kullanan işletmelerin bu mamulleri üçüncü ülkelere (Avrupa Birliği üyesi dışındaki ülkeler) ve Türkiye Gümrük Bölgesi içindeki serbest bölgelere satması yani ihraç etmesi hâlinde düzenlenmesi gereken bir belgedir.
Dâhilde işleme izin belgesi alınması Dış Ticaret Müsteşarlığının iznine bağlıdır. Müsteşarlık, Türkiye Gümrük Bölgesinde yerleşik kişilere; ithalatı yapan ürün girdisinin işlem gören mamulün üretiminde kullanıldığının tespitinin mümkün olması ve Türkiye Gümrük Bölgesi içindeki üreticilerin ekonomik çıkarlarına zarar vermemesi hâlinde, bu maddelerin isimleri, miktarları, değerleri ve ihraç süresini belirleyerek izin verir. Bu izin süresi azami 12 aydır.
Dâhilde işleme izin belgesi kapatılması işlemi Dış Ticaret Müsteşarlığınca ve/veya Müsteşarlığın belirleyeceği ihracatçı birlikleri genel sekreterliğince yapılır.
Hariçte İşleme İzin Belgesi
Hariçte işleme izin belgesi, işletmenin ham madde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul ve ambalaj malzemelerinin daha ileri bir düzeyde işlenmesi amacı ile üçüncü ülkelere gönderilmesi hâlinde düzenlenmesi gereken belgedir.
Hariçte işleme izin belgesi alabilmesi için, firma yetkililerince imzalanmış dilekçe, hariçte işleme proje formu, ithal ürünleri ile ilgili ham madde sarfiyat tablosu, ticaret sicil gazetesi fotokopisi, noter tasdikli imza sirküleri, vergi dairesince tasdikli, son yıla ait bilanço ve kâr-zarar cetveli, yurt dışında işleme faaliyeti yapacak firma hakkında bilgi, kapatılan belgeler ile ilgili kapatma yazı fotokopileri ile Müsteşarlığa müracaat edilir.
Hariçte işleme izin belgelerinin kapatılması için, hariçte işleme izin belgesinin aslı, gümrük beyannamesi asılları, ithalat listesi, ihracat listesi, ithal ürünleriyle ilgili ham madde sarfiyat tablosu ile Müsteşarlığa ve/veya Müsteşarlığın belirleyeceği kurumlara başvurulur.
Gümrük Beyannamesi (Customs Declaration)
İthal ve ihraç edilen mal ile ilgili olarak düzenlenen beyannameye Gümrük Beyannamesi denir.
Tek Tip Gümrük Beyannamesinin her bir nüshasının hangi amaçla düzenlendiğine aşağıda yer verilmiştir.
• 1’inci nüsha: İhracat ve/veya transit işlerinde kullanılır. İhracat veya transit işlemlerinin yapıldığı gümrük idaresinde saklanır. • 2’nci nüsha: İstatistik amaçlı kullanılan nüshadır. Bu nüsha ile ilgili gümrük idaresince merkeze gönderilir. • 3’üncü nüsha: İhracatta gümrük idaresince mükellefe verilir. Bu nüsha aracı banka ve diğer kamu kuruluşları tarafından izlenen işlemlerde kanıtlayıcı nüsha olarak kullanılır. İlgili kuruluşlar
gerek görmeleri hâlinde, bu nüshadan bir fotokopi alarak asıl nüshayı mükellefe iade eder. • 4’üncü nüsha: Transit rejiminde kullanılan ve çıkış gümrük idaresinde kalacak nüshadır. Gerektiğinde eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesindeki statüsünü kanıtlayıcı belge olarak da kullanılır. • 5’inci nüsha: Transit rejiminde, varış gümrük idaresince çıkış gümrük idaresine gönderilecek teyit nüshasıdır. • 6’ncı nüsha: İthalat işlemlerinde kullanılır. 6’ncı nüsha ve ekinde bulunması gereken belge asılları ithalatın tamamlanmasından ve beyannamenin kapatılmasından sonra Gümrükler Genel Müdürlüğü Bilgi İşlem Merkezine iletilir. Beyannameye ilişkin bilgilerin merkezî bilgisayara yüklenmesini müteakip, bu beyannameler Gümrük Kontrol Genel Müdürlüğüne gönderilir. • 7’nci nüsha: İstatistik amaçlı düzenlenen nüshadır. İşlemlerin yapıldığı ilgili gümrük idaresinde beyannamenin ikinci nüshası olarak saklanır. Bu nüshaya 6’ncı nüshaya eklenen belgelerin örnek veya fotokopileri de eklenir. • 8’inci nüsha: İthalatta gümrük idaresince mükellefe verilir. Bu nüsha aracı banka ve diğer kamu kuruluşları tarafından izlenen işlemlerde kanıtlayıcı nüsha olarak kullanılır. İlgili kuruluşlar gerek görmeleri hâlinde, bu nüshadan bir fotokopi alarak asıl nüshayı mükellefe iade eder.