TAR202U-ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ II
Ünite 7: Türkiye’de Koalisyonlar ve Krizler Dönemi (1991-2002)
1991-1995 Dönemi Siyasal, Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Olaylar
12 Eylül 1980’den 13 Aralık 1983’e kadar Milli Güvenlik Konseyi tarafından yönetilen Türkiye 1983’te yapılan genel seçimle sivil hayata geçmiş, Turgut Özal başkanlığındaki hükümet 6 yıl görev yapmıştır. 1989’da Cumhurbaşkanlığı görevi dolan Kenan Evren’in yerine Anavatan Partisi Genel Başkanı ve Başbakan olan Turgut Özal Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Türkiye’de 1991-2002 döneminde hiçbir parti tek başına iktidar olamamış ve koalisyon hükümetleri kurulmuştur. Denge ve uyumun sağlanamadığı yönetimlerde toplumsal ve ekonomik sorunlarla mücadelede eksik kalınmıştır.
Bu dönemin siyasal, sosyal, ekonomik ve kültürel Olayları şöyle sıralanabilir:
• Turgut Özal’ın Cumhurbaşkanlığında ANAP yönetimi 20 Kasım 1992’de yapılacak seçimlerin 20 Ekim 1991’de yapılmasına karar verilmiştir. • Anketlere göre DYP ve Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) tek başlarına iktidar olamayacaklardır. • 20 Ekim 1991 erken seçiminde DYP birinci parti, ANAP ikinci parti, SHP üçüncü parti olmuştur. • Cumhurbaşkanı Özal hükümeti kurma yetkisini DYP Genel Başkanı Süleyman Demirel’e vermiştir. Demirel İnönü ile DYP-SHP koalisyon hükümetini kurmuştur. • Türkiye’nin bu 49. Hükümetinde Demirel Başbakan, İnönü Başbakan Yardımcısıdır. • Bu koalisyon hükümetinde siyasal yaşamda 12 Eylül sonrası kapatılan siyasi partiler açılmıştır. Deniz Baykal CHP Genel Başkanlığına seçilmiştir. • 1993 yılında Halkın Emek Partisi HEP Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmıştır. • 50. Hükümet Tansu Çiller ve Erdal İnönü arasında yeni koalisyon protokolü imzalanarak kurulmuştur. • Ülkeyi sarsan faili meçhul cinayetler işlenmiştir. • 27 Mart 1994 yerel seçimlerinden iki sonuç çıkmıştır. RP gibi marjinal sayılan bir parti kitle partisi haline gelmiştir. Recep Tayyip Erdoğan İstanbul Belediye Başkanı seçilmiştir. • 1990 yılında Irak Kuveyt’i işgal etmiş, ABD krize dahil olmuş Bağdat’ı bombalamış ve bu olay CNN televizyon ekranlarından canlı yayınlanmıştır. • SSCB ve Yugoslavya’nın dağılması ile oluşan yeni devletler tanınmış, İsrail ve Filistin yönetimiyle ilişkiler büyükelçilik düzeyine çıkarılmıştır. • 17 Nisan 1993’te Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın ölümünden sonra Süleyman Demirel 9. Cumhurbaşkanı olmuş Başbakanlığa Erdal İnönü vekalet etmiştir.
1995-1999 Dönemi Siyasal, Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Olaylar
1995 genel seçimlerinde RP birinci, ANAP ikinci, DYP üçüncü, DSP ve CHP beşinci parti olmuştur. ANAP-DYP ANAYOL hükümeti olarak bilinen Türkiye Cumhuriyeti’nin 53. Hükümetini kurmuştur. Bu hükümet üç ay görev yapmış DSP’nin desteği ile yeni hükümet 12 Mart 1996’da icraatlarına başlamıştır. Refah Partisinin gensorusu üzerine Başbakan Mesut Yılmaz gensoru yapılmadan 6 Haziran 1996’da Cumhurbaşkanı Demirel’e istifasını sunmuştur. Türkiye Cumhuriyeti’nin 54.hükümeti koalisyon protokolüne göre Erbakan iki yıl, sonrasında iki yıl Çiller’in Başbakanlık yapacağı şekilde icraata başlamıştır. Erbakan başbakan, Çiller başbakan ve dışişleri bakanı olmuştur.
1. Siyasette Refah Partisinin (RP) radikal unsurlara taviz verdiği yönünde algılar oluşmuştur. 3 Kasım 1996 yılında Susurlukta meydana trafik kazası ile devlet, polis çete işbirliğinin ortaya çıkması Türkiye’de deprem etkisi yaratmıştır. İslami hareket, entelektüel düzeye taşınmasıyla Kemalist devlet eleştirisinin ötesine geçmiş, Batı değer ve normlarına yönelik olarak bir karşı devrim niteliği taşımaya başlamıştır. Erbakan’ın yapmış olduğu Ortadoğu gezisi, Müslüman devletlerle yaptığı anlaşmalar, Susurluk Kazası’nın siyasi sonuçları 28 Şubat sürecine ortam hazırlamıştır. 2. III. Yılmaz hükümeti olarak da bilinen hükümet 30 Haziran 1997 ile 11 Ocak 1999 tarihleri arasında görev yapmıştır. Dönüşümlü başbakanlıkta görev sırası Çiller’e geçen Erbakan Cumhurbaşkanına istifasını sunmuş Cumhurbaşkanı hükümeti kurma görevini Çiller yerine Mesut Yılmaz’a vermiştir. 3. Mesut Yılmaz Türkiye’nin 55. Hükümetini ANAP, DSP, DTP partileriyle kurmuştur. İdari bir kararla başörtü üniversitelerde ve kamusal alanlarda resmen yasaklanmıştır. 4 Nisan 1997’de Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Alparslan Türkeş hayatını kaybetmiştir. 4. ABD, PKK’yı terörist listesine almış Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkarılması sağlanmıştır. 5. Türkbank ihalesindeki yolsuzluk iddiaları üzerine CHP, FP ve DYP’nin verdiği gensoru önergesinin kabul edilmesiyle ANASOL-D hükümeti güvenoyu alamamış Mesut Yılmaz istifasını sunmuştur. Erken seçim kararı alınmış DSP lideri Ecevit yeni bir koalisyon hükümetini (DSP-MHP- ANAP) kurmuştur. 6. Başbakan Ecevit tarafından getirilen merkezi sınav sistemi MHP tarafından olumsuz karşılanmıştır. 7. PKK elebaşı Öcalan Türkiye’ye getirilmiş ölüm cezasına çarptırılmıştır. AB ile kurulan ilişkiler sonucu idam cezası kaldırılmıştır. Fethullah gülen hakkında soruşturma açılmıştır. Dönemin
şartları ve Ecevit’in sağlık sorunları nedeniyle IMF ile anlaşma imzalanmış yapısal reformlarla seçimler erkene alınmıştır. yeni bir ekonomik program uygulanmaya 8. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in Ecevit’e başlanmıştır. okuması için Anayasa kitapçığını fırlatması siyaset ve ekonomi dünyasını derin bir krize sokmuştur. 9. RP yerine kurulan FP Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmış SP kurulmuştur. SP çatısı altına girmeyen bir kısım partililer AK Parti’yi kurmuştur.
1999-2002 Dönemi Siyasal, Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Olaylar
18 Nisan 1999 milletvekili seçimi sonuçlarında DSP %22.2, MHP % 18.0, FP %15.4, DYP %12.0, BĞMSZ % 0.9 oy oranıyla parlamentoya girmişlerdir. Seçim sonuçlarına göre, Cumhurbaşkanı Demirel hükümeti kurma görevini DSP lideri Ecevit’e vermiştir. DSP, MHP ve ANAP’tan oluşan hükümet 1999 ve 2002 yılları arasında görev yapmıştır. Devlette kadrolaşmanın önüne geçmek için merkezi sınav sistemi getirmiş karşı gelenler için Başbakan Ecevit kamuda yükseltme ve atamalarda objektif seçim yapılacağını yazılı açıklamıştır. Koalisyon ortaklarından Devlet Bahçeli’nin önerisiyle erken seçim kararı alınmıştır. 3 Kasım 2002’de yapılan milletvekili seçimlerinde sadece iki parti %10 luk seçim barajını aşarak parlamentoya girmiştir: Adalet ve Kalkınma Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi. AK partisinin iktidara gelmesiyle Türkiye’de koalisyonlar dönemi son bulmuştur.
a. Dış politikada Yunanistan ile gerginlikler yaşanmış ancak iki ülkede yaşanan büyük depremler yardımlaşma ortamı doğurmuş ve yakınlaşma politikası yaşanmıştır. b. Haziran 2000’de Ahmet Necdet Sezer Cumhurbaşkanı olmuş dış politikada ilk rolü Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’ın cenazesine katılmak olmuştur.11 Eylül saldırılarını takiben ABD’nin Afganistan ve Irak operasyonları, ABD’nin Türkiye hava sahasını kullanması ve Türk askerinin Afganistan’a gönderilmesi izlemiştir. c. Rusya ile Avrasya İşbirliği Eylem Planı imzalanmış, Türkiye kendini bir dünya devleti olarak 21. yüzyıla hazırlamaya başlamıştır. d. 1999 Marmara ve Düzce depremleri Türkiye’yi derinden etkilemiştir. Resmi raporlara göre 17.480 kişi hayatını kaybetmiştir. Depremlerin sebep olduğu ekonomik zarar 2001de yeni krizin habercisi olmuştur. Yaşanan ekonomik sıkıntılar yabancı yatırımcıların Türkiye’den çekilmesine yol açmıştır. Ahmet Necdet Sezer’in Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu’nu denetlemeyi başlatması üzerine Bülent Ecevit tepki göstermiş Sezer’in Ecevit’e Anayasa kitapçığını fırlatması dönemin krizi olmuştur. Kemal Derviş’in ekonomiden sorumlu bakan olmansın ardında