SYT208U-SPORCU SAĞLIĞI VE EGZERSİZ
Ünite 4: Sporcu Sağlığı
Giriş
Farklı etkenlere bağlı olarak çeşitli spor dallarında farklı birçok sakatlık görülmektedir. Genel olarak uluslararası ve olimpik müsabakalarda sakatlık oranlarının yaklaşık %10-65 civarında olduğu özellikle alt ekstremite sakatlıklarının yoğun olarak görüldüğü belirtilmektedir. Bu yüzden, özellikle profesyonel sporcular olmak üzere sporculardaki spor sakatlıklarının belirlenmesi, önlenmesi, tedavi edilmesi konuları oldukça önemlidir. Son yirmi yıl içerisinde, farklı spor dallarında, spora ile ilgili farklı spor sakatlıklarının önlenmesi ve tedavi edilmesine yönelik bilgi ve deneyim ihtiyacı da artmıştır.
Spor Sakatlıkları ve Nedenleri
Sakatlığın Tanımı
Sporda sakatlık, genellikle planlanmış müsabakalar veya antrenmanlar sırasında meydana gelen ve sporcunun bir sonraki müsabakayı veya antrenman seansını kaçırmasına neden olan bir olay olarak tanımlanır. Spor amaçlı bir aktivite esnasında oluşan yaralanmalar ise spor yaralanmaları olarak adlandırılır. Sportif aktiviteleri sırasında yaralanan birey ertesi gün işine gidebiliyorsa sağlıklı varsayılırken, sportif aktiviteye katılamayacak durumda ise sakatlanmış kabul edilir.
Spor Sakatlıklarının Nedenleri
Sporcu sağlığı belirli bir diplin içinde antrenman ve sportif yarışmalara yönelmiş bireylerin biyolojik, psikolojik ve toplumsal olarak tam iyilik haile denir. Genel anlamıyla sağlık; biyolojik, psikolojik ve toplumsal iyilik kavramlarıyla bir saç ayağına oturmuştur. Bunlardan birsinin yetersizliği, aksaması veya hasara uğraması kişinin sağlığını olumsuz yönde etkiler. Spor yaralanmalarının veya sakatlıklarının nedenleri olarak çoğu zaman birçok etken söz konusudur. Bu etkenler şu şekilde sıralanabilir:
• Yaş ve cinsiyet, • Fiziksel yapı ve spora uygunluk, • Hayat tarzı, • Kullanılan spor malzemelerinin uygun olmaması, • İyi planlanmamış bir çalışma sistemi veya antrenman programı, • Yeterince ve uygun olmayan ısınma ve soğuma evresi, • Ara dönem sonrasındaki tekrar spora başlama dönemleri, • Fiziksel güçler arasındaki farklılıklar, • Yorucu olan antrenman ve müsabakalar, • Mevsim geçişleri, • Antrenman ve maç sonrası yetersiz dinlenme, • Fiziki ve psikolojik olarak hazır olmama durumu, • Saat farklılıkları ve uzun süreli, rahatsız yolculuk durumu, • İklimsel farklılıklar ve kötü hava şartları, • Tamamlanmamış tedaviler, tam iyileşmeyen sakatlık ve hastalıklar
• Lokal enfeksiyon odakları ve diğer hastalıklar, • Seçilen branşa uygun olmayan vücut yapısı, • Yetersiz ve dengesiz beslenme, • Ayak ve el bakımına gerekli özeni göstermeme, • Spor siyaseti ve anlayışı, kasıtlı ve sakatlayıcı hareketler, • Spor yapılan zeminin uygunsuz oluşu, • Sağlık ekibiyle iş birliği içerisinde çalışmamak, • Anatomik problemler (biyomekanik anormallikler, esneklik azlığı, zayıf kas gücü, vb.),
Spor Sakatlıklarının Tedavisi
İskelet Kas Yaralanmaları
Kas yaralanmaları, sporda meydana gelen en yaygın yaralanmalardan biridir ve sıklıkları tüm kalıcı yaralanmaların %10-55’i arasında değişir. Kas yaralanmaları çürük, zorlanma veya yırtık kaynaklıdır. Sporla ilgili tüm yaralanmaların %90’ından fazlası ya çürük ya da incinmedir, oysa kas yırtılmaları sporda nadir görülen yaralanmalardır. Kas çürüğü, bir kas, doğrudan darbe gibi ani, ağır bir sıkıştırma kuvvetine maruz kaldığında meydana gelir. Gerilmelerde ise kas, kas liflerinin aşırı gerilmesine ve sonuç olarak tendonla birleştiği yerde kas yırtılmalarına yol açan aşırı bir gerilme kuvvetine maruz kalır.
Kas Yaralanmasının Gelişimi
Yaralı iskelet kasının iyileşmesini kırık kemikten ayıran şey, iskelet kasının bir onarım süreci ile iyileşmesi, kemiğin ise yenilenme süreci ile iyileşmesidir. Kas-iskelet dokularının çoğu tamir edildiğinde, orijinal dokunun yerini alan bir yara izi ile iyileşirler. Oysa bir kemik yenilendiğinde, iyileşen doku daha önce var olan doku ile aynıdır. Yaralı bir iskelet kasının iyileşmesi, altta yatan nedene (çürük, gerilme veya yırtılma) bakılmaksızın oldukça sabit bir model izler. Bu süreçte üç aşama belirlenmiştir: Yıkım aşaması, onarım aşaması ve yeniden şekillenme aşaması.
Kas Yaralanmalarının Sınıflandırması
Bir kas yaralanmasının klinik tablosu, yaralanmanın ciddiyetine ve hematomun doğasına bağlıdır. Kas içi kan damarları travmanın bir sonucu olarak kolayca yırtılır ve bu da kas içi veya kaslar arası hematoma yol açar. Kas içi hematom durumunda, sağlam kas lifleri içindeki kan, kas içi basıncı arttırır, bu da daha sonra kanayan kan damarlarını sıkıştırır ve sonuç olarak hematomun boyutunu sınırlar. Buna karşılık, kası çevreleyen zar yırtılırsa ve kan, kas içindeki basınçta önemli bir artış olmadan çevredeki doku içi boşluklara serbest erişime sahipse, bir kas içi hematom gelişir. Bu nedenle, kan kaybı genellikle daha kapsamlıdır.
Kas sakatlıkları, hafif kas krampından tam kas yırtılmasına kadar olan bir sürekliliği temsil eder ve aralarında başlangıçta kas ağrısı ve kısmi gerilme yaralanması vardır. Kas zorlanmaları, ciddiyetlerine göre
üç dereceye ayrılabilir: Hafif (birinci derece) zorlanma, orta (ikinci derece) zorlanma, şiddetli (üçüncü derece) zorlanma.
Kas Yaralanmalarında Tedavi Prensipleri
Yaralanmış bir iskelet kasının (veya bu konuda herhangi bir yumuşak doku yaralanmasının) acil tedavisi yani birincil tedavinin; kısaltması “PRICE” olan; koruma (protect), dinlenme (rest), soğuk uygulama (ice), sıkıştırma (compression) ve yukarıda tutma (elevation) yöntemlerini içermesi yaygın olarak savunulmaktadır. Bu ilk tedaviden sonraki ilerleyen evreler: faz I (1-7 gün), faz II (3 gün-3 hafta), faz III (1-6 hafta), faz IV (2 haftadan 6 aya kadar), aşama V (3 haftadan 6 aya kadar) şeklinde dönemlere ayrılmakta ve her bir evrede farklı tedavi uygulamaları gerçekleştirilmektedir.
Tedavi Yöntemleri
Spor sakatlıklarında kullanılan genel tedavi yöntemleri ise şunlardır: ameliyat, ilaç tedavisi, radyoloji, terapötik ultrason, termoterapi, hiperbarik oksijen tedavisi, trombositten zengin plazma tedavisi, elektriksel stimulasyon, spor masajı ve egzersizdir. Egzersiz tedavisinde kullanılan egzersiz türleri ise; izometrik egzersiz, izotonik egzersiz, izokinetik egzersiz, pasif egzersizler, aktif egzersizler, dirençli egzersizleri, ilerleyici dirençli egzersizler, esneklik egzersizleri, mobilite egzersizleri, su içinde yapılan egzersizler, branşa özgü egzersizler, ev egzersizleridir.
Spor Yaralanmalarından Korunma
Yaralanma ve sakatlanma oranlarını en aza indirmek için, yaralanmayı ve sakatlıkları etkileyen bütün faktörleri bir bütünlük içinde değerlendirmek gerekir. Sakatlıkları azaltmaya ve kontrol altına almaya yönelik önlemeler; davranışsal yönetim, sağlık yönetim, antrenman ve müsabaka yönetimi ve psikolojik yönetim başlıkları altında ele alınmalıdır. Spor yaralanmalarını önlemek için alınabilecek önlemler genel olarak: sporcuya yönelik önlemler; sağlık bilinci eğitimi, sporcunun fiziksel uygunluk özellikleri, sporcu sağlık muayeneleri, sportif rehabilitasyon ve çevresel önlemler; spor malzemeleri, uygun spor sahası veya spor salonu, spor yapmaya uygun hava ve çevre şartları) olarak belirtilmektedir.
Sporcuya Yönelik Önlemler
Spor yaralanmalarını önlemede ilk basamaklardan biri bir hedefin belirlemesidir. Spor yaralanmalarını önlemede ilk basamaklardan biri bir hedefin belirlemesidir. Profesyonel sporcular için oluşturulan yaralanma ve sakatlık önleme piramidinde diğer önemli bir risk sporcuyu yönlendirmektir. Sporcunun yaralanmalarının değerlendirilmesi ve sonraki yaralanmaların öngörülmesi için önceki yaralanma hikayeleri ve yaşları gibi faktörlere de dikkat edilmesi gereklidir. Sporcunun yaralanmalarının değerlendirilmesi ve sonraki yaralanmaların öngörülmesi için önceki yaralanma hikayeleri ve yaşları gibi faktörlere de dikkat edilmesi gereklidir. Sporcu belirlenen bir seviyede yüklenme yapabilmek için, sporcunun en başta
en objektif şekilde değerlendirilmesi gerekmektedir. Sporda sağlık bilincinin oluşturulması, spor sakatlıklarından korunmada etkili bir yöntemdir. Yaralanma önleme piramidinde üçüncü basamak ise, atletik gelişim kuvvet ve kondisyon kalitesinin iyileştirilmesidir. Spor yaralanmalarının önlenmesi açısından bir diğer basamak hareket verimliliğidir. Önceki yaralanmalar ve rehabilitasyon süreci, piramitte en üst noktada kendine yer bulur. Sporcuların bedensel sağlıklarını koruması da sakatlık risklerini azaltan bir faktördür. Spor sakatlıklarından korunmada diğer önemli bir faktör sporcu ve hijyen farkındalığının oluşturulmasıdır.
Çevresel Önlemler
Sporcuya özel faktörlerin olduğu kadar, çevresel risk faktörlerinin de minimale indirilmesi yaralanmaları önlemede odaklanılması gereken parametrelerden biridir. Çevresel korunma önlemlerinin başında, spor dallarına uygun kaliteli sahalar oluşturma gelir. Çevresel önlemler açısından spor malzemeleri, koruyucu malzemeler ve spor araçlarının bakımı ve kullanıma uygunluğu sağlanmalıdır. Sporda oyun kuralları, sporcu sağlığını korumak amacıyla birçok düzenleme içerir. Hakemlerin bu kuralları titizlikle uygulaması ve sporcuların fair play anlayışıyla hareket etmesi birçok spor sakatlığını önleyebilir. Diğer çevresel faktörler hava kirliliği ve spor yapılan ortamın ısısıdır. Sıcak veya soğuk ortamda yapılan sportif aktiviteler çevre şartlarına uygun ve bilinçli davranmayı gerektirir.