SHZ181U-SOSYAL HİZMET MESLEĞİNE GİRİŞ
Ünite 3: Sosyal Hizmetin Bilgi Beceri ve Değer Temeli
Giriş
Bir meslek olarak sosyal hizmet sosyal değişimi, insan ilişkilerinde problem çözmeyi ve refahı artırmak için insanların güçlendirilmesini ve özgürleşmesini teşvik etmektedir. Multidisipliner bir meslek dalı olan sosyal hizmet bireylerin, grupların veya toplulukların yaşam kalitesini ve sosyal işlevselliğini geliştirmeyi amaçlar. Sosyal hizmet uzmanları sosyal adaleti sağlama, dezavantajlı gruplara destek olma, toplumsal sorunların çözümüne katkıda bulunma ve insan haklarını koruma gibi temel prensiplere odaklanır. Bireylerin, grupların veya toplulukların yaşadığı zorluklarla başa çıkmalarına yardımcı olmayı amaçlayan sosyal hizmet uzmanları uygulamada sosyal hizmetin bilimsel temellerini oluşturan bilgi, beceri ve değerlerden yararlanmaktadırlar.
Sosyal Hizmetin Bilgi Temeli
Bilgiden yararlanma ve bilgiyi kullanma yeteneği, etkili sosyal hizmet müdahalesinin merkezinde yer almaktadır. Sosyal hizmet uzmanı uygulama bağlamını anlamak, insan davranışlarını ve sosyal sistemleri değerlendirmek ve toplumun yapısını kavramak için sosyal bilimlerin bilgi birikiminden yararlanmaktadır. Sosyal sorunların kapsamının geniş olması nedeniyle sosyal hizmetin bilgi temeli de oldukça karmaşıktır.
Sosyal hizmetin temelini bilgi, beceri ve değerler oluşturmaktadır ve her üçü de sağlam bir sosyal hizmet disiplini ve uygulaması için önemlidir. Bu bileşenler birbirinden ayrı düşünülemez çünkü her biri diğerini tamamlar. Sosyal hizmet bilgisi üç ana kategoride ele alınabilir: kuramsal bilgi, olgusal/ gerçeklik/olay bilgisi ve uygulamaya dayalı/kişisel bilgi.
Kuramsal Bilgi
Bilimsel teoriler, anlaşılmayan olguları ve olgusal ilişkileri açıklamak amacıyla geliştirilen kavramsal sistemlerdir. Teori ve kuram, sistematik gözlemler sonucu elde edilen kanıtlara dayalı olarak olgulara ait tepkileri açıklayan, yeni araştırmalar için sorular üreten ve öngörüler oluşturan kapsamlı önermeler olarak tanımlanmaktadır.
Sosyal hizmet uzmanları, sosyal hizmet uygulamasında çeşitli kuramları ve yaklaşımları kullanmaktadırlar. Bu kuramlar ve yaklaşımlar arasında sistem teorisi, bilişsel- davranışçı, psikodinamik, kişiler arası, varoluşçu, birey merkezli, hümanist, gestalt gibi kuram ve yaklaşımlar bulunmaktadır. Araştırmalara göre, psikoterapi uygulayan sosyal hizmet uzmanlarının çoğunluğu eklektik/ bütünleştirici yaklaşımı benimsemekte ve birden çok ku- ramdan yararlanmaktadır.
Olgusal Bilgi
Olgu, var olduğu, doğru olduğu veya gerçekleştiği kabul edilen, hakikat olarak da tanımlanan şeydir. Olgusal, gözlemlerle kanıtlanabilen ve nesnel yargılara sahip olan, aynı zamanda ölçülebilen olaylara verilen bir ifade biçimidir. Olgusal bilgi ise gerçek dünyada var olan ve
doğrulanabilen bilgileri ifade eder. Bu tür bilgiler genellikle gözlemlenebilir, ölçülebilir ve test edilebilir.
Olgusal bilgi, sosyal hizmet uzmanlarına belirli bir konu veya durum hakkında temel bilgiler sağlayarak müdahale stratejileri geliştirilmesine ve bireylerin ihtiyaçlarına uygun çözümler üretilmesine katkı sağlar. Olgusal bilgiler, sosyal hizmet müdahalelerinin etkilerini değerlendirmek için kullanılabilir.
Uygulamaya Dayalı Bilgi
Uygulamaya dayalı bilgi, teorik ve olgusal bilgilerin nasıl pratiğe dönüştürüleceğini tanımlayan bir kavramdır. Bu tür bilgi kitap bilgisinin etkili, geçerli ve kullanılabilir bir hâle getirilmesine odaklanır. Uygulamaya dayalı bilgi, bilgi transferini daha da ileri götürerek bilginin sadece bir depo olarak kalmaktan çıkmasını sağlar. Bu, sosyal hizmet uzmanları için sahip oldukları teorik bilgiyi günlük pratikte nasıl etkili bir şekilde kullanacaklarına dair bir kılavuz sağlar.
Sosyal Hizmet Uzmanının Bilmesi Gerekenler
Sosyal hizmet, karmaşık ve çok yönlü sorunlarla başa çıkma amacı güden bir disiplin ve meslektir. Bu bağlamda sosyal hizmetin bilgi temeli eklektik, interdisipliner, esnek ve özneldir. Sosyal hizmet, farklı disiplinlerden gelen teorik yaklaşımları ve bilgi kaynaklarını bir araya getirir. Psikoloji, sosyoloji, hukuk, tıp ve diğer alanlardan gelen bilgilerin entegrasyonu sosyal hizmet uzmanlarına geniş bir perspektif sunar. Bu eklektik yapı bireylerin ve toplulukların karşılaştığı karmaşık sorunlara daha etkili ve çok boyutlu çözümler geliştirmeyi mümkün kılar.
İnsan Davranışı ve Gelişimi
Sosyal hizmet uzmanları bireylerin duygusal, bilişsel ve sosyal davranışlarını anlamak için insan davranışı konusunda geniş bir bilgi yelpazesine sahip olmalıdır. İnsan davranışı ve gelişimi bilgisi müracaatçıları ve içinde bulundukları durumu değerlendirme ve çözüm seçeneklerini belirleme konusunda sosyal hizmet uzmanlarına yol gösterici olmaktadır.
Sosyal Süreçler ve Kurumlar
İnsan davranışı ve gelişimi belirli bir sosyal bağlam içinde gerçekleşir. Sosyal hizmet mesleğinin en önemli niteliklerinden birisi de topluma yönelik etkinlikler içermesidir. İnsanı bütüncül olarak ele alan sosyal hizmet uzmanları bütün uygulamalarında çevreyi göz önünde bulundurmak zorundadır. Çünkü birey, grup ya da topluluk düzeyinde ortaya çıkan sorunlar genellikle içinde bulundukları çevrenin ürünüdür. Sorun sahibinde istenilen değişikliklerin oluşturulması ve bu değişikliklerin devamlı kılınması çevrenin yeniden düzenlenmesiyle mümkündür. Sosyal hizmet uzmanlarının çevresel etkileşimlere odaklanması, sadece bireyin içsel dünyasını değil aynı zamanda aile, topluluk, kurumlar ve sosyal sistemlerle olan ilişkilerini anlamalarını da sağlar.
Kişiler Arası İlişkiler ve Grup Dinamikleri
İki ya da daha fazla insanın arasında oluşan farklı yakınlık ve paylaşım derecelerinde yaşanan, paylaşımların odak olduğu sosyal bağ, ilişki ve yakınlaşma olarak tanımlanan kişiler arası ilişki, sosyal hizmet uygulamalarında temel bir yer tutmaktadır.
Sosyal hizmet uzmanlarının faaliyet gösterdiği alanlarda karşılaştığı sorunlar genellikle bireyler arasındaki etkileşimlere dayanmaktadır. Bu etkileşimler bireyler arasında, gruplarda veya örgüt düzeyinde ortaya çıkabilmektedir. Sosyal hizmet uzmanlarının profesyonel rolü bu etkileşimleri anlamak, değerlendirmek ve etkileyen faktörleri belirlemektir. Müdahale stratejilerini şekillendirirken bireyler arasındaki ilişkilerin karmaşıklığı ve dinamikleri sosyal hizmet uzmanı tarafından dikkate alınmalıdır.
Sosyal Hizmet Müdahale Süreci
Sosyal hizmet uygulamalarında, bireyin sosyal işlevselliğini güçlendirmek ve yaşam standardını yükseltmek amacıyla çoklu ve bütüncül müdahaleler gerekmektedir. Bu müdahaleler, genelci sosyal hizmet yaklaşımını temel alarak planlı bir süreç içinde çeşitli aşamalardan oluşmaktadır. Sosyal hizmet uygulamalarında bireylerle, gruplarla veya toplumla çalışma yöntemleri kullanılarak sorunların ele alındığı her alanda, sosyal hizmet uzmanına sistematik bir rehberlik sağlamak için önceden belirlenmiş müdahale aşamaları bulunmaktadır.
Müdahale Yöntemleri
Sosyal hizmet uzmanı işlevsel bir şekilde rol ve sorumluluklarını yerine getirebilmek için neyi, ne zaman, nasıl yapacağını doğru bir şekilde belirlemelidir. Genelci sosyal hizmet uygulamaları kapsamında yasaların belirlediği çerçevede rol ve sorumluluklarını yerine getiren sosyal hizmet uzmanı, sosyal hizmetin bireyle, grupla ve toplumla çalışma yöntemlerinden yararlanır.
Sosyal Hizmetin Beceri Temeli
Karmaşık ve çok boyutlu sorunlar ve ihtiyaçlarla uğraşılan sosyal hizmet alanında bilginin uygulamaya aktarılması mesleki becerilerin kullanılmasıyla mümkündür. Beceri, belirli bir aktiviteyi, belirli bir zaman diliminde ve sürekli yapabilme yetisi olarak tanımlanmaktadır. Zamanla öğrenilebilen beceriler göreceli olarak kişiliğimizin bir parçası olur ve yeterli tekrarı yaptıktan sonra doğal olarak sergilediğimiz özelliklere dönüşür. Bu kapsamda sosyal hizmet uzmanları için belirlenen mesleki yeterlilikler çerçevesinde elde edilmesi gereken dokuz farklı yetenek alanı bulunmaktadır:
1. Profesyonellik 2. Değerler ve etik ilkeler 3. Farklılıklar 4. Haklar ve adalet 5. Bilgi ve uygulama 6. Eleştirel yansıtma 7. Müdahale ve beceriler
8. Bağlam ve organizasyon 9. Mesleki liderlik
Sosyal hizmet mesleğinin sosyal sorunları analiz etmede ve çözmedeki etkinliğinin artırılması uygun mesleki becerinin doğru zamanda uygulamaya aktarılmasıyla mümkündür.
Uygulamada Yetkinlik ve Müdahale Becerileri
Sosyal hizmet uzmanları lisans mezuniyeti sonrası aile danışmanlığı, psikoterapi gibi ek eğitimler alarak ruh sağlığı alanında da hizmet sunabilmektedirler. Bu açıdan yetkinlik, bireyin sahip olduğu belirli niteliklerin sorumlu otoritelerce değerlendirilmesi ve geçerlilik kazandırılması sonucunda elde edilen belgelerin tümünü ifade etmektedir.
Sosyal hizmet uzmanının yetkin olması yanında etkili bir müdahale becerisine de sahip olması gerekir. Sosyal hizmet uzmanlarının etkili müdahale yapabilmeleri için çeşitli becerilere sahip olmaları önemlidir. Bu beceriler bireylerin, ailelerin, grupların veya toplulukların yaşadığı sorunlara duyarlı, etkili ve güçlendirici bir yaklaşım geliştirmelerine yardımcı olmaktadır.
Sosyal hizmet uzmanının sahip olması gereken müdahale becerilerini şu şekilde sıralayabiliriz
• Hazır olma becerisi • Kabul ve bağlantı kurma becerisi • Değerlendirme becerisi • Planlama becerisi • Müdahale ve sorun çözme becerisi • Sonlandırma ve izleme becerisi
Öz Farkındalık ve Öz Yönetim Becerileri
Sosyal hizmet müdahalesi uygulayan sosyal hizmet uzmanının öz farkındalığına sahip olması, risk grubu bireylere daha duyarlı ve anlayışlı davranmasını sağlayacaktır. Kendi güçlü ve zayıf yönleriyle barışık olamayan bir sosyal hizmet uzmanının, müracaatçısına yardım sunarken hatalı davranma riski taşır.
Sosyal hizmet uzmanlarının öz yönetim becerisine sahip olmaları, etkili bir şekilde mesleklerini icra etmeleri ve müracaatçılara daha etkin hizmet sunabilmeleri açısından kritik bir öneme sahiptir. Sosyal hizmet uzmanları, genellikle duygusal olarak yoğun ve zorlayıcı durumlarla karşılaşırlar. Öz yönetim becerileri, duygusal dengeyi koruma ve bu zorluklarla başa çıkma yeteneğini güçlendirme açısından önemlidir ve müracaatçılara daha iyi destek sağlamak için gereklidir.
Yönetim ve Koordinasyon Becerileri
Yönetim; insanların iş birliğini sağlama ve onları bir amaca doğru yöneltme, yürütme faaliyet ve çabalarının toplamıdır. Kurumsal anlamda yönetimin planlama, örgütleme, liderlik ve denetim olmak üzere dört temel işlevi bulunmaktadır.
Yönetim becerilerinin yanında sosyal hizmet uzmanlarının sahip olmaları gereken temel becerilerden biri de
koordinasyon becerisidir. Koordinasyon becerisi, farklı paydaşlar arasında etkili iletişimi ve iş birliğini sağlamak, hizmetlerin bütünlüğünü korumak ve hizmetten yararlananlara daha etkili destek sunmak için önemlidir.
Sosyal Hizmetin Değer Temeli
Bilgi, beceri ve değer temeli üzerine kurulu bir meslek olan sosyal hizmetin değer temeli insanı merkeze almayı ve insan onurunu savunmayı zorunlu kılmaktadır. Mesleğin değerlerinin mesleği uygulayan sosyal hizmet uzmanının değer yargılarından önce geldiği unutulmamalıdır. Sosyal hizmet alanında görev yapan sosyal hizmet uzmanının mesleki değerleri ve etik ilkeleri esas alarak hareket etmesi, keyfi uygulamaları, olası adaletsizlikleri ya da zararları engelleyerek hizmetten yararlananlara güven aşılar. Sosyal hizmet müdahalesinde bulunan meslek elemanına karşılaştığı belirli durumlar karşısında ne yapıp ne yapmaması gerektiği hususunda rehberlik eden etik ilkeler hizmetten yararlananların etnik kökenine, dinî inancına, siyasi görüşüne, kültürüne, cinsel kimliğine bakmaksızın eşit hizmet sunmayı garanti altına alır.
Sosyal Hizmet Mesleğinin Temel Değerleri
Sosyal hizmet değerleri, mesleğin bireyleri nasıl algıladığını, müracaatçılar ve toplum için tercih ettiği hedefleri ve bu hedeflere ulaşmak için tercih ettiği araçları tanımlar. Sosyal hizmet değerleri ve etiği, uygulayıcıların sorumlu tutulduğu asgari standartlar olmanın ötesine geçer; tüm sosyal hizmet uzmanlarının ulaşmayı arzulaması gereken idealleri temsil eder.
Sosyal hizmet mesleğinin temel değerlerini şu şekilde sıralayabiliriz:
1. Hizmet: Sosyal hizmet uzmanları, hizmete değer vererek hizmet ettikleri insanların ihtiyaçlarına, ilgi alanlarına ve isteklerine kendi kişisel arzularından daha fazla öncelik verirler. 2. Sosyal Adalet: Sosyal hizmet uzmanları sosyal adalete değer vererek kendilerini ayrımcılık, yoksulluk, işsizlik, baskı, fırsat eksikliği ve sosyal dışlanma gibi sosyal adaletsizliklerin üzerine gitmeye adarlar. 3. Bireylerin Onuru ve Değeri: Sosyal hizmet uzmanları, her insanın saygıyı hak ettiğini vurgulayarak tüm bireylerin haysiyet ve değerini savunurlar. Irkçılık, etnik merkezcilik, yabancı düşmanlığı, cinsiyetçilik, inanç temelli ayrımcılık ve diğer bağnazlık biçimlerinin sosyal hizmet alanında yeri yoktur. 4. İnsan İlişkilerinin Önemi: İnsan ilişkileri, etkili sosyal hizmet uygulamasında hayati bir rol oynar. Sosyal hizmet uzmanları, müracaatçılarla onaylayıcı ilişkiler kurarak onlara yardımcı olurlar. Müracaatçıları yardım sürecine dahil etmek için sosyal hizmet uzmanları aktif olarak dinler, ilgi, destek, empatik anlayış, içtenlik ve koşulsuz olumlu kabul sağlar.
5. Dürüstlük: Dürüstlük, güvenilirlik ve sorumluluk değerlerini kapsar. Sosyal hizmet uzmanları şeffaf ve doğru sözlü olarak, mesleki yükümlülüklerini yerine getirerek ve eylemlerinin sorumluluğunu alarak dürüstlük gösterirler. 6. Yeterlik/Yetkinlik: Sosyal hizmette yeterlik, sosyal hizmet görevlerini etkili bir şekilde yerine getirmek için gerekli bilgi, beceri ve öz farkındalığa sahip olmak anlamına gelir. 7. İnsan Hakları: İnsan hakları, her bireyin insan olma statüsü nedeniyle sahip olması gereken ayrıcalıklar, sivil özgürlükler ve haklar sistemini kapsar. İnsanlara saygılı davranmak, doğal olarak onların insan haklarına saygı göstermeyi de içerdiği için insan haklarına verilen değer, kişinin haysiyeti ve değeri ile yakından bağlantılıdır. 8. Bilimsel Sorgulama: Bilimsel sorgulama, belirli bir olgunun sağlam araştırma süreçleri aracılığıyla sistematik olarak incelenmesini içerir. Sosyal hizmet uzmanları hem nicel hem de nitel araştırmayı, tümdengelimli ve tümevarımlı akıl yürütmenin yanı sıra deney ve gözlemi de kapsayan çeşitli bilimsel sorgulama yöntemlerine değer verir.
Sosyal Hizmet Mesleğinin Temel Etik İlkeleri
Sosyal hizmet uygulamalarında mesleğin etik ilkelerine uygun hareket etmek, sosyal hizmet uzmanlarına iyi davranışta bulunma ve kötü davranışlardan kaçınma konusunda rehberlik sağlar. Aynı zamanda sosyal hizmet kurumlarına olan güveni artırır ve kamu örgütlerindeki yönetimsel davranış standartlarını yükseltir.
Mahremiyet ve Gizlilik
Sosyal hizmet alanında görev yapan sosyal hizmet uzmanı müracaatçıdan elde edeceği tüm bilgilerin etik ve yasal çerçevede korunması gerektiğini bilir. Mesleki ilişkide müracaatçının şu anki ve geçmiş yaşantısıyla ilgili bilgiler, ifade ettiği duygu ve düşünceler özel olduğu için mahremiyete dikkat edilmelidir.
Kendi Kaderini Tayin Hakkı
Sosyal hizmet müdahalesi müracaatçı adına değil, müracaatçıyla birlikte yapılan bir uygulamadır. Sosyal hizmet uzmanı ekonomik güçlük gibi pek çok sorun yaşayan müracaatçıyı yardım sürecine dâhil ederek kendi kaderini belirleme hakkını korumaya ve bunu geliştirmeye çalışır.
İstismardan Uzak Durma
Müracaatçının herhangi bir şekilde istismar edilmesi sosyal hizmet müdahalesiyle bağdaşmadığı için yaygın bir şekilde evrensel olarak etik ihlal kabul edilmektedir. Özellikle güven, özerkliğe saygı ve müracaatçının yararını sağlama üzerine kurulmuş bir mesleki ilişkide istismarın yaşanması etik ihlal yanında ahlaksızlık anlamına da gelmektedir.
Kültürel Yetkinlik ve Sosyal Farklılık
Sosyal hizmet yararlanıcıları farklı etnik kökene, kültüre ve dinî inanca sahip olabilirler. Bu nedenle sosyal hizmet uzmanı hizmet sunduğu toplumdaki kültürün bireyin davranışları üzerindeki etkisini ve sosyal yaşamdaki işlevini anlamalıdır. Türkiye’de coğrafi bölgelere göre insanların sosyokültürel bağlamları da farklılaşmaktadır. Bu nedenle sosyal hizmet uzmanı herhangi bir şekilde, belirli bir grup ya da topluluğa karşı ayrımcı tutum ve davranış sergilememelidir.
Bilgilendirilmiş Onam
Sosyal hizmet modellerinden yararlanan müracaatçıya yardımın amacı, süresi ve sınırlılıkları hakkında açık, anlaşılır bir şekilde bilgi verilmeli ve müracaatçının anlamadığı yerleri sorması sağlanmalıdır. Sosyoekonomik düzeyi düşük bazı müracaatçılar okuma-yazma bilmiyor ya da başka bir lisan konuşuyor olabilir. Bu durumda sosyal hizmet uzmanı konuyu kavraması için basit bir dille izah etmeye çalışmalı, farklı bir lisan kullanan müracaatçıyla iletişim kurmak için de tercümandan yararlanmalıdır. Görüşme esnasında ses ya da video kayıt cihazı kullanılacaksa müracaatçı bilgilendirilerek izin alınması gerekmektedir.