SAĞ406U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE FİNANSAL YÖNETİM
Ünite 2: Finansal Sistem ve Paranın Zaman Değeri
Giriş
Ekonomi, finansal ve reel ekonomi olmak üzere iki kesimden oluşmaktadır. Reel kesim, mal ve hizmetlerin alınıp satıldığı, finansal kesim ise genel olarak fon ve finansal araçların alınıp-satıldığı pazarlardır.
Gerek mal gerekse hizmet üretiminde bulunan işletmelerin faaliyetlerini sürdürülebilmesi için kaynağa ihtiyaçları vardır. Finansal yönetimin esas konusu kaynakların nereden ve nasıl temin edileceğidir. Ek olarak işletmedeki fon fazlasının nasıl değerlendirileceği de finansal yönetimin konusu dâhilindedir.
Paranın zaman değeri, aynı miktarda paranın farklı zaman dilimlerindeki değerini ifade etmektedir. Paranın zaman değeri başka bir ifade ile faiz, alınan veya verilen paranın o günkü kullanım hakkından vazgeçilmesidir.
Finansal Sistem ve Finansal Piyasalar
Bir sağlık kurumunun faaliyetlerini ekonomik, verimli ve etkili sürdürebilmesi için ihtiyaç duyduğu kaynakları iyi belirlemesi ve bu kaynakları temin edebileceği alanları iyi tanıması gerekmektedir. Sağlık kurumlarının finansal amaçlarını yerine getirebilmesinin bir koşulu da finans kesimi hakkında fikir sahibi olmasıdır.
Finansal Sistem
Finansal Sistem; ekonomik birimlerin bir araya geldiği sistemdir. Hane halkı, devlet ve işletmelerin oluşturduğu ekonomik birimlerin belirli bir hesap döneminde gelirleri, giderleri, tasarrufları ve yatırım harcamaları vardır. Bir ekonominin gelişebilmesi için tasarrufların etkin bir şekilde yatırıma dönüşmesi gereklidir. Bu durum şöyle ifade edilebilir:
Cari gelirler = Y, Cari giderler = C, Yatırımlar = I, Tasarruf =S
olmak üzere S=Y-C’dir.
Finansal Piyasa
Bu eşitliğin sağlanabilmesi için fazla ve açık fonların etkin bir biçimde karşılaşması ve/veya değişimi gerekmektedir. Bu değişimin gerçekleştiği, fon fazlası olanlar (fon arz edenler) ile fon açığı olanların (fon talep edenlerin) karşılaştığı yerlere finansal piyasa denir.
Finansal sistemin unsurları:
• Finansal piyasalar • Finansal araçlar • Finansal kurumlar • Düzenleyici kurumlar • Fon arz ve fon talep edenler.
Finansal Piyasalar:
• Vadeye göre finansal piyasalar • Örgütlenme biçimine göre piyasalar
• Varlığın teslim zamanına göre piyasalar • Varlığın ihraç durumuna göre piyasalar
Vadeye göre finansal piyasalar: Bunlar; para ve sermaye piyasalarıdır. Para piyasaları; vadesi en fazla bir yıl olan fon arz ve talebinin karşılaştığı piyasalardır. Vadesi bir yıldan uzun olan orta ve uzun vadeli fon arz ve talebinin olduğu piyasalar ise sermaye piyasaları olarak ifade edilmektedir.
Örgütlenme biçimine göre piyasalar: Bunlar; organize piyasalar ve organize olmayan piyasalar olarak ikiye ayrılır. Organize piyasalar; belirli bir fiziki mekânı olan, alım-satımların belirli hukuki düzenlemeler çerçevesinde gerçekleştiği piyasalar olarak tanımlanır. Organize olmayan piyasalar ise fiziki mekânı bulunmayan ve yasal kuralları olmayan piyasalardır.
Varlığın teslim zamanına göre piyasalar: Bunlar; spot ve vadeli piyasalar olarak ikiye ayrılmaktadır. Spot piyasalar; finansal varlığın teslimatının işlem anında yapıldığı piyasalardır. Vadeli piyasalar ise gelecekte ki bir tarihte bugünden üzerinde anlaşma sağlanmış bir fiyattan varlık alım-satımının yapıldığı piyasalar olarak ifade edilmektedir.
Varlığın ihraç durumuna göre piyasalar: Bunlar; birincil ve ikincil piyasalar olarak ikiye ayrılır. Birincil piyasalar bir finansal varlığın ilk kez piyasaya sürüldüğü, ikincil piyasalar ise daha önce piyasaya sürülmüş menkul kıymetlerin işlem gördüğü piyasalar olarak tanımlanmaktadır.
Finansal Araçlar ve Finansal Kurumlar
İşletmeler açısından varlıklar; maddi ve maddi olmayan varlıklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Maddi olmayan varlıklar genel olarak yasal hakları temsil eden varlıklar olarak tanımlanmaktadır.
Finansal Araçlar
Finansal araçlar; finansal piyasalarda fon açığı ve fon fazlası bulunanları bir araya getiren ve fon transferini sağlayan araçlardır.
Finansal araçların başlıca bileşenlerini aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:
• Risk • Vade • Likidite
Risk: Bir finansal aracın riski kendisinden elde edilecek getirilerin gerçekleşme olasılığı ile doğrudan ilişkilidir. Finansal varlığın riski varlığın çeşidine, varlığı ihraç eden kurumun güvenilirliğine göre değişiklik gösterecektir.
Vade: İşlem gördüğü piyasa ve sağladığı haklar bakımından finansal varlıklar kısa veya uzun vadeli olabilmektedir.
Likidite: Finansal varlığın nakde dönüşebilme hızının ifadesidir. Likiditesi yüksek olan varlıklar başka bir deyişle hızlı nakde dönüşen varlıklar yatırımcılar açısından daha güvenilir olarak düşünülmektedir.
Finans yöneticisi için temel sayılabilecek finans araçları para ve sermaye piyasası araçları olarak vadelerine göre sınıflandırmak mümkündür.
Para piyasası araçları şunlardır:
• Mevduat • Repo ve ters repo • Banka kabulleri • Bono
Mevduat: Bankacılık sektörünün temelini oluşturan varlıklar mevduatlardır. Mevduat bireysel ve/ veya kurumsal fon arz edenlerden toplanan kaynaklardır.
Repo ve Ters Repo: Bir menkul kıymetin geri alım vaadiyle satımına repo denir. Repo işlemleri, genellikle piyasada geçici likidite sıkışıklığı yaşandığı zaman, bankacılık sistemi likiditesinin kısıtlı bir süre için artırılması amacıyla yapılır. Ters repo ise repo işleminin tam tersidir. Başka bir deyişle bir menkul kıymetin geri satım taahhüdüyle alım işlemine ters repo denilmektedir. Ters repo işlemleri; genellikle piyasada geçici likidite fazlası yaşandığı durumlarda, gerekli olmayan likiditenin çekilmesi amacıyla yapılır.
Banka kabulleri: Bir işletmenin başka bir işletmeye olan ödeme taahhüdünün bankaca garantilenmesi işlemidir.
Bono: Finansman ihtiyaçlarının giderilmesi için çıkarılan borç senetleridir. Vadeleri 1 yıldan kısadır.
Sermaye piyasası araçları şunlardır:
Pay (hisse) senedi: Anonim ortaklıklar tarafından ihraç edilen, ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymettir. Pay senetleri sahibine birtakım haklar sağlamaktadır. Bunlar;
• Kâr payı hakkı • Rüçhan hakkı (yeni pay alma hakkı) • Tasfiye bakiyesine katılma hakkı • Yönetime katılma hakkı • Oy hakkı • Bilgi alma hakkı
Tahvil: Finansman ihtiyacının giderilmesi için çıkarılan borç senetleridir. Devlet ve özel şirketler tarafından ihraç edilebilir. Anapara ödemesinin 1 yıldan uzun sürede yapıldığı bu finansal araç borçlanma aracıdır.
Varlığa Dayalı Menkul Kıymet: Bankalar, finansman şirketleri tarafından alacaklar teminat gösterilerek ihraç edilen menkul kıymetlerdir.
Varant: Yatırımcıya belirli bir dayanak varlığı önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir tarihte, nakit uzlaşı ile alma veya satma hakkı veren sermaye araçlarıdır.
Finansal Kurumlar
Finansal piyasalarda fon transferinin gerçekleşebilmesi için finansal aracı kurumlara ihtiyaç duyulmaktadır. Finansal aracı kurumlar, fon arz edenler ve fon talep
edenleri buluşturan, taraflar arasında güveni tesis eden, fon akımını kolaylaştıran uzman kuruluşlardır. Finansal kurumlar kavramında iki tür finansman kavramıyla karşılaşmaktayız. Bunlar doğrudan ve dolaylı finansman kavramlarıdır.
Doğrudan finansman; finansal araçların araya bir kurum girmeksizin fon arz ve fon talep edenler arasında el değiştirdiği finansmandır.
Dolaylı finansmanda ise; fon aktarımına finansal kurumlar aracılık etmektedir. Finansal kurumların fonksiyonlarını aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:
• Kaynaklara aracılık sağlamak • İşlem ve bilgi maliyetini azaltmak • Vade ve miktar ayarlaması yapmak • Risk ayarlaması yapmak • Kaynak kullanımında etkinliği sağlamak • Finansal danışmanlık hizmeti sunmak
Paranın Zaman Değeri ve Faiz Hesaplamaları
İşletme amaçlarının gerçekleşebilmesi için elde edilecek veya ödenecek paranın zamanlaması önemlidir. Paranın zaman değeri, firmanın alacağı yatırım kararlarının da temelini oluşturmaktadır. İşletmelerin yatırımlarından sağladıkları nakit akışlarının zaman değerinin belirlenmesi ve faiz kavramları ise doğru yatırım kararları alma noktasında önemlidir.
Paranın zaman değeri, kavramı genellikle enflasyon ve alternatif maliyet kavramlarıyla ilişkilendirilmektedir. Enflasyon zaman içerisinde fiyatlar genel seviyesinin yükselmesini ifade etmektedir. Ancak finansal yönetimde paranın zaman değeri enflasyondan bağımsız bir kavramdır.
Paranın zaman değerini tanımlarken şu ifadeler kullanılmaktadır:
• Paranın zaman değeri, paranın bekleme fiyatı veya faizdir • Paranın zaman değeri, paranın kullanımındaki zaman tercihi nedeniyle oluşan bir değerdir • Paranın zaman değerinde öne çıkan ilk kavram faiz olgusudur. Yatırım kararları alınırken nakit akışlarını tek düzeye indirgeyen de yine faiz olgusudur.
Faiz Kavramı ve Hesaplamaları: Faiz genel olarak paranın kullanım değerini ifade etmektedir. Borç ilişkisi içerisinde faiz, borç alan açısından paranın maliyetini borç veren açısından ise kazancı ifade etmektedir.
İki çeşit faizden bahsetmek mümkündür:
• Nominal faiz • Reel faiz
Reel faiz, nominal faizin enflasyondan arındırılmış hâlini ifade etmektedir.
Nominal faizi etkileyen faktörler;
• Enflasyon beklentisi • Ödenmeme riski primi • Likidite primi • Vade riski primi
Nominal faiz; NF=RF+EP+ÖP+LP+VP olarak ifade edilebilir.
Nominal faizin enflasyondan arındırılma ve reel faize ulaşılmasında Fisher Eşitliğinden yararlanılır.
Fisher Eşitliği; (1+Reel Faiz Oranı) = (1+Nominal Faiz Oranı) / (1+Enflasyon Oranı) şeklindedir.
Faizin hesaplanmasında basit ve bileşik faiz hesaplamaları olmak üzere iki yöntem bulunmaktadır.
Basit faiz; anaparaya ödenen faizin anaparaya ilave edilmeden hesaplanmasıdır. Başka bir deyişle anapara üzerinden bir kez hesaplanan faizdir.
Basit faiz formülü şöyledir: I = P × i × n
Bileşik Faiz; bir dönem içerisinde kazanılan faizlerin anaparaya katılmasıyla gelecek yıl için hesaplanan toplam faiz geliridir.
Bileşik faiz; S = P (1 + i) n şeklinde ifade edilir.
Gelecek Değer, Bugünkü Değer ve Anüite Hesaplamaları
Finansal yatırımın planlanması ve değerlendirilmesi, yatırım süreci içinde farklı nakit girişleri ve nakit çıkışlarının değerleme tarihindeki zaman değeri esas alınarak yapılmaktadır.
Paranın Gelecek Değeri; Bugünkü bir paranın belirli bir faiz oranı üzerinden, belirli bir süre sonra ulaşacağı değeri ifade etmektedir. Bu değer hesaplamada bileşik faiz ile elde edilen toplam tutar, paranın gelecek değerini ifade etmektedir. Formülde bileşik faiz hesabından ayrı olarak sadece notasyonlar değişmektedir ve şu şekilde;
FV = PV (1 + i) n ifade edilmektedir.
Paranın Bugünkü Değeri; Gelecekte gerçekleşmesi beklenen bir nakit akımının belirli bir iskonto oranı üzerinden bugüne indirgenmiş değerini ifade eder. Paranın bugünkü değerini hesaplamaya iskontolama da denir.
Bugünkü değer faktörü; 1 / (1+ i)n şeklinde ifade
edilmektedir.
Paranın bugünkü değeri ise; PV = FV / (1+ i)n şeklinde
ifade edilmektedir.
Anüite Hesaplamaları; Belirli zaman süreci içerisinde eşit miktarlı ödemelere veya tahsilatlara anüite denilmektedir. Anüiteler ödeme serisinin başlama noktasına göre devre başı ve devre sonu olmak üzere iki türdedir.
Anüitelerin Gelecek Değeri; Her dönem alınacak veya verilecek eşit taksitlerin belirli bir süre sonunda ne
olacağını anüitelerin gelecek değerini hesaplama formülü yardımıyla bulabiliriz. Paranın gelecek değeri bölümünde ifade edildiği gibi gelecek değer faktörü (1 + i)n dir.
Anüitenin gelecek değeri ise her bir taksitin gelecek değerlerinin toplamasıyla bulunabilir. A eşit taksitler olmak üzere;
AGD = A + A(1+i)1 + A(1+i)2 + A(1+i)3 + A(1+i)4 ………+ A (1+i)n-1 şeklinde ifade edilebilir.
Ancak periyodik ödemelerin sayısı arttıkça bu hesaplama pratik olmayacaktır. Terim sayısına “n” dersek;
ilk terim × (ortak çarpan)n −1 / ortak çarpan − 1
Buradan hareketle; AGD = A (1+ i)n − 1 / (1+ i) − 1 ya da AGD= A (1+ i)n−1 / i
şeklinde formüle edilebilir.
Anüitelerin Bugünkü Değeri; Her dönem sonunda alınan veya ödenen eşit taksitlerin bugünkü değerini hesaplayabilmek devre sayısı arttıkça zorlaşmaktadır. Bu nedenle aşağıdaki formül anüitelerin bugünkü değerini hesaplamakta kullanılmaktadır.
ABD = A (1+ i) n −1 / (1+ i) n × i