SAĞ406U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE FİNANSAL YÖNETİM
Ünite 3: Sağlık Kurumlarında Finansal Analiz
Finansal Analizin Tanımı, Finansal Analiz Türleri ve Teknikleri
Finansal analiz; bir işletmenin finansal durumunun ve faaliyet sonuçlarının değerlendirilmesi amacıyla yapılan, finansal tablolardaki çeşitli kalemler arasında ilişki kurulmasını, ölçülmesini ve yorumlanmasını kapsayan faaliyetler bütünüdür.
İşletmelerin finansal tablolarını kullanan kişi ve kurumlar aşağıdaki gibi ifade edilebilir (Okka, 2013: 115):
• Ortaklar; finansal tablo analizini, işletmenin o dönemdeki performansını bilmek, geleceği planlamak için kullanırlar. • Yatırımcılar; ellerindeki işletme pay senetlerini satmaya, elde tutmaya veya yenisini almaya karar vermede yardımcı olması için kullanırlar. • Kreditörler; işletmenin tahvillerini alıp almamaya karar verirken veya işletmeye kısa ve uzun vadeli kredi açarken ya da şirketin menkul değerine yatırım yapıp-yapmama kararını alırken işletmenin finansal tablolar analizini kullanırlar. • Diğer meslek sahipleri; vergi kurumları, denetçiler, devletin diğer kurumları, şirketle ilgilenen diğer kişi ve kurumlar vb. işletmenin finansal tablolarını kendi açılarından incelerler, analiz ederler ve istedikleri bilgiye ulaşmaya çalışırlar.
Finansal Analizin Türleri
Finansal tablolar vasıtasıyla yapılan finansal analiz;
• Analizin amacına • Analizin biçimine • Analizi yapanın niteliğine
göre olmak üzere üç ana başlıkta sınıflandırılmaktadır (Aydın, Başar ve Coşkun, 2015: 98-99).
Analizin Amacına Göre Finansal Analiz
Finansal analizi birçok grup kendi amaçları için yapmaktadır. Amacına göre analiz türleri de üç başlıkta yeniden sınıflandırılabilir:
Yönetim analizi; işletme faaliyetlerinin işletme amaçları doğrultusunda gerçekleşip gerçekleşmediğinin belirlenmesi için yapılan analizlerdir.
Kredi analizi; ticari işletmelerde olduğu gibi sağlık işletmelerinde de fona gereksinim vardır. Bu fonlar her zaman işletmenin öz kaynaklarından sağlanamamaktadır. Bu durumda dış kaynaktan finanslama ihtiyaç duyulmaktadır. Borç verenler ve işletme yöneticileri sağlık işletmelerinin borç ödeyebilme kapasitelerini başka bir deyişle kredibilitelerini görmek adına kredi analizi yapmaktadırlar.
Yatırım analizi; Sağlık işletmelerinin yapacakları yatırımların maliyetlerinin yüksek olduğundan önceki bölümlerde bahsetmiştik. Bu yatırımların yabancı
kaynakla mı öz kaynakla mı finanse edileceği ise finansal yönetimin önemli konuları arasında yer almaktadır. Yatırım analiziyle işletmenin hangi kaynaktan hangi varlıklara yatırım yapılacağı kararları alınmaktadır. Buna ek olarak yatırım analizleri ortaklar, ortak olmayı düşünenler ve uzun vadeli kaynak sağlayan ya da sağlayacak olanlar tarafından da yapılmaktadır. Bu analizde işletmenin kazanma gücü, dağıtılacak kâr payları ve pay senetleri değerlerinin değişimleri de analiz edilmektedir.
Analizin Biçimine Göre Finansal Analiz
Analizin biçimine göre finansal analiz statik ve dinamik analiz olmak üzere iki çeşittir:
• Statik analiz; işletmenin mali durumunu tek bir dönem için ortaya koyan analizdir. • Dinamik analiz; finansal tablolara ait kalemlerin birden fazla dönem içerisindeki değişimlerinin incelendiği analizdir.
Analizi Yapanın Niteliğine Göre Finansal Analiz
İç analiz ve dış analiz olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İç analiz; işletmenin muhasebe, yönetim, denetim vb. birimlerince yapılan analizdir. Dış analiz ise işletme dışı kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan analiz türüdür.
Finansal Analiz Teknikleri
Finansal analizde işletmelerin muhasebe birimlerince hazırlanan finansal tablolardan yararlanılmaktadır. Bu tabloların detayları birinci bölümde verilmiştir. Finansal tabloları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:
• Finansal durum tablosu (Bilanço) • Gelir tablosu • Fon akım tablosu • Nakit akım tablosu • Öz kaynak değişim tablosu
Finansal analizde kullanılan teknikler şunlardır:
• Oran (Rasyo) Analizi • Yüzde Yöntemiyle Analiz (Dikey Analiz) • Karşılaştırmalı Analiz (Yatay Analiz) • Trend Analizi
Oran (Rasyo) Analizi
Sağlık kurumları tarafından en yaygın kullanılan analiz tekniği oran analizidir.
Oran, finansal tablo kalemleri arasındaki ilişkinin basit matematiksel ifadesidir. Ancak oran analizinde amaç kalemler arasındaki matematiksel ilişkinin ortaya konulması değil, elde edilen sonuçların sebep sonuç ilişkisi içerisinde ne anlama geldiğinin yorumlanmasıdır. Bu nedenle oranlar yorumlanırken birtakım ölçülerden faydalanılır. Bunlar aşağıdaki gibi ifade edilebilir:
• Hesaplanan oranlar, denemeler sonucunda yeterli olarak kabul edilmiş oranlarla karşılaştırılmalıdır.
• Elde edilen oranlar işletmenin geçmiş dönem oranlarıyla kıyaslanmalıdır. • Aynı sektörde faaliyet gösteren benzer işletmelerin oranlarıyla karşılaştırmalar yapılmalıdır. • Uluslararası genel kabul görmüş oranlar ile karşılaştırma yapılmalıdır. • Kurum tarafından hedeflenen oranlara ulaşılıp ulaşılmadığı incelenmelidir.
Likidite Oranları
Likidite; bir varlığın düşük maliyetle ve hızlı bir şekilde nakde dönüşme yeteneğini ifade eden kavramdır. Likidite oranları ise sağlık işletmelerinin kısa vadeli borçlarını ödeyebilme gücünü gösteren oranlardır. Bu oranlar vasıtasıyla işletme sermayesinin yeterliliği ölçülmektedir. Cari oran, finansal durum tablosunda yer alan dönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklara bölünmesi suretiyle elde edilen orandır.
Asit test oranı, dönen varlıklar içerisinde yer alan ancak likiditesi düşük olan stokların dönen varlıklar içerisinden çıkarılmasıyla elde edilen tutarın kısa vadeli yabancı kaynaklara oranlanması suretiyle hesaplanan orandır.
Nakit oran, Cari oran hesaplanırken dönen varlık kalemlerinden hazır değerler, stoklar, alacaklar gibi kalemler aynı düzeyde likit kabul edilip hesaplama yapılmaktadır. Ancak gerçekte bu kalemlerin likiditesi birbirinden farklıdır. Örneğin; alacakların tahsili hemen mümkün olmayabilir ancak banka mevduatı istenildiği anda nakde dönüştürülebilir. Buradan hareketle nakit orana, dönen varlıklar içerisindeki en likit varlıkların toplamının kısa vadeli borçları ödeme gücünü inceleyen orandır denilmektedir.
Faaliyet Oranları
Faaliyet oranları, işletmenin çalışma durumunun analizinde kullanılan oranlardır. Faaliyet oranları işletmelerin varlıklarını ne derece etkin kullandıklarını gösteren oranlardır (Ceylan ve Korkmaz, 2012: 60). Daha geniş tanımlayacak olursak faaliyet oranları; “işletmelerin varlık ya da varlık gruplarına, bu varlıkların sağladığı gelirlere oranla ne kadar fazla yatırım yaptığını, varlıklarını ne derece verimli kullandığını değerlendirmede kullanılan oranlardır.
Faaliyet oranları; stok devir hızı, alacak devir hızı, alacakların tahsil süresi, dönen varlıklar devir hızı, duran varlıklar devir hızı, toplam varlıklar devir hızı şeklinde sınıflandırılabilir.
Stok devir hızı oranı, incelenen döneme ait gelir tablosundan elde edilen yıllık satışların maliyeti tutarının, finansal durum tablosunda yer alan ortalama stok tutarına oranlanması suretiyle elde edilir. Stok devir hızı oranının formülü aşağıdaki gibidir:
Stok Devir Hızı = Satışların Maliyeti / Ortalama Stoklar
Alacak devir hızı oranı; işletmenin alacaklarını hangi hızda tahsil ettiğini gösteren orandır. Alacak devir hızı
arttıkça, bu tutarlar yeniden yatırımlara dönüşeceğinden işletmenin likiditesi ve kârlılığı artacaktır. Alacakların devir hızı oranıyla alacakların belirli bir faaliyet dönemi içerisinde kaç defa tahsil edildikleri anlaşılmaktadır.
Alacak Devir Hızı = Kredili Satışlar Toplamı / Ticari Alacaklar veya Net Satışlar / Ticari Alacaklar
Dönen varlıklar; finansal durum tablosunun aktifinde yer alan ve en fazla 1 yıl içerisinde nakde dönüşmesi beklenen varlıklara denir. Dönen varlıklara brüt işletme sermayesi de denilmektedir.
Dönen varlık devir hızı, net satışlar tutarının dönen varlık toplam tutarına oranlanması suretiyle hesaplanır. Dönen varlık devir hızının yorumlanmasında cari oran ve kârlılık oranları da dikkate alınırsa daha anlamlı yorumlamalar yapılabilir. Dönen varlık devir hızı oranın formülü aşağıdaki gibidir:
Dönen Varlık Devir Hızı = Net Satışlar / Dönen Varlıklar
Duran Varlıklar Devir Hızı Net satışlar tutarının duran varlıklar toplam tutarına oranlanması suretiyle elde edilen orana duran varlıklar devir hızı oranı denir. Duran varlıklar finansal durum tablosunun aktifinde yer alan ikinci ana hesap grubudur.
Duran Varlık Devir Hızı = Net Satışlar / Dönen Varlıklar (net)
Toplam Varlıklar Devir Hızı; Bu oran aktif devir hızı olarak da isimlendirilmektedir. Bu oran işletmenin tüm varlıklarını ne derece etkin kullandığının ölçülmesinde kullanılan bir faaliyet oranıdır. Toplam varlık devir hızı; bir işletmeye konulan sermaye ve borçlanma yoluyla elde edilen kaynakların ne derece verimli kullanıldığını açıklamaktadır. Oran, net satışların toplam aktiflere oranlanması suretiyle hesaplanmaktadır. Toplam varlıklar devir hızı oranına ait formül aşağıdaki gibidir:
Toplam Varlık Devir Hızı veya Aktif Devir Hızı = Net Satışlar / Toplam Aktif
Finansal Yapı Oranları (Kaldıraç Oranları)
Finansal yapı oranları, finansal durum tablosunun pasif tarafında yer alan kısa vadeli yabancı kaynakların, uzun vadeli yabancı kaynakların, öz kaynakların dağılımını ve hangi kaynaktan ne oranda yararlanıldığını gösteren oranlara verilen isimdir.
Finans literatüründe yabancı kaynak kullanımının kâr veya zarar üzerine olan etkisi finansal kaldıraç olarak ifade edilmektedir. Bu nedenle finansal yapı oranlarına kaldıraç oranları da denilmektedir. Bu oranlar vasıtasıyla açıklık getirilen durumlar aşağıdaki gibi sıralanabilir (Berk, 2012: 471):
• Borçlanma düzeyinin önceki yıllara oranla gösterdiği eğilim • Sağlık işletmesinin etkili bir otofinansman politikası uygulayıp uygulamadığı
• Sağlık işletmesi otofinansman yoluyla öz sermayeyi güçlendiremiyorsa bunun nedenlerinin araştırılması • Sağlık işletmesinin öz sermayesinin sürekliliğinin niteliği • Borçlanmada kısa, orta ya da uzun vadeli kaynak dengesinin kurulup kurulamadığının analizi ve kurulamamışsa bunun nedenlerinin araştırılması
Finansal yapı oranları; finansal kaldıraç oranı, borç/öz kaynak oranı, faizin kazanılma sayısı ve duran varlıkların devamlı sermayeye oranı olarak dört başlık altında sınıflandırılabilir.
Finansal Kaldıraç Oranı (Borç Oranı) Sağlık işletmesinin varlıklarının ne kadarlık bir kısmının yabancı kaynakla finanse edildiğini gösteren finansal yapı oranına finansal kaldıraç oranı denir.
Finansal Kaldıraç Oranı = Toplam Yabancı Kaynaklar / Toplam Varlıklar
Borç Öz Kaynak Oranı; Finansal yapının analizinde kullanılan bir diğer oran ise borç öz kaynak oranıdır.
Borç Özsermaye Oranı = Toplam Yabancı Kaynaklar / Toplam Öz Kaynak
Faizin Kazanılma Sayısı; Finansal yapının analizinde kullanılan bir başka oran olan faizin kazanılma sayısı oranı, sağlık işletmelerinin faaliyetleri sonucu elde edilen gelirlerle faizlerin kaç kez ödenebileceğini gösteren finansal yapı oranıdır.
Faizin Kazanılma Sayısı = Faiz ve Vergi Öncesi Kâr / Faiz Giderleri
Duran Varlıkların Devamlı Sermayeye Oranı; Devamlı sermaye; uzun vadeli yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar toplamına verilen isimdir.
Dönen Varlıkların Devamlı Sermayeye Oranı = Duran Varlıklar Toplamı / Uzun Vadeli Yabancı Kaynak + Öz Kaynak
Kârlılık Oranları
Bilindiği üzere işletme yöneticilerinin etkinliğini belirlemede, yaratılan sermaye için şirketin doyurucu bir kâr sağlama yeteneği, kreditörler ve potansiyel yatırımcılar için iyi bir göstergedir. Kârların düşük olduğu durumlarda yatırımcılar işletmelere yatırım yapmadıkları gibi kreditörler de bu işletmelere fon sağlamada istekli değildirler. İşte bu durumun analizinde ise kârlılık oranlarından yararlanılmaktadır.
İşletmelerin elde ettiği kârın yeterli olup olmadığının tespitinde kullanılan faktörleri aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:
• Sermayenin alternatif alanlarda kullanılmasıyla elde edilecek gelir • İşletmenin son yıllarda elde ettiği kârların gelişim seyri
• Genel ekonomik koşullar ve ekonominin içinde bulunduğu durum • Sağlık sektöründeki diğer kurumların kârlılık oranları.
Satışlara İlişkin Oranlar; Gelir tablosunda yer alan satışlar kalemleri üzerinden hesaplanan kârlılık oranlarına satışlara ilişkin kârlılık oranları denir.
Brüt Kâr Marjı = Net Satışlar – Satışların Maliyeti / Net Satışlar
Kârlılığın daha özel bir şekilde değerlendirmesinde kullanılan diğer bir oran ise net kâr marjıdır. Net kâr marjı oranı işletmenin tüm masraflar ve vergilerden sonra ne oranda kârlılık gösterdiğini ölçmektedir. Diğer bir ifadeyle bu oran bir birim satıştan ne oranda kâr edildiğini göstermektedir. Net kâr marjına ilişkin formül aşağıdaki gibidir:
Net Kâr Marjı = Net Kâr / Net Satışlar
Öz Kaynaklara ve Varlıklara İlişkin Oranlar; İşletme sahipleri veya ortaklarının koydukları sermayenin bir birimine isabet eden kâr oranını gösteren oranlara öz kaynaklara ilişkin kârlılık oranları denir.
Öz sermaye kârlılık oranına mali rantabilite oranı da denilmektedir. Kâr ve öz sermaye arasındaki ilişkiyi gösteren bu oranın formülü aşağıdaki gibidir:
Öz Sermaye Kârlılığı = Net Kâr / Öz Sermaye
Aktif kârlılık oranı; işletmenin dönen ve duran varlıklarını ne derece kârlı kullandığını gösteren orandır. Kâr ve varlıklar arasındaki ilişkiyi gösteren bu orana ait formül aşağıdaki gibidir:
Aktif Kârlılığı = Net Kâr / Toplam Aktif
Finansal Tablolar Analizinde Kullanılan Diğer Teknikler
Finansal tablolarının analizinde oran analizi dışında başka statik ve dinamik analiz teknikleri de kullanılmaktadır. Bunlar;
• Yüzde (Dikey) Analiz Tekniği • Karşılaştırmalı (Yatay) Tabloları Analizi • Trend Analizi
Yüzde (Dikey) Analizi
Yüzde analiz ya da diğer ismiyle dikey analizi tekniği, bir sağlık işletmesinin bir hesap dönemindeki mali durumunu ve faaliyet sonuçlarını gösteren analiz türüdür.
Dikey analiz yapılırken finansal durum tablosunun aktif ve pasif kalemleri toplamı 100 olarak kabul edilir. Gelir tablosunda ise net satışlar 100 olarak kabul edilmekte ve diğer gelir tablosu kalemlerinin net satışlara oranı hesaplanmaktadır. Analize ilişkin genel bir formül aşağıdaki gibi ifade edilebilir:
Dikey Analiz = (İncelenecek Hesap Kalemi / Toplam Alınan Kalem) × 100
Karşılaştırmalı (Yatay) Tablolar Analizi
Karşılaştırmalı diğer ismiyle yatay tablo analizi; bir işletmenin iki veya daha fazla dönemlerine ilişkin finansal tablolarının birbirini izleyen dönemler bakımından karşılaştırmalı olarak düzenlenmesi ve bu tablolarda yer alan kalemlerin zaman içerisinde göstermiş olduğu değişikliklerin incelenerek değerlendirilmesidir.
Karşılaştırmalı tablolar analizine ilişkin hesaplamalar iki şekilde yapılabilir (Ağırbaş, 2014: 102): Bunlar;
• İlk yılı temel yıl olarak alıp, diğer yıllara ait verileri bu yılın verileri ile karşılaştırarak değerlendirme, • Her yılın verisini kendisinden önceki yılın verisi ile karşılaştırarak değerlendirme.
Yatay Yüzde = [(İlgili Kalemin Cari Dönem Tutarı – İlgili Kalemin Önceki Dönem Tutarı] / İlgili Kalemin Önceki Dönem Tutarı) × 100
veya
[(İlgili Kalemin Verisi – Baz Yıl) / Baz Yıl] × 100
Trend (Eğilim Yüzdeleri) Analizi
Bir işletmenin uzun bir zaman dönemi içerisindeki değişiminin ne olduğunun incelenmesi için yapılan analiz tekniğine trend analizi denir. Trend analizi finansal tablolarda yer alan kalemlerin zaman içerisindeki değişimini vermektedir.
Trend analizi aşağıdaki formül yardımıyla yapılabilir:
Trend Analizi = (İlgili Yıl Verisi / Baz Yıl) × 100