SAĞ406U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE FİNANSAL YÖNETİM
Ünite 1: Sağlık Kurumlarında Finansal Yönetimin Kapsam
Temel Kavramlar
İşletmeler, ihtiyaçları karşılamak için üretim faktörlerini bir araya getiren ve mal veya hizmet üreten örgütlerdir. Sağlık kurumları bu kapsamda hizmet üreten işletmeler olarak karşımıza çıkmaktadır. İşletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmeleri için bazı gereksinimleri vardır. Bu ihtiyaçların bir kısmı finansal yönetimin konusunu oluşturmaktadır. Finans; genel olarak kişi ya da kurumların ihtiyaçlarını karşılayabileceği fon, para ve sermayeyi ifade etmekteyken finansman; bu ihtiyaçları karşılamak için gerekli olan fon, para ve sermayenin elde edilmesidir (Aydın, Başar ve Coşkun, 2015: 2). Başka bir deyişle finans ihtiyaç; finansman ise bu ihtiyacın karşılanma şeklidir. İşletmeler, tüketici istek ve ihtiyaçlarını karşılamak için örgütlenmiş kuruluşlardır. İşletmeler faaliyetlerini yerine getirirken kâr amacı gütmekte ve ömürlerinin sınırsız olacağını varsaymaktadırlar. İşletmeler bu süreçte sistem teorisinden faydalanmaktadırlar. Finansman, sağlık kurumlarının faaliyetlerini gerçekleştirebilmek için ihtiyaç duydukları kaynakların sağlanma biçimidir. Sistem, alt birimlerden ve bu birimlerin birbirleriyle ve dış disiplinlerle ilişkisinden oluşan yapıdır. Finansal yönetim, sağlık kurumunun gereksinim duyduğu fonların tespiti, temini ve kullanımı faaliyetlerinin tümüdür.
Finansal Yönetimin Fonksiyonları
Finansal yönetimin; yatırım kararları, finansman kararları ve dividant kararları olmak üzere üç fonksiyonu bulunmaktadır. Yatırım kararları, işletmenin ihtiyacı olan fonların hangi varlıklara yatırılacağına ilişkin kararlardır. Fon ihtiyacının ne kadar olduğu, nasıl ve nereden karşılanacağına ilişkin kararlar finansman kararlarıdır. İşletmelerin kaynakları; borç ve öz sermaye olmak üzere iki ana kalemden oluşmaktadır. Borçla finansman tercih edildiğinde ne miktarda ve hangi vadede borçlanılacağı belirlenmelidir. Ayrıca borçlanma aracının seçimi de önemlidir. Finans yöneticisi finansman seçeneklerinin maliyet ve riskini karşılaştırarak işletme için hangi finansman türünün en iyi olduğuna karar vermelidir. Finansman kararları, sağlık kurumunun ihtiyaç duyduğu kaynakların nereden ve nasıl temin edileceğine dair kararlardır. Kâr payı kararları da denilen bu kararlar işletme kârının ne kadarının işletmede bırakılacağı ve ne kadarının ortaklara dağıtılacağıyla ilgilidir. Dividant kararları, işletmenin faaliyetleri sonucu elde ettiği kârın nasıl değerlendirileceğine ilişkin kararlardır. Kâr payı kararları da denilen bu kararlar işletme kârının ne kadarının işletmede bırakılacağı ve ne kadarının ortaklara dağıtılacağıyla ilgilidir. Bu kararlar temelde işletmenin ne kadar finansmana ihtiyacı olduğuyla da ilgilidir.
Finansal Amaç
İster ticari ister sağlık işletmesi olsun, tüm işletmeler faaliyetlerine başlarken ömürlerinin sınırsız olacağını varsaymaktadır. Dolayısıyla işletmelerin ilk amacı varlıklarını sürdürmektir. Finansal yönetimin amaç
fonksiyonu; Max V=f(I, F, D) şeklinde ifade edilmektedir. İngilizce terimlerin baş harflerinden oluşan bu fonksiyonun açılımı şöyle ifade edilir:
• V=Value (Firma Değeri) • I=Investment (Yatırım) • F=Finance (Finanslama) • D=Dividant (Kâr Dağıtımı)
Kâr amacı gütmeyen bir işletmede firma değerinin maksimizasyonu Max V=f(I, F) olarak ifade edilmektedir. Kamu sağlık kurumlarında finansal amaç; “sağlık kurumunun firma değerini, ekonomiklik, verimlilik ve etkinlik koşulları altında maksimize etmek, dolayısıyla işletmenin sahibi olan devletin giderlerini minimize etmek” olarak tanımlayabiliriz.
Finans Yöneticisinin Görevleri
Finansal yönetimin amacına ulaşabilmesi için finansal planlama, kaynak temini, varlık yönetimi, analiz ve kontrol süreçlerinde etkin kararlar almak finans yöneticisinin sorumluluğundadır. Finans yöneticisinin bu sorumluluklarını aşağıdaki gibi ifade edebiliriz: Planlama: Finansal planlama; nakit ve yatırım bütçelerinin hazırlanması, proforma bilanço ve gelir tablosunun düzenlenmesini kapsamaktadır. Varlıkların yönetimi: İşletmelerin varlıkları dönen ve duran varlıklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bu varlıklara yapılacak yatırımlar varlık miktarı ve varlık dağılımı üzerinde etkili olmaktadır. Varlık yönetiminin diğer adı yatırım kararlarıdır ve etkin yatırım kararları almak finans yöneticisinin görevidir. Kaynak (fon) sağlanması: İşletmeler yabancı kaynak ve öz kaynak olmak üzere iki farklı şekilde finansmana başvurmaktadır. Yabancı kaynaklar vadeleri ve elde edildikleri araçlar noktasında farklılık göstermektedir. Finansal analiz ve kontrol: Finans yöneticisi işletmenin finansal faaliyetlerinin sürdürülebilmesi için finansal tablolardan elde edilen verilerin analizine hâkim olmalıdır.
Finansal Yönetimin Tarihsel Gelişimi
Modern finans bilimi 1929 Ekonomik Buhranı ile başlamıştır. 2. Dünya Savaşı sonrası finans bilimi içerisine yönetim anlayışı daha da yerleşmiş, fon akımlarının analizi ve sermaye yönetimine ek olarak finansal planlama ve denetimde araç ve tekniklerin geliştirilmesi üzerinde durulmuştur. 1950’li yıllar risk kavramının dönüşüme uğradığı yıllar olma noktasında önemlidir. Bu dönemde Markowitz menkul kıymet portföy riskinin çeşitlendirilmesi üzerinde durmuştur. Markowitz’in teorisi, modern finans departmanının ve finansal operasyonların etkinliğini artıran bir teoridir. 1970’lı yıllarda Bretton Woods Sisteminin yıkılmasıyla birlikte döviz kuru riskine ilişkin çalışmalar artmış, temel finans teorileri gözden geçirilmiş ve yatırım analizleri finansal yönetimin içerisinde daha çok yer almıştır. Ayrıca bu yıllarda firma değeri kavramı öne çıkmıştır. 1980’li yıllar bilgisayar ve yeni finansal araçların kullanımının arttığı yıllardır. 1990’lı yıllar finansal yönetimde enformasyona
daha çok önem verilen yıllar olmuştur. Küreselleşmenin hızlandığı ve bilgi ağının genişlediği 2000 sonrası yıllardan günümüze ise finansal yönetimin kapsamı genişlemiş, risk unsurunu daha çok dikkate alma, enformasyonu işleme ve kullanma, gerekli finansal politikaları izleme ve saptama, politika ve stratejilere uygun programları hazırlama, uygulama ve sonuçlarını kontrol etmeyi de kapsayan bir disiplin olarak değişmiştir.
Sağlık Kurumlarında Finansal Yönetim
Sağlık kurumlarında finansal yönetim, “sağlık kurumlarının amaçlarına ekonomik, verimli ve etkili olarak ulaşması için finansal planlama, örgütlenme, yürütme, koordinasyon ve denetim fonksiyonlarına ilişkin kuram, model ve tekniklerin sistematik ve bilinçli olarak uygulanması faaliyetlerinin tümüdür. Ekonomiklik: Sağlık kurumlarının hizmet üretmek için kullandıkları girdilerin maliyetleri yüksektir. Ancak girdi maliyetini olması gerekenin altında edinmeye çalışmak işletmeyi olumsuz etkileyecektir. Bu nedenle iyi araştırma yaparak optimal girdinin sağlanması gerekmektedir. Burada ekonomiklik, çıktının kalitesinden ödün vermeden girdilerin en iyi tutarlarla temin edilmesini ifade etmektedir. Verimlilik: Ekonomik olarak elde edilen girdilerden maksimum yararlanmayı ifade etmektedir. Burada önemli olan verimlilik sağlanırken çıktının kalitesinden ödün vermemektir. Etkililik: Sağlık işletmesinin amacına ulaşma düzeyini ifade etmektedir. Verimlilik ile etkililik arasında ilişki olmakla birlikte farklılık bulunmaktadır. Örneğin A ve B hastanelerine aynı şikâyet ile başvuran iki kişiden ilki aynı tedaviyi almak şartıyla (A hastanesinden) diğer hastadan daha önce taburcu oluyorsa, hastaları iyileştirdikleri için iki hastane de verimli olarak kabul edilir. Ancak B hastanesi ikinci hastayı daha sonra taburcu ettiği için A hastanesi kadar etkili değildir.
Sağlık Kurumlarında Finansal Yönetimin Gelişmesine Etki Eden Faktörler
Sağlık işletmelerinin büyümeleri: Tıp bilimindeki değişim ve gelişim, hastalık yapılarının farklılaşması, sağlık güvence ve hizmetlerinin değişmesi, hastaların beklentilerindeki ve sayısındaki artış vb. sebepler sağlık işletmelerinin büyük ölçeklerde faaliyet göstermelerine neden olmuştur. Araştırma ve geliştirme giderlerindeki artış: Sağlık işletmelerinde tıbbi eğitim, tedavi ve bakım faaliyetlerinin yürütülebilmesi, hastalık tanı ve teşhisinin konabilmesi için etkili araştırma yöntemlerine, iyi bir altyapı ve nitelikli insan gücüne ihtiyaç duyulmaktadır. Ekonomik büyüme: Her devlet ekonomik büyüme amacındadır. Özellikle gelişmiş ekonomilerde sağlık sektörünün GSYH içerisindeki oranı gün geçtikçe artmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde de sağlık sektörüne bu noktada önem verilmekte ve teşvik uygulamaları ile sağlık sektörüne fon, kredi, muafiyet gibi birtakım imkânlar sağlanmaktadır. Sağlık işletmeleri arasında birleşme, satın alma eğiliminin artışı: Sağlık işletmelerinin kısmen veya tamamen satın alınması, birleşme gibi
durumlar özel sağlık kurumlarında daha fazla görülen durumlardır. Kamu kurumlarında ise 2012 tarihinden itibaren “Kamu Hastane Birlikleri” sistemine geçilmiştir. Sağlık işletmelerinin satın alımı ve birleşmelerinde profesyonel finans yöneticilerinin olması kurumların daha başarılı olmasını sağlayacaktır. Uluslararası piyasalardan fon temini imkânının yaygınlaşması: Büyüyen sağlık işletmeleri, ihtiyacı olan fonları uluslararası piyasalardan da temin edebilmektedir. Ne kadar fon sağlanacağı, hangi piyasanın fon temini için daha iyi olacağı gibi şartların değerlendirilmesi iyi bir finansal yönetimi zorunlu hâle getirmektedir.
Finansal Yönetimin Diğer Disiplinlerle İlişkisi
İşletme yönetiminden bağımsız düşünülemeyen finansal yönetim muhasebe, ekonomi, üretim, pazarlama, istatistik ve hukuk gibi disiplinlerle yakından ilişkilidir. Finansal yönetimle ilişkili disiplinler birincil, ikincil ve üçüncül derecede ilişkili disiplinler olarak kategorize edilmektedir.
Birincil Disiplinler
Muhasebe: Finans yöneticileri varlık ve kaynaklara ilişkin alacakları kararlarda muhasebe birimi tarafından hazırlanan finansal tablolardan yararlanırlar. Finans yöneticilerinin nakit akışlarının takibi, finansman ve yatırım kararları için muhasebe verilerinden yararlanması gereklidir. Bu nedenle finansal yönetimin en etkileşim içinde olduğu alan muhasebedir. Ekonomi: Finansal yönetim nakit akışları, stok ve alacakların yönetimi gibi uzun vadeli konularda işletmelerin ve hane halklarının iktisadi kararlarıyla ilgilenen mikroiktisattan, yatırım ve fonların finansmanı için para ve sermaye piyasalarını inceleme alanına alan makroiktisattan yararlanmaktadır.
İkincil Disiplinler
Üretim, pazarlama ve kantitatif teknikler: Finansal yönetime ikincil derecede yakın disiplinlerdir. Bu alanlar finans yöneticisinin günlük kararlarıyla ilişkilidir. Sağlık işletmelerinin hizmet üretim teknolojileri maliyetleri oldukça yüksektir. Bu nedenle gerek hizmet üretimi gerek yatırım planlamasında, üretim yönetimi disiplininden faydalanmak önem arz etmektedir.
Üçüncül Disiplinler
Davranış bilimleri ve hukuki düzenlemeler: Finansal yönetimle üçüncül derecede ilişkili disiplinler olarak ele alınan bu disiplinlerde davranış bilimleri çalışmaları hastaların psikososyal yapısı ve davranışlarını açıklamaya yardımcı olmaktadır. Bu davranışların anlaşılması iyi bir strateji geliştirilmesine olanak sağlayacağından sağlık işletmesi finansal amacına ulaşmada avantaj elde edecektir.
Temel Finansal Tablolar
Finansal tablolar; muhasebe sistemi içinde kaydedilen ve toplanan bilgilerin, belirli zaman aralıkları içerisinde bu bilgileri kullanacak olanlara iletilmesini sağlayan araçlar olarak tanımlanmaktadır. İşletmelerde meydana gelen finansal olayların işletme ilgililerine sunulmasında
finansal araç olarak kullanılan finansal tablolar normal olarak işletmenin sürekliliği ve öngörülebilir bir gelecekte de faaliyetlerini sürdürebileceği varsayımına dayanır ve muhasebenin tahakkuk esasına göre hazırlanır. Finansal tabloların kapsadığı bilgilerin bilgi kullanıcılarına yararlı ve anlaşılabilir olabilmesi için bazı özelliklerinin bulunması gerekir. Bunlar aşağıda kısaca özetlenmiştir.
Önemlilik: Finansal tablo bilgilerinin bilgiyi kullanacakların etkilenebileceği kadar anlamlı ve önemli olmasını ifade etmektedir.
Anlaşılabilirlik: Finansal tablolarda yer alan bilgilerin anlaşılabilir olmaması bilgiyi kullanan kişilerin, sunulan bilgileri anlayamamasını neden olur ve bilginin yararını ortadan kaldırır.
İhtiyaca uygunluk: Finansal tablo bilgileri finansal tablo kullanıcılarının karar verme ihtiyaçlarını karşılayabilecek nitelikte olmalıdır.
Zamanında sunum: İhtiyaca uygun olma niteliğinin yardımcı bir ögesi olan zamanında sunum, kararları etkileme kapasitesini yitirmeden önce, karar vericiler tarafından bilginin elde edilebilir olması demektir.
Güvenilirlik: Finansal tablolardan elde edilen bilgilerin yararlı olabilmesi için bu bilgilerin güvenilir olması gerekir. Hata ve ön yargılardan olabildiğince arınmış ve temsil etmeyi amaçladıkları şeye sadık kalarak temsil eden bilgi güvenilir bilgidir.
Karşılaştırılabilirlik: Finansal tablolardaki bilgilerin kullanıcılarına yararları olabilmesi için karşılaştırılabilir olması gereklidir. Karşılaştırılabilir olma, bir işletmenin birden fazla döneme ilişkin işlemlerinin benzerlik ve farklılıklarının ortaya konabilmesini sağlar.
Finansal Durum Tablosu (Bilanço)
Finansal durum tablosu, bir işletmenin belirli bir tarihte sahip olduğu varlıklar ve bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren finansal tablodur. Finansal durum tablosu aktif ve pasif olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Aktif kısım; işletmenin varlıklarının gösterildiği bölümdür. Bu bölüm, kendi içerisinde dönen ve duran varlıklar olmak üzere iki ana başlıktan oluşmaktadır. Finansal durum tablosu dönen varlıklar, duran varlıklar, kısa vadeli yabancı kaynaklar, uzun vadeli yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar olmak üzere 5 ana hesaptan oluşmaktadır. Likidite; işletmelerin sahip oldukları varlıkların hızlı ve değer kaybetmeden nakde dönüşebilme özelliğidir.
Gelir Tablosu
Gelir tablosu, bir işletmenin belirli bir hesap döneminde elde ettiği tüm hasılat ve gelirler ile yaptığı tüm maliyet ve giderleri gösteren finansal tablodur.
Fon Akım Tablosu
Bir işletmenin fon kaynaklarını ve fon kullanım yerlerini gösteren finansal tabloya fon akım tablosu denir.
Nakit Akış Tablosu
Bir faaliyet dönemi içerisinde işletmede ortaya çıkan nakit akışlarını işletme faaliyetlerine, yatırım faaliyetlerine ve finansman faaliyetlerine göre gösteren finansal tabloya nakit akış tablosu denir.
Kâr Dağıtım Tablosu
İşletmenin dönem kârının dağıtım biçimini gösteren finansal tabloya kâr dağıtım tablosu denir.
Öz Kaynaklar Değişim Tablosu
İlgili hesap döneminde öz kaynak kalemlerinde meydana gelen artış ve azalışları bir bütün olarak gösteren finansal tabloya öz kaynak değişim tablosu denir.
Sağlık Kurumlarında Kullanılan Finansal Tablolar
Sağlık kurumları mülkiyetlerine göre; kamu ve özel sektör olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Sağlık kurumlarında kullanılan finansal tablo türleri de kurumun mülkiyetine göre farklılık göstermektedir. Özel sağlık kurumlarının yukarıda tanımlanan finansal tabloları kullanması gerekmektedir. Kamu sağlık kurumlarında hazırlanan finansal tablolar uyguladıkları muhasebe türüne göre değişmektedir. Burada öncelikle kamu sağlık kurumlarında kullanılan üç adet muhasebeden bahsetmek gerekir:
• Genel/Özel Bütçe Muhasebesi • Döner Sermaye Muhasebesi • Taşınır Mal Muhasebesi.