SAĞ304U-GENEL TIBBİ ÜRÜN VE TIBBİ CİHAZ BİLGİSİ
Ünite 6: Ameliyathane Tıbbi Ürün ve Cihazları
Ameliyathane Genel Özellikleri ve Bölümleri
Ameliyathane (ameliyatha:ne) kelimesi, Arapça ‘ameliyyāt + Farsça hāne sözcüklerinden gelmektedir. Hastanelerde hastaların ameliyat edildiği özel bölümdür.
İyi tasarlanmış bir ameliyathane ortamından çıkan hastanın, ameliyat sonrasında normal süreçte hastaneden 2-3 gün içinde taburcu olması beklenmektedir. Ameliyathanelerin steril olmasında doğru mekânsal tasarım, uygun tıbbi cihaz seçimi ve uygulaması, havalandırma sisteminin gerekli tüm tesisatın doğru seçilerek uygulanması, denetlenmesi ve ameliyat süreçlerinin doğru kurgulanıp işletilmesi gibi önlemler alınmalıdır. Bu nedenle, tasarım sürecinde konu ile ilgili tüm disiplinlerin birbirleriyle işbirliği ve uyum içerisinde olması gerekmektedir.
Türkiye’de ameliyathane fiziki şartları özel hastanelerde Özel Hastaneler Yönetmeliği, kamu hastanelerinde ise Sağlık Bakanlığı, İnşaat Onarım Daire Başkanlığı tarafından oluşturulmakta ve uygulattırılmaktadır.
Ameliyathaneler, cerrah ve hemşire için etkili, yeterli, hasta için güven verici bir ortam olmalıdır. Ameliyathaneler, hastanelerin diğer kısımlarının trafiğinden ve hava akımından ayrı planlanmalıdır. Modern ameliyat salonu ve ona hizmet eden sistemlerin tasarımı havayla bulaşan mikroorganizmaların kontaminasyonunu en az seviyeye indirecek şekilde olmalıdır. Ameliyathanenin iç planı dört aşamalı olarak gerçekleştirilebilir ve görevlendirmeler bu aşamalara göre yapılmalıdır. Bunlar; koruyucu ünite, temiz ünite, steril ünite ve kirli alandır.
Ameliyathane bölümü içerisinde; idari ve kayıt ile ilgili bürolar, anestezi odası, ameliyat odaları, giysi değiştirme bölümü, dinlenme odaları, el yıkama bölümü, uyanma odaları gibi çeşitli alanlar olmalıdır. Bu alanların hepsi geniş, temizlemesi kolay ve uygun koşullarda aydınlatılmış odalardır. Pencereleri yoktur veya varsa bir duvarla sınırlıdır. Nem ve oda ısısı havalandırma sistemi tarafından kontrol edilebilmelidir.
Havalandırma sisteminde etkinlikleri standardize edilmiş ardışık iki filtre sistemi bulunmalıdır. Hava akım hızı, ameliyat odasında saatte en az 15 defa hava değişimi sağlayacak debide olmalıdır. Bunun %20’si (yani saatte 3 değişim) filtre edilmiş temiz dış hava kaynaklı olmalıdır. Kural olarak, temiz hava tavandan içeri verilmeli ve tabana yakın olarak dışarı alınmalıdır. İdeal ortamın sağlaması için sıcaklık 20-22 °C arasında, nem oranı %30- 50 arasında tutulmalıdır, ısı ve nem ameliyatın özelliğine göre içeriden ayarlanabilir olmalıdır.
Özel Hastaneler Yönetmeliği’ne göre bir ameliyathane ünitesinde en az 2 ameliyat salonu ve uyandırma odası düzenlenmelidir. İleri düzeyde komplike ortopedik ve nörocerrahi ameliyatlarında, cerrahi bölümün kısıtlı alanında, bu prosedürlerin desteklenmesi için kullanılan büyük donanımların konulması için tercihen özel ameliyathanelerle birleşen ek odalar belirlenmelidir.
Genel olarak ameliyathanede bakterilerin bulaşmasını en aza indirebilmek ve kontrol edebilmek için üç ana bölge tanımlanmaktadır:
• Dış bölge: Serbest (yeşil) alan, giriş ve çıkış alanları, preoperatif alan, postoperatif alan, giyinme odaları, bekleme odaları, dinlenme odaları ve depolar yer alır. • Orta bölge: Temiz (sarı) alan, ameliyathane kıyafetinin giyilmesinin zorunlu olduğu bölgedir. • İç bölge: Steril (kırmızı) alan, steril ameliyat bölgesidir.
Ameliyathane Temel Tıbbi Cihazları
Yapılacak ameliyatın türüne ve hekimin tercihine bağlı olarak cihazlar oldukça fazla çeşitlilik göstermektedir.
Ameliyat Masası
Ameliyat masası, ameliyathanelerin en temel cihazı niteliğindedir ve ameliyatların yapıldığı özel masadır. Genellikle ameliyat yapılan odanın merkezinde konumlandırılır.
Ameliyat masaları bazı kaynaklarda teknik olarak “sabit masa” ve “mobil masa” olarak ayrılmıştır. Sabit bir ameliyat masası sistemi sıkıca zemine sabitlenmiş olduğu için, ilave gerekli tıbbi cihazlar kolaylıkla çalışma alanına getirilir ve konumlandırılabilir. Mobil masanın avantajı ise, konumumun ameliyathane içinde değiştirilebilir olmasıdır.
Ameliyathane Lambası
Ameliyathanede bulunması gereken zorunlu cihazlardan biri de ışıklandırma sistemi içinde ameliyathane lambasıdır. Ameliyat sırasında ortamın ve ameliyat alanının net şekilde aydınlatılmasını sağlar.
Ameliyathane lambaları ameliyatın sağlıklı, sorunsuz ve stabil bir şekilde gerçekleşmesi için gerekli olan en önemli ameliyathane elemanıdır. Ameliyathanenin türüne, büyüklüğüne göre, hangi tür ameliyatların yapılacağı gibi faktörler göz önünde bulundurularak en doğru ve uygun ameliyat lambasının belirlenip ameliyathane projesine yerleştirilmesi gerekmektedir.
Anestezi Makinesi
Anestezi makinesi, ameliyata hazırlanan hastaya anestezik gazın ve oksijenin verilmesini kontrol eden tıbbi cihazdır. Bu cihazlar ile çalışma, anestezi alanında uzman olan hekim ve teknisyenlerle yapılır. Cihazın arıza yapması, çok ciddi sorunlara yol açabilir.
Solunum Cihazı (Ventilatör)
Ventilatör cihazları, hastanın hava yollarına kontrol edilebilir şekilde gaz akışını göndererek solunum yaptıran (soluk üreten) makinelerdir. Bu cihazlar önceden yapılan ayarlara göre genellikle pozitif basınçlı gaz akımları oluşturarak akciğerlerin aralıklı olarak şişirilmesini sağlar, böylece bozulmuş olan gaz değişiminin düzeltilmesine çalışır.
Ventilatörler negatif veya pozitif basınçlarla yapay soluklar üretebilirler ancak günümüzde özellikle yoğun bakımlarda karşımıza çıkan solunum yetersizliklerinin tedavisinde pozitif basınçlı yapay solunum kullanılmaktadır.
Kalp-Akciğer Pompası
Kalp-akciğer makinesinin başlıca iki görevi vardır. Ameliyat sırasında toplardamarlardan gelen kana oksijen katmak ve oksijenlenen bu kanı, hastanın atardamar sistemine, kalbin çalışma hızına uygun bir hızla vermek. Kalp–akciğer makinesi akciğerlerin fonksiyonunu üstlenen bir oksijenatör ve kalbin fonksiyonunu üstlenen bir pompadan oluşur.
Defibrilatör
Defibrilatör, kalbin normal dışı atımını tekrar normal kalp ritmine dönmesini sağlayan hayati bir araçtır. Kalp durması ve kalp krizinde, acil durumlarda kullanılan elektro şok aracı olarak da bilinir.
Elektrokoter
Elektrokoter, yüksek frekans ve yüksek enerjide elektrik akımının hastanın vücudundan hekimin kontrolünde kesme, koagülasyon (pıhtılaşma) gibi cerrahi işlemlerin gerçekleştirilmesinde kullanılan bir tıbbi cihazdır. Amaç, yoğun ısı etkisi ile koagülasyon ve buharlaşma sağlayarak hemostaz ve kesi elde edebilmektir.
Cerrahi Aspiratör
Cerrahi aspiratör, ameliyathane ortamında kullanılan önemli cihazlardandır. İşlem alanında biriken kan ile solunum yollarında biriken sekresyonları belirli bir debide vakum oluşturarak ortamdan hızla uzaklaştıran, cerrahi ortam görünürlüğünü artıran, temizleyen ve solunum işlevinin devamlılığını sağlayan yaşam destek cihazlarıdır.
Negatoskop
Negatoskop, yüksek teknoloji ürünü bir ekipman zincirinin ürettiği tıbbi röntgen görüntülerini izlemek için kullanılan bir cihazdır.
Otoklav
Otoklav, basınçlı su buharı ile doymuş bir ortamda cerrahi ve tıbbi malzemeyi sterilize eden bir cihazdır.
Ameliyathane ortamında otoklavda sterilizasyon işlemi, genelde 1 atmosfer basınç altında, 121°C’de 15-20 dakikada, 134 °C’de 3-5 dakikada gerçekleştirilir.
Cerrahide Kullanılan Tıbbi Cihazlar
Gelişen bilimsel teknolojiler ve malzemeler doğrultusunda, modern cerrahi tıbbi cihazların farklı sınıflandırılmaları söz konusudur. Bu sınıflandırmalar; genel cerrahi tıbbi cihazlar ve özel cerrahi tıbbi cihazlar olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Genel cerrahi tıbbi cihazlar; her bir cerrahi ameliyatta yaygın olarak kullanılmakta olup, özel cerrahi tıbbi cihazlar ise belli başlı cerrahi ameliyatlarda özel amaçlar için kullanılırlar.
Bir başka sınıflandırmada ise cerrahi tıbbi cihazların fonksiyonlarına göre yapılan sınıflandırmadır. Bunlar kesmek veya insize etmek amaçlı kullanılanlar (makaslar, bistüriler, keskiler, osteotomlar), çekmek için kullanılanlar (retraktörler/ekartörler), yakalamak, tutmak veya sıkıştırmak için kullanılanlar (hemostatlar, pansuman, doku pensetleri, kemik tutucular, iğne tutucular), genişletmek amacıyla kullanılanlar (bujiler, spekulumlar), kanüle veya drene etmek için kullanılanlar (kateterler, drenler ve kanüller), aspire, enjekte veya infüze etmek için kullanılanlar (enjektörler, bazı iğneler, trokarlar ve kanüller) ile son olarak dikmek veya bağlamak amacıyla kullanılan (sütür materyalleri ve iğneleri, klipsler ve cilt steplırları) tıbbi cihazlar olarak sınıflandırılırlar
Temel Kesici ve Tutucu Cihazlar
Bistüri, makaslar, klemp, testere, kemik kesici, osteotom, küretler ve dermatomlardır. Dokuyu ve kemiği diseke etmek için tasarlanmışlardır. İki gruba ayrılır:
• Doku kesiciler; makas, bistüri ucu ve benzeri, • Kemik kesiciler; testere ve benzeri.
Bistüri: Çok keskin tıbbi cihazlardır. Kesici (bistüri ucu) kısmı ve sapı olmak üzere iki bölümden meydana gelir.
Makas: Fonksiyonlarına göre ikiye ayrılır.
a. Diseksiyon (kesip açma) makası; ufak ve hassas makaslardır. b. Dikiş (sütür, mayo) makası; Değişik uzunlukta, kıvrık, düz ve künt şekillerde makaslar vardır. Kıvrık makaslar dokuyu kesmek ve diseke etmek, düz makaslar ise dikiş ve dokuyu düz kesmede kullanılır.
Klemp: Ameliyatlarda sıklıkla kullanılan tıbbi cihazlardandır. Farklı kategorilerde incelenir. Hemostatik klempler, damarı klempe ederek kanamayı kontrol eder. Yumuşak doku klempleri yumuşak dokuyu daha uzun ve iyi tutar.
Retraktör: Ameliyat sırasında ayırma ya da çekme işlemi yapan tıbbi cihazlardır.
Cerrahi sütur: Sütur teknikleri cerrahide kritik bir nokta oluştururlar. Bu noktada cerrahi işlem için uygun materyal seçimi önemlidir. Yaranın kapatılması için kullanılan tıbbi cihaz ve metotlar uygunsuz yapıldığında normal iyileşme sürecini uzatabilmektedir.
Sütur, iğne ve iplik olmak üzere iki bölümden oluşur. Cerrahi iğneler; göz, gövde ve uç olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Cerrahi iplikler ise genelde iki büyük gruba ayrılır; emilebilen ve emilmeyen iplikler şeklinde.
Ameliyathanede Kullanılan Tıbbi Ürünler
Beşerî tıbbi ürün, Sağlık Bakanlığınca onaylanmış, kullanıma hazır şekilde, özel bir ambalajda ve belirli bir isim ile pazara sunulan ürünlere verilen genel isimdir.
Mevzuatta ameliyathanelerde bulundurulması zorunlu beşerî tıbbi ürünlere ait temel bir liste bulunmamaktadır.
Ameliyathane içerisinde tıbbi ürün ve sütür gibi cerrahi tıbbi cihazları temin eden, her bir hasta için günlük olarak tüketilen malzemeleri hasta bazında kayıtlarını tutan ve takibini sağlayan sağlık personeli ameliyathane eczacısıdır.
Tıbbi ürün ameliyat masasına verilirken; “sirküle hemşire” (steril olmayan) tarafından “scrup hemşireye” (steril) gösterilir, scrup ve sirküle tıbbi ürünün adı ve dozu karşılıklı olarak doğrulanır ve sonrasında ürün scrup hemşire tarafından ameliyat masasına alınır. Ameliyat masasına alınmış olan her tıbbi ürün sterilizasyon koşullarına uygun şekilde etiketlenmelidir. Tıbbi ürün cerraha verilmeden önce de “adı” ve “dozu” belirtilmelidir.
Ameliyathanelerde en sık kullanılan ilaç veriliş yolu olarak, damar içi uygulama (IV=İntravenöz), kas içi uygulama (IM=İntramüsküler) ve inhalasyon uygulamaları sayılabilir.
Genel olarak ameliyathanede yoğun kullanılan tıbbi ürünlere Aritmal ampul, Avil ampul, Dekort ampul, Desal ampul, Marcaine flakon, Beloc ampul, Neostigmin ampul, Priloc, Transamin ampul, Prednol, Perlinganit ampul, Pental Sodyum flakon, Talinat ampul, Pissel flakon, Aldoron ampul, Ketalar flakon, Neostigmin ampul, Zolamid ampul, Ranitab ampul, Mannitol serum, İzotonik çözelti, Dekstroz, Ringer çözelti, Isolyte örnek olarak verilebilir.