SAĞ304U-GENEL TIBBİ ÜRÜN VE TIBBİ CİHAZ BİLGİSİ
Ünite 5: Tıbbi Tanı Cihazları
Giriş
Tıbbi tanı cihazları tarama, teşhis veya tedavi izleme amaçları için bilgi sağlamak üzere insan vücudundan alınan kan, doku gibi çeşitli örneklerin in vitro muayenesinde kullanılır. Hastaların doğru tedavileri almasını, böylece hastaların yanlış, etkisiz veya zararlı tedavilerden korunmalarını sağlar ve gereksiz sağlık harcamalarını azaltırlar.
Tıbbi Tanı Cihazlarının Özellikleri
Vücut dışındaki insan numunelerinin (kan, idrar, doku vb.) incelenmesinde kullanılan araçlardır. Ayrıca enfeksiyonları/hastalıkları teşhis ve tespit etmeye, ilaç tedavilerinin takibine yardımcı olabilirler. İn vitro tıbbi tanı incelemesi için insan vücudundan alınan örneklerin konulması ve muhafaza edilmesi amacıyla kullanılan numune kaplarını da içermektedir.
Tıbbi tanı cihazlarının kullanım alanları şunlardır:
• Tarama • Teşhis • Tahmin • Takip
Moleküler Tanı Cihazları
İleri moleküler tanı cihazları, bulaşıcı hastalıkların ve genetik bozuklukların durumunu test etmek, adli vakaları sonuçlandırmak için nükleik asitlerin veya proteinlerin tanımlanması için kullanılan yeni bir tanı cihazı sınıfı olarak belirtilmektedir.
Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR)
Klinik laboratuvarlarda kullanılan en güçlü moleküler tanı yöntemlerinden biri olan PCR bir gen amplifikasyonudur. Bu, ilgili DNA örneğinin klinik örneklerde (kan, tükürük vb.) eşdeğer immünolojik testine göre yüksek sayıda kopyasının oluşturularak tespiti ve doğru bir şekilde tanımlanmasını sağlar.
PCR testlerinde, burun ve boğazdan ucu pamuklu ince bir çubuk vasıtasıyla sürüntü örneği alınmaktadır. Bunun yanında öksürdükten sonra çıkan balgam da örnek olarak alınabilmektedir. PCR testi için, Sağlık Bakanlığının onayladığı sağlık kuruluşlarında örnek alınıp, yine onaylı laboratuvarlarda sonucu çıkarılmaktadır. PCR testi ne kadar sürede sonuçlanır. PCR testinden 1-3 saat içerisinde sonuç alınması mümkündür. PCR testi genetik hastalıklar, prenetal tanı, korona virüs, adli tıp, kanser araştırmaları, babalık testleri, DNA analizi, HIV ve Hepatit B gibi pek çok virüs, bakteri ve parazitin teşhis edilmesi için kullanılmaktadır.
Multipleks PCR: Bu yöntem sayesinde tek bir çalışma ile virüs ile bakteri, fungal etkenler ile paraziter etkenler birlikte araştırılabilmektedir. Bu teknik, zamandan, kullanılan reaktiflerden ve emekten tasarruf sağlayabilmektedir.
Ters Transkriptaz: RTPCR bir numunede bir mRNA türünün mevcut olup olmadığını belirlemek, gen kütüphaneleri oluşturmak, gen yerleştirmede (insersiyon), genetik hastalık teşhisinde ve kanser tespitinde kullanılır. Diğer RNA analiz yöntemleri ile kıyaslandığında daha hassas, hızlı, güvenilir ve kolay bir yöntemdir
Gerçek Zamanlı PCR: qPCR tekniğinin kullanımı son derece yaygın olup, DNA ya da mRNA gibi makromoleküllerin çoğaltılmasına ve ürünlerin tek bir aşamada tespit edilmesine olanak sağlar. qPCR, özellikle şablon kopya sayısı düşük olduğunda, gen ekspresyon analizi için hâlâ altın standart olarak kabul edilmektedir.
Yuvalanmış PCR: Yuvalanmış PCR tekniği iki set primer yardımıyla spesifik olmayan bağlanmayı önleyerek reaksiyon seçiciliğini arttıran bir yöntemdir ve filogenetik çalışmalar, viral enfeksiyonlar, genin ifadesi, fungal tanı, genetiği değiştirilmiş organizmaların teşhisi, farklı patojenlerin tespiti ve birçok medikal alanda kullanılmaktadır.
Alele-Spesifik PCR: Bu reaksiyonda 2 ayrı primer seti kullanılır. Birinci primer setinde öncül primerin 3´ ucunda araştırılan bölgeye ait nükleotid bulunur. İkinci sette ise 3´ uçta mutant allele komplementer nükleotid bulunmaktadır.
Dijital PCR: İstatistiksel yöntemlerle molekül sayılarını tahmin eden nükleik asit tespiti ve ölçümü için daha yeni bir yaklaşımdır.
İmmuno PCR: Bir antijen saptama yöntemidir. Klinikte tanı ve adli tıpta genetik tiplendirme amacıyla kullanılmaktadır.
Moleküler Tanıda Kullanılan Diğer Yöntem ve Cihazlar
Bunlar arasında FISH, KGH, DNA Dizileme, Akış Sitometrisi ve Protein Analiz Yöntemleri bulunmaktadır.
Tanıda Kullanılan Görüntüleme Cihazları
Manyetik Rezonans (MR): Üç boyutlu ayrıntılı anatomik görüntüler üreten, invazif olmayan bir görüntüleme teknolojisidir. Genellikle hastalık teşhisi, tedavisi ve takibi için kullanılır.
Röntgen, vücut içinin görselleştirilmesinde X ışınlarının kullanılmasıdır. Pek çok doku ve kemiklerin görüntülenmesinde yaygın olarak kullanılan ağrısız bir tekniktir. Hastalıkların teşhis, takip ve tedavi süreci için sıklıkla kullanılmaktadır.
Bilgisayarlı Tomografi (BT) dar bir röntgen ışınının bir hastayı hedef aldığı ve vücut çevresinde hızla döndürüldüğü ve tarafından işlenen sinyaller üreten, bilgisayarlı bir X-ışını görüntüleme işlemidir ve taramaları, kanama, kan pıhtıları veya kanser gibi yaşamı tehdit eden muhtemel durumları teşhis edebilen hızlı, ağrısız non-invaziv bir cihazdır.
Ultrasonografi (US): Bu cihazda hastalıklı bölgenin görüntülenmesinde ses dalgaları kullanılmakta ve US görüntüsünü ekrana yansıtmaktadır. Hastalıklı lezyonların,
normal dokuların aksine daha yoğun olması ve daha çok ses dalgalarını yansıtması nedeniyle görüntülerde dokudaki normal olmayan farklılıklar kolayca tespit edilebilmektedir
Mamografi, Meme kanserini erken teşhis etmek için düşük dozlu röntgen kullanan özel bir meme görüntüleme tekniğidir.
Anjiyografi veya arteriyografi, kan damarlarını in vivo görselleştirmek için kullanılan bir tekniktir.
Elektrokardiyografi: Kalp çalışması esnasında oluşan aksiyon potansiyellerin vücut yüzeyinden kaydedilmesi ve yorumlanmasını içeren elektrokardiyografi (EKG), kalp hastalıklarının tanısının koyulmasına yardımcı olan bir tekniktir.
Gama Sintigrafi Nükleer tıpta kullanılan bir görüntüleme tekniği olan gama sintigrafi özellikle hastalıkların erken tanısında ve tedaviye verilen yanıtın değerlendirilmesinde sıklıkla kullanılmaktadır. Teknik, aktif olarak tahriş ya da tahrip olmuş veya yeniden yapılanmış kemik, iltihaplı veya nekrotik dokuları hedefleyebilen radyoaktif maddelerin (radyoizotop) vücuda verilmesini içermektedir.
Pozitron Emisyon Tomografi (PET), çeşitli tümörlerin ve bu tümörlerin metastazlarının görüntülenmesinde kullanılan bir radyoizotop görüntüleme tekniğidir.
Kişisel Kullanılabilen Tıbbi Tanı Cihazları
Gebelik Test Cihazları İnsan koryonik gonadotropin (HCG), gebe kaldıktan kısa bir süre sonra gelişmekte olan plasenta tarafından üretilen ve idrara salgılanan bir hormondur. Tüm gebelik testleri, döllenmeden yaklaşık bir hafta sonra üretilmeye başlayan HCG hormonunu tespit etme mantığıyla çalışmaktadır. Gebelik testleri, kan testleri ve idrar testleri olarak iki türlü yapılabilmektedir.
Kan Şekeri Ölçüm Cihazları Diyabetes Mellitus (DM), yaşlılarda en sık rastlanan kronik hastalıklardan birisidir ve kan şekeri regülasyonunun sağlanmasında, hastanın düzenli aralıklarla takibi önerilir. Evde kendi kendine kontrolünü yapan diyabetli hasta görsel yöntemle veya şeker ölçüm cihazları yardımı ile kan şekeri takibini yapabilmektedir.
Tansiyon Ölçüm Cihazları Arteriyel kan basıncı (AKB) ölçümü klinikte hekim ya da hemşire tarafından, evde ise hasta tarafından, manuel ve dijital cihazlarla ölçülebilmektedir.
Ateş Ölçüm Cihazları Ateş ölçüm cihazları ya da ateş ölçerler her evde ve sağlık kuruluşunda bulunan tıbbi cihazlardır. Vücut ısı değişimlerini kontrol etmek ve olası hastalıkların önceden belirlenmesine ya da yayılmasının engellenmesine yardımcı olmak için tasarlanmış bu aletler kullanım şekline ve alanına göre farklı tiplere sahiptir. Ateş ölçerler temaslı ya da temassız olarak ikiye ayrılmaktadır.