SAĞ214U-SAĞLIK İŞLETMELERİNDE İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ
Ünite 3: Sağlık İşletmelerinde Eğitim ve Geliştirme
Türkiye’de Sağlık Sisteminin Kronolojik Gelişimi
Kuruluş Yılları ve Dr. Refik Saydam Dönemi
Sağlık Bakanlığı; 3 Mayıs 1920 tarihinde, 3 sayılı “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti Yasası” ile kurulmuştur. 10 Mart 1921’de bakanlıktan ayrılan Dr. Adnan Adıvar’ın yerine Dr. Refik Saydam bakan olmuştur. Refik Saydam döneminde koruyucu ve tedavi edici hekimlik hizmetlerinin birbirinden ayrı ele alınması ilkesi benimsenmiştir. Yerel yönetimler hastane açmaya özendirilmiş; bu idarelere örnek olmak üzere Ankara, İstanbul, Sivas, Erzurum ve Diyarbakır gibi büyük illerde Bakanlığa bağlı numune hastaneleri açılmıştır. 1924 yılında İstanbul ve Sivas’ta sağlık memurları okulları ile 1925’te İstanbul’da Kızılay Hemşirelik Okulu açılmış, tüm sağlık personelinin atama ve terfileri Sağlık Bakanlığının yetkisine verilerek sağlık personelinin yönetimi tek elde ve merkezde toplanmıştır. 1924 yılında İstanbul ve Sivas’ta sağlık memurları okulları ile 1925’te İstanbul’da Kızılay Hemşirelik Okulu açılmış, 1928 yılında 1912 sayılı “Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Yasa” çıkartılarak sağlık personelinin yetki ve sorumlulukları belirlenmiştir. 1930 yılında çıkarılan 1593 sayılı “Umumi Hıfzıssıhha Yasası” ile sağlık hizmetlerinin politikasının esasları belirlenmiştir. 1936 yılında ise 3017 sayılı “Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Teşkilat ve Memurin Yasası” çıkarılmış, sağlık örgütünün temel çatısı kurulmuştur.
1938 Sonrası ve Dr. Behçet Uz Dönemi
1938 sonrası dönemde Türkiye, savaşın getirdiği sıkıntıları yaşamıştır. Bu dönemde sıtma, tifüs ve çiçek salgınları olmuştur. 1945 yılında “Olağanüstü Sıtma Savaş Yasası” çıkarıldı. Aynı yıl Sosyal Sigortalar Kurumunun kurulmuş, sigortalı işçiler için sağlık örgütü kurma, işletme ve sağlık personeli atama yetkisi verilmiştir. 1946- 50 yılları arasında bakanlık yapan Dr. Behçet Uz tarafından hazırlanan 1. On Yıllık Milli Sağlık Planı, 1946 yılında toplanan 9. Milli Tıp Kongresi’ne sunulmuş, 7 sağlık bölgesine ayrılmış ve her bölgenin örgütlenmesi kendine yeterli hâle getirilmiştir. Bu bölgelerde, her 40 köy için 10 yataklı bir sağlık merkezi kurulacak ve merkezlerde iki hekim, bir ebe, bir sağlık memuru, bir ziyaretçi hemşire bulunacaktı. Bu merkezler koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerini birlikte yürüteceklerdi. Behçet Uz’un bakanlıktan ayrılmasından sonra bu plan gereği gibi uygulanmamış, her ilçeye bir sağlık merkezi yapma biçimine dönüşmüştür.
1950-1960 Dönemi
1954 yılında 6134 sayılı yasa ile il özel idarelerine, belediyelere ve vakıflara bağlı hastaneler Sağlık Bakanlığına bağlanarak hastane hizmetleri tek elde toplanmış (SSK ve Üniversite hastaneleri hariç), tamamen merkezi hükümetin görev ve sorumluluğu hâline getirilmiştir. Uluslararası kuruluşlarla, özellikle Dünya Sağlık Örgütü ve UNICEF ile iş birliğine önem verilmiş,
bu kuruluşlardan ana çocuk sağlığı ve tüberkülozla savaş gibi koruyucu sağlık hizmetlerine destek sağlanmıştır.
1961’den Sonra Olan Gelişmeler
Bu dönemde tedavi edici hizmetler, koruyucu hizmetleri tamamlayan bir öge olarak görülmüş; hastanecilik hizmetleri ikinci plana itilerek evde ve ayakta tedaviyi sağlayan, küçük topluluklara kadar yayılan bir sağlık örgütünün kurulması öngörülmüştür. 1961 yılında Sağlık Bakanlığı müsteşarı Dr. Nusret Fişek’in önderliğinde hazırlanan 224 sayılı “Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkındaki Yasa” kabul edilmiştir. Uygulanmasına 1963 yılında Muş’ta başlanan sosyalleştirilmiş sağlık hizmetlerinin, 1977 yılında tüm illere yaygınlaştırılması amaçlanmıştı. Bu yasa ancak 1 Ocak 1984 tarihinden itibaren Türkiye genelinde uygulanmaya başlanmıştır.
Bu yasanın kabul ettiği başlıca ilkeler şunlardır:
• Eşit hizmet, • Sürekli hizmet, • Entegre hizmet, • Kademeli hizmet, • Öncelikli hizmet, • Katılımlı hizmet, • Ekip hizmeti, • Denetlenen hizmet, • Uygun hizmet, • Nüfusa göre hizmet
Yasaya göre sağlık hizmetleri il içinde bir bütündür ve sağlık hizmetlerini ildeki amiri validir. Sağlık müdürü, vali adına hizmeti yürütür. İl içindeki bütün sağlık kuruluşları, sağlık müdürlüğüne bağlıdır. İl içinde örgütlenme iki basamaklı bir model olarak kurulmuştur. Birinci basamak, evde ve ayakta bakım hizmetleri ile koruyucu hizmetlerin sunulduğu aile sağlığı merkezleridir. İkinci basamak ise aile sağlığı merkezlerinden sevk edilen hastaların bakılacağı hastanelerdir.
Sağlık Kurumlarında Eğitim
Sağlık Kurumlarında Eğitimin Amaçları
Sağlık kurumlarında eğitimin devam etmesinde genel amaç; sağlık personelinin performansını arttırmak, oluşabilecek iş kazalarını öngörmek ve engellemek, moral ve motivasyonu arttırmak, stresli çalışma ortamlarına uyum sağlanması, mesleki bilinci arttırmak, personelin mesleğe olan bağlılığını güçlendirmek, personelin moralini yükseltmek, personele kurumun amaç, ilke ve politikalarını bir bütünlük içinde kavratacak becerileri kazandırmak, hizmetin nitelik, nicelik ve verimliliğini arttırarak hizmet sunumundaki hataları azaltarak can kaybına veya sakatlığa yol açmamak ve böylece hizmet alana üst düzeyde yarar sağlamak, iş birliği yapabilme yeteneğini geliştirmek, gelişmekte olan teknolojiyi etkin bir şekilde kullanmasını sağlamak gibi çok yönlü amaçları bulunmaktadır. Ayrıca, farkındalığı artırmak, toplumun tüm kesimleri arasında ilgi ve farkındalık düzeyini
yükseltmek için çalışırken herkesin gençlere, yaşlılara, eğitimli ve okuma yazma bilmeyenlere yönelik sağlık eğitimine de ihtiyacı vardır. “Sağlık hizmetlerinde sürekli eğitimin amacı, hiçbir ayrıcalık olmadan sağlığın korunması ve geliştirilmesini sağlamak, hasta bakımını gerçekleştirmek, sağlık mesleğini yüceltmektir ve topluma nitelikli hizmet verilmesini sağlamaktır.
Sağlık Kurumlarında Eğitimin Önemi
Sağlık eğitimi programları; bilgilerini artırarak ve refahlarını önemseme konusundaki tutumlarını etkileyerek bireylerin ve toplulukların fiziksel, zihinsel, duygusal ve sosyal sağlıklarını iyileştirerek daha sağlıklı bir yaşam sürmelerine yardımcı olur. Sağlık eğitimi, tüm paydaşların yararına olacak şekilde önlemeye, sağlıkta eşitliği artırmaya ve sağlık hizmetlerinin bulunabilirliği ve erişilebilirliği gibi olumsuz sağlık sonuçlarını azaltmaya odaklanır. Sağlık eğitimi, bireylere ve topluluklara nasıl daha sağlıklı bir yaşam süreceklerini öğretmek için sağlık uzmanlarını istihdam eder. Sağlık eğitimi uzmanları; biyolojik, çevresel, psikolojik ve tıbbi bilimlerden gelen bilgileri harmanlayarak insanları günlük yaşamlarında sağlıklı tutmak için tasarlanmış programları uygular, geliştirir ve değerlendirir. Sağlık eğitimcileri, sağlık ihtiyaçlarını değerlendirmek ve sağlık programlarının yanı sıra ortamlar arasında iletişim stratejileri planlamak, geliştirmek ve uygulamak üzere eğitilir. “Bilgi düzeyinin her geçen gün artması, sağlıklı/hasta bireye verilecek holistik yaklaşımlı bakım hizmetlerini sunma yöntemlerindeki çağın gereksinimleri doğrultusundaki değişimler, çalışma ve çevre koşullarının gösterdiği farklılıklar temel öğrenme ve öğretme sürecinde kazanılan bilgilerin zamanla unutulması ve bir bölümünün ise teknolojik gelişmelere bağlı olarak geçerliliğini yitirmesi gibi zorunlu nedenler, görev üstlenecek sağlık çalışanları için hizmet içi eğitimin ne kadar önemli olduğunu açıkça vurgulamaktadır.”
“Entegre sağlık hizmetleri sağlık profesyonellerinin multidisipliner ekibi tarafından yürütülmektedir. Bu personellerin eğitiminde insan onuruna saygı, profesyonel etik ve dayanışma özellikle vurgulanması gereken konulardır. Sağlık profesyonellerinin her düzeyde eğitimi (okul eğitimi, mezuniyet sonrası eğitim ve sürekli eğitim) toplumun sağlık gereksinimlerine göre tasarlanmalı ve onların bu çerçevede gerekli olan bilgi ve becerileri kazanmalarını sağlanmalıdır. Sağlık hizmetinin verildiği tüm ortamlar anahtar öğrenme ortamları olarak düzenlenmeli ve eğitim çalışmalarının bütünleyici bir ögesi olarak değerlendirilmelidir.
Sağlık Kurumlarında Eğitimin Gerekliliği
Sağlık hizmeti veren bireylerin hizmet kalitesi, öz yetenekleri ve değişen koşullara uyum sağlama duyarlılığı bakımından özel bilgiye sahip olmaları şarttır. Böylece sunulan hizmetin daha iyi planlanması ve organize edilmesi, kusurlu olan tarafların giderilmesi ve hızlıca çözülmesi sağlanır. Sağlık kurumlarında görev yapan personele verilen eğitim, bireylerin performanslarını
geliştirirken aynı zamanda mesleki doyuma ulaşmalarını da sağlar. Sağlık alanında değişime ayak uydurmakta zorlanan personelin eğitim ihtiyacı ortaya çıkmasıyla birlikte eğitim uygulanması gereklilik hâline gelmiştir.
Sağlık çalışanları, kazanılan bilgi ve becerilerini sürdürmeli ve güncelleştirebilmelidir. Toplumun değişen sağlık ihtiyaçlarına ve beklentilerine cevap verebilmelidir. Değişimi yakalamak, sağlık biliminin tüm dallarında etkin bir performans göstermek, değişen sağlık bakım hizmetlerini yakalamak için bu eğitimler zorunlu bir hâl alır ve bu gereksinimlere yönelik eğitim etkinlikleri düzenlemek, kurum yöneticilerinin ya da eğitim merkezlerinin asli görevi olmaktadır. Sağlık işletmelerinde eğitim ve geliştirme üç aşamada incelenmelidir.
Bunlar;
• Eğitim türleri, • Birey performansını arttırma yöntemleri ve • Çalışan geliştirme programları
Eğitim Türleri
Dünya Sağlık Örgütüne (WHO) göre sağlık eğitimi; bireylere sağlıklı yaşam için alınması gerekli önlemleri benimsetmeye ve uygulatmaya inandırmak, kendilerine sunulan sağlık hizmetlerini doğru olarak kullanmaya alıştırmak, sağlık durumlarını ve çevrelerini iyileştirme amacı ile birey olarak veya topluca karar aldırmaktır. Eğitim; bireylerin toplumun standartlarını, inançlarını ve yaşama yollarını kendi yaşantıları yoluyla ve kasıtlı olarak belirli bir amaca yönelik, planlı ve programlı bir şekilde istendik yönde değişim meydana getirme sürecidir. Eğitimi başlıca iki biçimde ele alınmaktadır:
İnformal Eğitim: Örgün öğrenme sistemi dışında gerçekleştirilen öğrenme olarak adlandırılmakla beraber yaygın örgün öğrenmeyi destekleme çabasıdır.
Formal Eğitim: Planlı olan ve belli bir amaca hizmet eden eğitim süreçlerini kapsar. Belli öğretici unsurlar barındırır. Yer, yöntem, zaman, içerik ya da uygulamalar bellidir. Olumlu birtakım davranışları çıkarmaya yöneliktir. İki, temel sınıfta incelenir:
• Örgün Eğitim: Belirli bir yaş kitlesine hitap eder ve kademeli olarak alınır. Milli eğitimin temel birtakım amaçları vardır. Bunlar eğitim sürecinin işlerliğine etki eder. Okul öncesi, ilköğretim ortaöğretim, yüksek öğretim, açık öğretim ya da uzaktan öğretim türünde eğitimlerdir. • Yaygın Eğitim: Belirli bir yaş kısıtlaması yoktur. Kademe ya da ön koşulu yoktur. Bireyin birtakım amaçları vardır. Kurslar ve hizmet içi eğitim etkinlikleri yaygın eğitime girmektedir.
Sağlık işletmelerinde eğitim verilirken bazı kriterler göz önüne alınmalıdır. Başlıca olanlar;
• Eğitim programları oluşturulurken sağlık kurumunun amaç ve politikaları göz önünde bulundurulur.
• Eğitime katılan sağlık personelleri yetişkindir. Bu sebeple yetişkin psikolojisi dikkate alınmalıdır. • Eğitim programlarına katılan sağlık kurumunda çalışan bütün bireylerin yaş, deneyim, öğrenim vb. konularda farklıları söz konusudur. Bu sebeple küçük ve homojen gruplar oluşturulmalıdır. • Eğitim sağlık kurumu bünyesindeki bütün bireylerin alan ve kademe farkı önemsenmeksizin herkes için düzenlenmelidir. • Sağlık işletmesinde verilecek olan eğitimin yaşam gibi önemli hususlara etkisi olacağı için işin erbabı olan kişiler tarafından verilmelidir. Verilen eğitimin teorik kısmı ne kadar önemli olsa da uygulamalı eğitime ayrıca önem verilmelidir. • Verilen eğitimin verimliliği arttırmak için planlı ve sürekli olarak yapılmalıdır. Sağlık sektöründe eğitim; sanılanın aksine üniversite sınavından sonra üniversitede tıp, hemşirelik, diş hekimliği ve benzeri eğitimi almaya hak kazanmakla başlamıyor.
Sağlık Kurumlarında Eğitimin Yararları, Sınırlılıkları, Hedefleri ve İlkeleri
Sağlık kurumlarında eğitimin bireysel ve kurumsal olmak üzere iki yararı bulunmaktadır.
Bireysel Yararları
Sağlık çalışanlarının verilen eğitimler ile elde ettiği yararlar şu şekilde özetlenebilir; topluma etkin sağlık hizmeti vermeleri sağlanır, tıp alanındaki değişimler benimsenir ve bu konuda zorlanma yaşamaz. Mevcut sorunlar karşısında en iyi uygulamayı yapma yeteneğini kazandırılır, kendi alanında üst görevlere yükselmesi sağlanır, işi ve görevleri konusunda artan performans ile bunları yerine getirmek için çözümleyici düşünceye sevk edilir, mevcut görevini geliştirmesi sağlanır, kariyer gelişimine yardımcı olur, uygulama alanında bireyleri görevleri ile ilgili analitik düşünceye sevk eder, iş ortamında bireyin öz yeterliliği geliştirdiği için stresi azalır, sağlık personeli klinik karar vermede ve etik kurallara uygun davranma becerisi kazanır.
Etkili ve düzenli eğitim verilmeyen bireylerde profesyonel duruşta kayıp, birey de bilmemenin verdiği etkiyle izolasyon duygusu gelişir, iş doyumu eksik kalır, tıp alanındaki yeni gelişmeleri meslek yaşamına aktaramaması sebebiyle sunduğu hizmette kalite düşer.
Kurumsal Yararları
Tüm kurumlarda etkili ve düzenli eğitim, çok yönlü yarar sağlar. Eğitim öncesinde bilgi eksikliklerinden dolayı bütçe giderlerini arttıran gereksiz bakım ve onarım masrafları azalır. Hizmet üretimi olumlu yönde etkilenerek kalite artışı sağlanır. Sağlık personelinin iş kazaları ve meslek hastalıkları önlenerek insan gücünde yaşanan yetersizliklerinin önüne geçilir. Sağlık profesyonellerinin, kurumsal hedeflere ve hizmet önceliklerine katkıda
bulunabilecek düzeyde becerikli, yeterli ve eğitimli olmalarını sağlar. Kurum kaynaklarının gereksiz kullanımının önüne geçerek gereksiz bütçe kayıpları önlenir.
Sağlık Kurumlarında Eğitimin Sınırlılıkları
Sağlık kurumlarında eğitimin birçok sınırlılığı vardır. Bunlar özetle şu şekildedir; eğitim programları ihtiyaçlar saptanmadan ve amaçlar belirlemeden yapılırsa, kurumun amaç ve ihtiyaçları ile eğitim alan personelin amaç ve beklentileri uyumlu değilse, hazırlanan program eğitim alacak personelin var olan bilgi, beceri ve seviyesine uygun hazırlanıp sunulmadıysa, personel eğitim etkinliklerine isteksiz ve zorla katılıyorsa, personel ve yönetici hizmet içi eğitim önemini ve yararını benimsemediyse, eğitim verilen ortamın fiziki özelliği eğitim için uygun değilse, eğitim materyalleri eğitim konularıyla bütünleşmiyorsa, personel sayısı yeterli değilse, eğitim esnasında personel ile iyi ilişkiler kurulmamışsa, personele eğitim önceliği verilirken yanlış bir politika uygulanıyorsa, eğitim alan ve yetiştirilen personel ilgi, bilgi ve yeterliliklerine uygun birimlerde çalıştırılmıyorsa, eğitim sonunda değerlendirme yapılmıyorsa tüm bu olumsuzlukların sonunda eğitim uygulamalarından kurumsal ve bireysel yarar sağlaması beklenemez. Eğitim uygulamaları önünde engel teşkil eden farklı durumlar da vardır. Bunlar; personel sayısının yetersiz olması, sağlıkçıların iş yüklerinin fazla olması, ağır iş yükü ve tükenmişlik sebepleriyle sağlık ekibi üyeleri hizmet içi eğitim uygulamalarına yeterince zaman ayıramamasıdır. Sağlık kurumlarında eğitim engellerinin diğer sebepleri ise sağlık hizmetlerinin kalitesini geliştirecek programlarla uygun olmayan eğitim faaliyetleri, sağlık personelinin eğitim programlarına katılmasındaki teşvikin yetersizliği, ticari çıkarların eğitsel etkinliklere olumsuz etkileridir.
Sağlık Kurumlarında Hizmet İçi Eğitim Hedefleri
Sağlık kurumlarında hizmet içi eğitimler Sağlık Bakanlığı tarafından düzenlenen yıllık eğitim planları doğrultusunda düzenlenmektedir. Bu eğitimlerin genel amacı bireyde olumlu yönde değişimler yaratarak standartlara uygun, bilgi birikimi yüksek ve kaliteli personel yetiştirmektir. Sağlık Bakanlığı Hizmet İçi Eğitim Yönetmeliğinde hizmet içi eğitim hedefleri, Devlet Memurları Eğitimi Genel Planında ve Kalkınma Planlarında eğitim için belirlenen amaçlar doğrultusunda belirlenmiştir. Bu hedefler, yönetmeliğin ikinci bölümünde eğitim esasları adı altında aşağıdaki şekildedir:
a. Personelin bilgisini ve verimliliğini arttırarak yetişmesini sağlamak, hizmete ilgisini en yüksek düzeye çıkarmak ve daha üst seviyedeki görevlere hazırlamak, b. Personeli ödevleri, görevleri, yetki ve sorumlulukları konusunda geliştirmek, c. Yönetimde ve uygulamada verimlilik ve etkinliğin arttırılmasını sağlamak,
ç. Personeli bilimsel ve teknolojik imkanları üst düzeyde kullanılabilir duruma getirmek, d. Hizmetlerin tam ve zamanında kullanıcılara ulaşımını sağlayacak eğitimi vermek, e. Yurt dışına gidecek personeli, Bakanlığın hedefleri doğrultusunda ihtiyacı olan nitelikli insan gücünü yetiştirmek ve aldığı hizmet içi eğitim doğrultusunda değerlendirilmesini sağlamak, f. Göreve yeni başlayan personelin uyum eğitimlerinin yapılmasını sağlamaktır.
Sağlık Eğitiminde Genel İlkeler
• Açık amaç ilkesi: Her eğitim programında amaçlar açıkça belirlenmelidir. • Bireysel farklılık ilkesi: Eğitimde bireysel farklılıklar dikkate alınmalıdır. • Sıra ilkesi: Kişiye ne öğretilecekse öğretilsin onun bildiklerinden başlanmalıdır. • Doğru uygulama ilkesi: Eğitim yaşantıları gerçek yaşama benzer olmalı ve eğitimde gerçek yaşamdakine yakın araç gereçler ve örnekler kullanılmalıdır. • Sonuçların doğruluğu ilkesi: Eğitimin her evresinde ölçülebilir ve gözlenebilir değerlendirme yöntemleriyle sonuçların doğruluğu denetlenmelidir.
Sağlık Kurumlarında Hizmet İçi Eğitim Planlama ve Uygulama Süreci
Sağlık Bakanlığı Hizmet İçi Eğitim Yönetmeliğinde hizmet içi eğitim programı adaylık süreci içinde ve asli memurluk süresi içinde olmak üzere iki bölümde ele alınmıştır. “Adaylık süresi içinde; Temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve staj şeklinde 27/6/1983 tarih ve 18090 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan aday memurların yetiştirilmesine dair genel yönetmelik hükümleri çerçevesinde yapılır.” Bu eğitimlerin amacı; aday memurlara, devlet memurlarının ortak vasıfları ile ilgili bilinmesi gereken asgari bilgileri vermek ve memurların kadro ve görevleri dikkate alınarak bu görevleri yürütmeleri için gerekli bilgi ve becerileri kazandırmak ve görevlerini icra etmelerini sağlamaktır. Hazırlayıcı eğitim konuları Sağlık Bakanlığının tanıtılması, görevleri teşkilatı, ilgili mevzuat ve diğer kurumlarla ilişkileri, görevi ilgili hususlar ve bakanlık merkezindeki ilgili birimlerin ve il sağlık müdürlüklerinin uygun gördüğü diğer konulardır. “Asli memurluk süresi içinde; bilgi tazeleme eğitimi, değişikliklere intibak eğitimleri “Sağlık Bakanlığı Hizmet İçi Eğitim Yönetmeliği’ üst görev kadrolarına hazırlama eğitimi ise, 19/09/2006 tarih ve 26284 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Sağlık Bakanlığı Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Yönetmeliği” çerçevesinde yapılır. Sağlık kurumlarında personelin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak için hazırlanan kurum içi ve kurum dışı, iş başı ve iş dışı, eğitim programları uygulama amaçlarına göre farklı şekilde sınıflandırılmıştır. Bunlar;
• Oryantasyon eğitimi: Kuruma yeni gelen sağlık personeli için uygulanan alıştırma eğitimidir. Kurum amaç ve politikaları tanıtılır, kendi görev yetki ve sorumlulukları öğretilir. • Temel eğitim; Oryantasyon eğitimi ile birlikte de uygulanabilir. Personele işinin gerektirdiği temel bilgi, beceri ve tutumları kazandırmak için uygulanır. • Geliştirme eğitimi: Kurumda hâlihazırda hizmet sunan personelin kendi alanı ilgili gelişmeler ve yeniliklerin anlatıldığı, yeteneklerinin geliştirildiği eğitimlerdir. • Tamamlama eğitimi: Görev yeri değiştirilecek personel için yeni görevinin gerektirdiği her türlü yeterliliği kazandırmak amacıyla uygulanır. İhtisas ve meslek eğitimi niteliğindedir. • Yükseltme eğitimi: Gelecekte doğacak personel ihtiyacına yönelik yapılır. Program hazırlanırken personelin yetiştirileceği alan ve kademenin gerektirdiği yeterlilikler esas alınır. İlk, orta ve üst kademe yöneticileri, şefler veya müdürler eğitimi gibi. • Özel alan eğitimi: Personelin özel görevler için yetiştirilmesidir. İlk yardım eğitimi, iş güvenliği eğitimleri, bilgisayar, yabancı dil gibi eğitimler buna örnektir.
Hizmet içi eğitim planı Sağlık Bakanlığı tarafından her yıl çıkarılan yıllık hizmet içi eğitim planları ile sistemli olarak sürdürülmektedir. Sağlık Bakanlığı bünyesinde 15 adet birim bulunmakta ve her birimin kendi ihtiyaçları doğrultusunda yıllık plan hazırlanarak gönderilmektedir. Hazırlanan planın içeriğinde eğitim daire başkanlığının adı, eğitim konusu, eğitim yapılacağı iller, eğitim verilecek ay/aylar, eğitimin süresi, katılması istenen ya da zorunlu tutulan personel sayısı, eğitimden sorumlu kişinin bilgileri gibi ibareler yer almaktadır. Kurumlar bu plan doğrultusunda hareket etmek zorundadırlar. Yine de her kuruma kendi ihtiyaçları doğrultusunda eğitim faaliyetlere düzenleme izni verilmektedir. Bakanlıkça yürütülen programlarda plan, ilk ve esas aşamadır bundan sonraki her aşama planlama üzerine inşa edilir. Sağlık kurumlarında planlama görevi, kurumun eğitim merkezleri ve hastanede görevlendirilen hizmet içi eğitim koordinatörünündür.
Eğitim İhtiyacı Saptanması
Hangi konu üzerine eğitim ihtiyacı sağlık kuruluşunda görev yapan sağlık personelinin kendinde var olan mesleki bilgi ve becerilerin, yönetimin ve hizmetin gerektirdiği yeterlilik arasındaki farktan doğar. Bu ihtiyacın belirlenmesinde hastane amaç ve hedefleri, sağlığın geliştirilmesi politikaları, personelin eksikliklerini gözlemleyen yöneticiler ve denetçiler rol oynar.
Eğitimin Planlanması
Sağlık kurumlarında hizmet içi eğitim planlaması; kurumun hizmet içi eğitim hedeflerine ulaşmada, insan,
para, mekân, araç gibi kaynaklarını en uygun ve ekonomik şekilde kullanılmasına ve sistemin geliştirilmesine olanak sağlar. Sağlık kurumlarının diğer kurumlardan farklı bir çalışma düzeni ve işleyişi vardır. Planlama, bu özellikler göz önünde bulundurularak oluşturulmalıdır. Planlama aşamasının temel basamakları aşağıdaki şekilde olmalıdır:
• Programın belirlenmesi, • Eğitim alacak personelin belirlenmesi, • Eğitim konularının belirlenmesi, • Eğitimcinin belirlenmesi, • Eğitim zamanının ve yerinin belirlenmesi, • Eğitim süresinin belirlenmesi, • Eğitimde kullanılacak yöntem, araç, gereçlerin belirlenmesi, • Eğitim bütçesinin hazırlanması.
Eğitim planlama program konularının niteliği ve niceliğini belirleme, gereksinim belirleme, seçilecek kişileri belirleme, doğru zamanlama, doğru yöntem, gerekli maddi kaynaklar gibi eğitim bileşenlerinin bir araya getirilmesi hedefiyle yapılır.
Eğitim Programının Amacının Belirlenmesi
Amaçlar; kaliteli sağlık hizmeti sunma, hizmet alanın sağlık düzeyini geliştirme gibi etkenleri göz önünde bulundurularak belirlenmelidir. Amaçlar açık ve net olarak personel ile paylaşılmalıdır. Amaçlar belirlenirken öncelikli olarak personel görüşlerine başvurulmalı, bu amaçlar hem kurum hem de personel tarafından benimsenmelidir. DSÖ’ye göre sağlık eğitiminin temel amaçları birey ve topluma;
1. Sağlığın değerini anlatmak, inandırmak 2. Sağlık sorunlarını çözmeye alıştırmak 3. Sağlık kuruluşlarından azami ölçüde faydalandırmaya alıştırmak 4. Sağlıklı yaşam biçimleri geliştirmek ve sağlıklı yaşamaya alıştırmak 5. Sağlığı korumaya ve geliştirmeye alıştırmak
Eğitim Konularının Belirlenmesi
Eğitim konuları belirlenirken eğitim amacını destekleyecek şekilde olmalıdır. Konu seçimini yaptıktan sonra konuların alt başlıklarını belirlemek ve önem sırasını belirlemek de personel için kaynak oluşturacak ve amaçların gerçekleştirilmesinde imkân sağlayacaktır. Konular seçilirken yine güncel tıp gelişmelerine yönelik ve temel sağlık hizmetleri alanına yönelik olması yararlı olacaktır.
Eğitimcinin Seçimi
Sağlık Bakanlığı Hizmet İçi Eğitim Yönetmeliğinde eğitim verecek kişinin belirlenmesindeki hususları ve eğiticinin özelliklerini belirtmiştir. Sağlık kurumlarında görevlendirilecek eğitimcide kaliteli bir sunum ve iletişim için aşağıdaki şartlar aranmaktadır:
• Bakanlık tarafından görevlendirilecek eğitimcinin, eğitim konuları hakkında yüksek
bilgi birikimine ve üstün sunum yeteneğine sahip olması gereklidir. • Üniversitelerden seçilecek eğitimcilerin ise konularında uzman öğretim üyesi veya öğretim görevlisi olması gereklidir. • Eğitim faaliyetlerinde görevlendirilecek diğer kamu görevlilerinin de gerekli donanıma sahip ve yükseköğrenim görmüş olması gereklidir. • Resmî olarak görevlendirilmeyen eğitimcilerin de yine konuya hâkim olmalarını sağlayacak bilgi birikimine ve etkili sunum becerisine sahip olması koşulu aranmaktadır.
Eğitim Zamanının Belirlenmesi
Eğitimin hangi gün ve tarihte yapılacağı önceden bildirilmelidir. Eğitim zamanının önceden belirlenmesi ve katılımcılara bildirilmesi, katılım açısından önemlidir.
Eğitim Yapılacak Mekanın Seçimi
Eğitim için seçilen salon, sınıf ya da oda gürültüden uzak, temiz, mevsimsel şartlara uygun ısıda, katılımcıların rahat oturabilecekleri ferah ve geniş olmalıdır. Uygulamalı eğitimlerde uygulamada gereksinim duyulacak araç ve düzeneğe uygun donatılmalıdır.
Eğitim Süresinin Belirlenmesi
Program süresi varılmak istenen amaca uygun olarak belirlenmelidir. Süre eğitim mekânının müsaitliği, eğitimcilerin ve eğitime katılacak personelin müsaitliği gibi unsurlar göz önünde bulundurularak belirlenmelidir.
Eğitim Bütçesinin Belirlenmesi
Eğitim programının etkili bir şekilde yürütülmesi için gerekli koşulların sağlanmasında kullanılacak bütçenin hazırlanmasıdır. Sağlık kurumları eğitimin mali giderlerini döner sermaye gelirlerinin merkeze aktarılan payından veya bakanlık tarafından yürütülen proje ve program kapsamındaki kaynaklardan karşılanır. Bu sebeple eğitim başarı derecesi ile kullanılan maddi kaynağın birbirini karşılaması istenmektedir. Bütçe planlaması gereksiz maliyetin önünde geçilmesinde önemli bir aşamadır.
Eğitimde Kullanılacak Yöntem, Teknik ve Materyalin Seçimi
Hizmet içi eğitim sunumunda kullanılan yöntem, teknik ve araçlar hedeflere ulaşmak için oldukça önemlidir. Eğitimin amaçlarına yönelik eğitim yöntemleri seçilerek bir bütünlük sağlanmalıdır. Belirlenen eğitim yönteminin ve uygulamadaki tekniklerin eğitim konuları ile örtüşmemesi, eğitim alan personelin eğitime karşı bakışını olumlu veya olumsuz etkileyecektir. Sağlık kurumlarında yararlı yöntemler aşağıdaki gibidir:
İşe alıştırma eğitim; Kuruma yeni gelen personel için düzenlenir. Kurum hedef, ilke ve politikaları anlatılır ve görevin gerektirdiği tüm bilgiler ve kurumun personelden beklentilerinin anlatıldığı eğitimlerdir. İş başında yapılır. Personelin kendi görevlerini bilmesi açısından önemlidir.
Rotasyon eğitimi; Personelin diğer tüm konulara ve alanlara hâkim olması amacıyla yapılır. Belli sürelerle başka birimlerde görevlendirilen personele o birimin görev, yetki ve sorumlulukları hakkında eğitim verilir.
Yetki devri yolu ile eğitim; Personele kurumda hiç üstlenmediği bir yetki ya da görev verilir ve bu yetkiyi nasıl kullandığı gözlemlenir. Amaç, ileride önemli görev verilmesi düşünülen personelin sorumluluk bilincini geliştirmek ve yetki kullanımını sağlamaktır.
Eğitimin Uygulanması
Eğitim planlanmasından sonra, uygulama aşamasına geçilir. Bu basamakta plan ve programda tasarlanan tüm kaynaklar, belli hedeflere ulaşmak ve amaçları gerçekleştirmek için dinamik bir şekilde kullanılır. Planlama aşamasında her şey mükemmel ve sorunsuz olsa bile uygulamada karşılaşılacak aksaklıklar ve olumsuzluklar ile uygulamada yeterli titizliğin gösterilmemesi, amaçlara giden yolda bir engel teşkil edebilir. Bu aşamada eğitim materyalleri doğru kullanılmalı, aktarılmak istenen bilgi etkin bir şekilde eğitim alana ulaştırılmalı, beceri ve davranış geliştirmeye yönelik uygulamalı eğitimlerde herkesin uygulamaya katılması desteklenmeli ve doğru şekilde yapılmalı, yaptırılmalıdır.
Eğitimin Değerlendirilmesi
Eğitim alan sağlık personelin eğitimden önceki ve sonraki bilgi birikimlerinin, uygulamadaki becerilerinin ve tutumlarının karşılaştırılmasıdır. Değerlendirme sonucunda uygulamadaki eksik yönler saptanarak gelecekte yapılacak eğitim etkinlikleri için yol gösterici olabilir. Değerlendirmede kullanılacak teknikler personele eğitimden önce yapılan ön testler ve eğitim sonrasında yapılan son testler, uygulamalı eğitimler için bireyin eğitimden sonra uygulamalarında gösterdiği değişimlerin birim amiri veya çalışma arkadaşları tarafından gözlemlenmesi, eğitime katılan personele eğitim ile ilgili görüşlerini almak için dağıtılan formlar ya da sorulan sorula değerlendirmede kullanılacak tekniklerdir. Değerlendirme ile daha sonra yapılması planlanan eğitim uygulamalarında öngörü sağlayarak bir önceki eğitimde tespit edilen eksiklikler bir sonraki eğitimlerde yapılmayacaktır.
Sağlık eğitiminde 4 temel aşama vardır:
• İlk aşama; iyice anlatmak ve öğretmek • İkinci aşama; benimsetmek ve inandırmak • Üçüncü aşama; yapmak ve yaptırmak • Dördüncü aşama; tekrarlattırılarak alışkanlık kazanılmasını sağlamak
Sağlık eğitimi verilirken sorulacak sorular:
• Bireyin hangi konu hakkında bilgilenmesini istiyorsunuz? • Birey hangi konuyu ne kadar öğrenebilir? • En iyi öğrenme metodu nedir?
• Neyi, ne kadar öğrenmeli? Sağlık Eğitimi Uygulama Aşamaları: • Primer koruma (birincil koruma); yapılan sağlık eğitiminin odak noktası sağlığı koruma ve geliştirmedir. • Sekonder koruma (ikincil koruma); sağlık eğitimi, hastalık belirtileri ve tedavi kaynakları hakkında bilgi vererek oluşmuş bir hastalığın erken tanısı ve tıbbi önerilere uygun davranma üzerine odaklanır. • Tersiyer koruma (üçüncül koruma); sağlık eğitimi, hastalığa uyum ve yaşam kalitesini arttırmayı hedefler.
Sağlık eğitimi planı yapılırken sorulması gereken sorular:
• Hedef kitle nedir? • Konu nedir? • Amaç nedir? • Hangi yöntemler kullanılmalıdır? • Kullanılacak araç ve gereçler nelerdir? • Eğitim nerede ve ne zaman yapılacaktır? • Eğitimi verecek kişi ve kişiler kimlerdir? • Karşılaşılabilecek olası sorunlar ve çözümleri nelerdir?