SAĞ112U-SAĞLIK İŞLETMECİLİĞİ II
Ünite 6: Hastanelerde Yönetim Muhasebesi
Hastane Muhasebesine İlişkin Temel Bilgiler
Muhasebe, bir örgütün kaynaklarının oluşumunu, bu kaynakların kullanım biçimini, örgütün işlemleri sonucunda bu kaynaklarda meydana gelen artış ya da azalışları ve örgütün finansal açıdan durumunu açıklayan bilgilerini üreten ve bunları yetkili kişi ve kuruluşlara aktaran bir bilgi sistemidir. Muhasebe, finansal (mali) özellik taşıyan ticari işlemler ile kısmen de olsa benzeri ekonomik olayları, para cinsinden sistemli bir biçimde saptama, toplama, kaydetme, sınıflandırma ve anlamlı olarak özetleme işlemleriyle, ulaşılan sonuçları yorumlayarak ticari kişiliğin sahip ya da ortaklarına, yöneticilerine ve bu kişilikle ilgisi, ilişkisi bulunan diğer kimselere, ihtiyaç duydukları uygun ve yararlı bilgileri sağlayan sanat, bilim ve uygulama düzenidir.
Muhasebenin Alt Dalları
Muhasebenin aşağıda verilen alt dalları bulunmaktadır:
Finansal Muhasebe
Temel işletme faaliyetlerinden mal ve hizmetlerin alınıp- satılması ve işletmenin ekonomik ve mali yapısındaki değişmeleri konu alan muhasebe türüdür.
Maliyet Muhasebesi
Bir işletmede üretilen mal ve hizmet birimlerinin elde edilmesi ve bunların alıcılara ulaştırılıp paraya çevrilmesi için, işletmenin yaptığı fedakârlığın parasal ölçüsünü gösteren maliyetlerin hangi giderlerden oluştuğunu belirleyen, söz konusu giderleri, türleri, fonksiyonları ve gider yerleri bakımından hesap planındaki sınıflandırma doğrultusunda kaydedip izleyen, bu bilgilerin inceleme ve yorumunun yapılmasına imkân verecek raporların hazırlanmasını ve maliyetlerin kontrolünü amaç bilen işlemler bütünüdür.
Yönetim Muhasebesi
Muhasebe verilerinin yönetime yardımcı olacak şekilde toplanması ve tahlil edilmesi ile ilgili sorunları yöneten muhasebe türüdür. Yönetim muhasebesinde, finansal muhasebe gibi belirli ilkelere ve kurallara uyulması zorunlu değildir. Yönetim muhasebesi yöneticilerin bilgi gereksinimlerini karşılamakta ve sağlıklı kararlar almalarını sağlamaktadır.
Hastane Muhasebe Sistemi
Hastane muhasebesi, hastane işletmeleri için finansal sonuçlar doğuran iktisadi olaylara ilişkin verileri toplayan, belli kanunlar gereğince bu verileri kaydederek sınıflayan, analiz yoluyla değerlendiren ve elde ettiği sonuçları yine belirli kanunlar gereğince belirli biçim ve usullerle ilgililere sunan sistematik bir bilgi sağlama düzeni olarak tanımlanabilir. Hastane muhasebe sistemi üç başlık altında açıklanabilir.
Hastane Finansal (Genel) Muhasebesi
Bu muhasebe dış kullanıcılara hastanenin finansal durumu hakkında bilgi sunmaktadır. Hastane işletmesinin
kaynaklarını nereden sağladığı ve bu kaynakları nerelere aktardığı genel muhasebe hesapları üzerinden izlenmektedir.
Hastane Yönetim Muhasebesi
İşletme yöneticilerinin alacakları kararlarda, planlama faaliyetlerinden başlayarak yürütme ve kontrol işleri için gereksinim duydukları bilgi ve raporları hazırlayan, yorumlayan, iş programı ve yıllık bütçe gibi kontrol teknikleri ile kontrol işlemlerinin en gerçekçi biçimde yapılmasına imkân sunan muhasebedir.
Hastane Maliyet Muhasebesi
Hastane maliyet muhasebesi; hastane genel muhasebe sisteminden aldığı finansal bilgileri, hastane işletmesinin hizmet üretim maliyetlerinin belirlenmesi için kendine özgü metotlar ile kayıt altına alan, sınıflayan ve raporlayan finansal bilgi sistemidir.
Hastanelerde Maliyet Analizi
Hastanelerde muhasebe analizleri veya hizmetleri hizmetin kaliteli sunulması, işletmenin sürekliliği, yönetimin güvenilir rapor alması, insan kaynağının geliştirilmesi ve toplumsal hizmete katkı sağlaması gibi asli unsurların etkinliğini sağlayan faaliyetlerdir.
Hastanelerde Maliyetler
Hastaneler temel olarak kar amacı gütmeseler de önemli mali akışın gerçekleştiği kurumlardır. Bu nedenle hastanelerin mali akışının düzenlenmesi ve hastanenin gelir gider dengesinin kurulması ve en önemlisi de bu sürecin belli bir düzen içinde takip edilmesi gerekmektedir. BU bağlamda maliyet, gider ve harcama kavramları önem kazanmaktadır.
Maliyet belirli bir amaca ulaşmak için katlanılan, parasal olarak ifade edilebilen ve bir değer birikimin oluşmasına imkân veren fedakârlıkların tümü olarak ifade edilmektedir. Maliyet, ürün ya da hizmet üretimi için katlanılan gerekli mal ya da hizmetin parasal değeridir.
Gider dönem gelirinin elde edilmesi amacıyla işletmenin faaliyetlerini devam ettirebilmek adına yapılan, kullanılmış veya tüketilmiş harcamalardır. Maliyet ile gider muhasebe bağlamında birbirinden farklı anlamlara gelmektedir. İlgili faaliyet döneminde tüketilmiş fedakârlıklar gideri, tüketilmemiş fedakârlıklar ise maliyeti belirtir.
Harcama sağlanmış bir hizmet ya da satın alınmış bir varlık için ödenen ya da ödeme vaadinde bulunulan para tutarı veya varlık değeridir. Harcama, ödeme kavramından daha geniş bir anlama gelip maliyet ile gider kavramlarına daha yakındır. Harcama işlemleri, işletmenin faaliyette bulunabilmek amacıyla ihtiyaç duyduğu malzemelerin ve hizmetlerin sağlanması için yaptığı işlemleri kapsamaktadır. Harcama, satın alınan mal ve hizmet karşılığı ödenen paradır.
Hastane İşletmelerinde Maliyet Analizi
Hastane işletmelerinde maliyet analizi ile ilgili kapasite kullanımı, hastane büyüklüğü, teknolojik düzeyler ve hizmetin kalitesi gibi maliyeti etkileyen unsurlar önemlidir.
Hastane işletmelerinde maliyeti etkileyen çeşitli unsurlar bulunmaktadır. Bunlar kapasite kullanımı, hastane büyüklüğü, teknoloji ve hizmetin kalitesi gibi unsurlardır. Ayrıca personel giderleri, sarf malzemeleri, ilaç, ısınma, enerji, yatak kullanımı ve dış kaynaklar birer maliyet unsurudur. Bu nedenle sağlık kurumlarında maliyet analizini yapmak önemlidir. Maliyet analizinin amaçları kısaca aşağıdaki gibidir:
• Hastane işletmelerinin birim ve toplam maliyetlerine ilişkin veriye ulaşmak, • Maliyetlerin düzeyini ve yapısını şekillendiren etmenleri saptamak, • Finansal kaynakların tahsisine ilişkin doğru kararların alınmasını sağlamak, • Bir hastanede, yeni tıp teknolojilerinin uygulanmasını ve faaliyet plânlarının hazırlanmasını sağlamak, • Her bir maliyet merkezinin sonucunu toplam finansal çıktının paylaştırılması ile birlikte ele almak, • Bireysel ya da sektörel birimlerin maruz kaldığı ve ulaşılan faaliyet sonuçlarını kontrol etmek, • Bir hastanede operasyonunun etkinliğini arttırmak için mevcut kaynakları kullanmanın geçerliliğini test etmek ve değerlendirmek, • Tüm hastane çalışanlarına maliyet eğitimi imkânı sunmaktır.
Hastanelerde Maliyetlerin Performansa Etkisi
Yönetici açısından yönetimde etkinliği ve doğru karar üretmeyi sağlama yönünden maliyet analizinin bazı faydaları bulunmaktadır:
• Alternatiflerin tespit edilmesi, • Atıl kapasitenin giderilmesi, • Malzeme kullanımının denetim altına alınması, • Gereksiz masrafların yok edilmesi, • Personelde iktisadi düşünme alışkanlığının oluşturulması, • Faaliyetlerin daha önceki yıllarla kıyaslanma olanağının bulunması, • Hastaneler arası karşılaştırma olanağının sağlanması
Hastanelerde Maliyetleme Sistemleri
Hastanelerde maliyet muhasebesi sisteminin kurulabilmesi için öncelikle maliyet analizi çalışmalarına yer verilmesi gerekmektedir. Hastanelerde maliyetleme yaklaşımları bölümleri maliyetleme, hastaları maliyetleme ve karma maliyetleme olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır.
Bölümleri Maliyetleme Yaklaşımı
Çeşitli bölümlerden hizmet alan hastanın maliyetinin hesaplanması yerine bölümlerde oluşan maliyetler hesaplanmaktadır. Bölümlerin maliyetlerinin hesaplanması hastane yönetimine göz, dahiliye, acil, nöroloji gibi bölümlerin toplam maliyeti hakkında bilgi sunacağı gibi bölümlerin toplam maliyetleri hakkında da veriler sunar.
Hastaları Maliyetleme Yaklaşımı
Bu yaklaşımda ise her bir hasta başına yapılan iş ve işlemlerle bağlantılı gelir ve gider dengesi hesaplanıp bir hasta başına elde edilen maliyetlerden hareket edilmektedir. Hastaya hangi hizmetlerin sunulduğunun, bu hizmetlerin rakiplerden daha uygun bir fiyatla sunulup sunulamayacağının, mevcut fiyatın hastaneye uygun bir kâr sağlayıp sağlamayacağının ve kabul edebilecek en düşük fiyatın ne olacağının incelenmesi ve tespit edilmesi gerekir.
Karma Maliyetleme Yaklaşımı
Karma maliyetleme yaklaşımında hastanın bazı maliyetleri sipariş, bazı maliyetleri ise safha maliyetleme yöntemiyle hesaplanır. Karma maliyetlemede malzeme ve bazı personel maliyetleri, ürünlere sipariş maliyetlemede olduğu gibi doğrudan yüklenir; diğer personel ve genel hizmet üretim maliyetleri ise çeşitli bölümlerde ya da faaliyetlerde toplanır ve maliyetler bu bölüm ya da faaliyetlerden hastalara safha maliyetlemede olduğu gibi dağıtım yoluyla yüklenir.
Hastane İşletmelerinde Maliyet Hesaplama Yöntemleri
Hastane işletmelerinde maliyet hesaplama yöntemleri sağlık kuruluşları dışında diğer hizmet kuruluşlarıyla benzerlik gösterse de hizmetin türünün ve içeriğinin farklılaşması sebebiyle zamana göre değişen ve maliyet unsurlarına göre çeşitlilik arz eden bir yöntemin kullanıldığı görülmektedir.
Hastane işletmelerinde maliyetin kapsamına göre, maliyetin saptanma zamanına göre, maliyetin üretim biçimlerine göre ve giderlerin dağıtımına göre olmak üzere farklı biçimlerde hesaplamalar yapılabilmektedir.