LOJ431U-LOJİSTİK MALİYETLERİ VE RAPORLAMA
Ünite 7: Tersine Lojistik Faaliyetlerinin Maliyetler ve Sürdürülebilirlik Üzerine Etkisi
Tersine Lojistik
Tersine Lojistik Kavramı ve Önemi
Tersine lojistik; nihai tüketicinin artık kullanmadığı ürünler ile geri dönüştürülebilen ürünler ve imha edilmesi gereken tüm ürünlere ilişkin faaliyetleridir. Faaliyetler ve aşamalar tersine bir döngü izler. Tüketiciden üreticiye doğrudur. İşletmelerde ham madde kullanımlarını azaltma ve geri kazanılmış ürünlerden değer yaratma yoluyla maliyetleri düşürme ve rekabet avantajı elde etmelerini sağlar. İşletmelerin kar seviyeleri artar, topluma karşı sorumluluklarını tam olarak yerine getirmiş olurlar. Devlet tarafından geri dönüşüm, atık yönetimi ve çevresele tilerin azaltılması yönünde yapılan tüm kanuni düzenlemeler tersine lojistiğin önemini arttıran kanuni zorunluluklardır. Toplumda artan sosyal sorumluluk bilinci vardır. Tersine lojistik, atık yönetimi değildir. Atık yönetimi yeniden kullanma imkanı olmayan atıkların etkin ve verimli toplanması ve işlenmesidir. Tersine lojistik ise kurtarılabilecek değer içermesi ve elde edilecek çıktının yeni bir tedarik zincirine dahil olmasıdır.
Sürdürülebilirlik ve Tersine Lojistik
Sürdürülebilirlik kavramı ile tersine lojistik arasında önemli bir ilişki vardır.
Sürdürülebilirlik Anlayışının Ortaya Çıkış Nedenleri
Sürdürülebilirlik; doğal kaynakların kirlenmesi, iş sağlığı ve güvenliği, toplumun sağlığı, riskler ile tüm bunlara ilişkin hedefler ve çözümlere odaklanmaktadır. Sürdürülebilirlik; günümüzün ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme yeterliliklerini tehlikeye atmadan karşılamaktır. Nesiller arası eşitlik ve adalete işaret etmektedir. Sürdürülebilir kalkınma kavramının ortaya çıkışı 1972 yılındaki “İnsan Çevresi” konulu Stockholm Konferansının düzenlenmesinin Birleşmiş Milletlerin öncülük ettiği Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu’nun 1982’de kurulmasına, kalkınma ve çevre kavramlarının ve “Ortak Geleceğimiz” raporunun 1987’de yayınlanması önemlidir. 1992’de “Dünya Zirvesi” olarak da adlandırılan “Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı” temel ilkeler, yapılması gerekenler, iklim değişikliği ve bioçeşitliliğe ilişkin uluslararası anlaşmalar ve ormanlara ilişkin deklarasyon yayınlanmıştır. 2002’de “Sürdürülebilir Kalkınma Dünya Zirvesi” olmuştur.
Sürdürülebilirlik Alt Bileşenleri
Temel olarak doğa, yaşam desteği ve toplum sürdürülebilirliği üzerine odaklanmaktadır. Sürdürülebilir kalkınma amaçları Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda görüşülmüş ve 2016’da uygulamaya girmiştir. Bu amaçlar; yoksulluğa son vermek, dünyayı korumak ve insanların refah ve barış içerisinde yaşamalarını sağlamak amacıyla yayınlanmış evrensen bir çağrıdır. 17 amaçtan oluşmaktadır:
1. Yoksulluğa son 2. Açlığa son
3. Sağlıklı ve kaliteli yaşam 4. Nitelikli eğitim 5. Toplumsal cinsiyet eşitliği 6. Temiz su ve sanitasyon 7. Erişilebilir ve temiz enerji 8. İnsana yakışır iş ve ekonomik büyüme 9. Sanayi yenilikçilik ve altyapı 10. Eşitsizliklerin azaltılması 11. Sürdürülebilir şehirler ve topluluklar 12. Sorumlu üretim ve tüketim 13. İklim eylemi 14. Sudaki yaşam 15. Karasal yaşam 16. Barış, adalet ve güçlü kurumlar 17. Amaçlar için ortaklıklar
Tersine Faaliyetlerde Sürdürülebilirliğin Önemi
Tersine lojistik kavramı, sürdürülebilirlik nedeniyle ortaya çıkmıştır. Hammadde olarak kullanılabilecek malzemelerin geri dönüşüm ile elde edilmesidir. Bu yapıda kullanılmış ürün toplanır, yeniden kullanılır. Sürdürülebilirlik tedarik zinciri içerisindeki firmaların değerini etkilemektedir. Tersine lojistik ve sürdürülebilirliğin ortak hedefi; doğal kaynakların verimli bir şekilde kullanılması ve çevreye zarar vermeyecek şekilde faaliyetlerin düzenlenmesidir. Tersine lojistik içinde geri dönüşüm, yeniden üretim, imha faaliyetleri vardır.
Tersine Lojistik Faaliyetleri
Tersine Lojistik Faaliyetleri
Toplama, ayrıştırma, tamir ve yeniden işleme ile dağıtım adımlarını kapsamaktadır. Tamir faaliyeti içerisinde; yeniden kullanım, yeniden satış, yeniden dağıtım, onarım, yeniden üretim ve geri dönüşüm işlemleri vardır. Tersine lojistik bir başka ifadeyle; kabul, geri alma, gözden geçirme, yenileme, nakletme ve yeniden yapılandırma aşamalarını kapsar.
Tersine Lojistik Faaliyetlerinin Değer Zinciri
Tersine lojistik süreçleri itibariyle başlı başına değer yaratan bir uygulamadır. Tersine lojistikte talep/iade sürecinin hızlı ve esnek olması, geri ödeme süresinin kısa olmasını ve işletmelere rekabet avantajı sağlar, aynı zamanda müşteri sadakati de yaratır. Tersine lojistik faaliyetlerinin yarattığı değerler/avantajlar şöyledir:
• Üretilmiş ve kullanılmış ürünün yeniden değerlendirilmemesi durumunda kaybolacak olan değerin geri kazanımı • Geri kazanım ile maliyetlerden tasarruf edilerek, karlılığın artması • Atıkların geri dönüşümü, zararlı maddelerin yönetimi gibi yasal zorunlulukların karşılanması • Satış sonrasında verilen hizmetlerin iyileşmesi ve iade garantisi verilmesi sonucu müşteri ilişkilerinin gelişmesi • Ekonomik faydanın artması
• Ürünün kalitesinin yükselmesi • Marka değerinin yükselmesi • Doğal kaynakların daha az kullanılması ve tüketilmesi • Atıkların azalması
İleri Lojistik ve Tersine Lojistik Faaliyetlerinin Karşılaştırılması
İleri lojistik; tedarikçiden, nihai tüketiciye doğru olan, geleneksel lojistik türüdür. Ürünler üretim birimlerinden önce dağıtım birimlerine dağılır, nihai olarak tüketiciye ulaşır. İleri lojistikte tek bir üretim biriminden, birden çok dağıtım birimine doğru hareket vardır. Tersine lojistikte ise birden çok merkezden, tek bir merkeze doğru hareket vardır. Tersine ve ileri lojistikte ortak faaliyetler bulunmaktadır ancak bu faaliyetlerin gerçekleşme biçimlerinin zamanlaması, sıralaması ve şekilleri farklılık gösterir. Tersine lojistik, ileri lojistiğin tersine bir akışa sahiptir.
Tersine Lojistik Ağ Yapısı
Tersine lojistik ağlarının belirleyicileri, tersine lojistik faaliyetidir. Tersine lojistik ağının ilk kısmı; kullanılmış/tüketilmiş/atık ürün tüketim/oluşum noktalarıdır. Nihai tüketiciler ürünleri kullanmakta/tüketmektedir. İkinci kısım; kullanılan/tüketilen ürünler, toplama ortak alanlarına götürülmektedir. Üçüncü kısım; muayene ve ayrıştırmadır. Sonraki kısım; yeniden üretim tesisleridir. Geri dönüştürülen ya da yeniden üretilen ürünler ikincil piyasada satılabilir.
Tersine Lojistik Uygulamaları
Avrupa Birliği’nde yasal düzenlemeler gereğince; örneğin elektronik ürünler ve otomotiv sektöründe, belirli düzeyde geri kazanımı ve yeniden kullanımı şarttır. ABD’de; kağıt ürün, alüminyum ve otomotiv sektöründe geri dönüşüm yaygındır. İlgili sektörlerde geri dönüşüm ve yeniden kullanım amacıyla geniş bir uygulama alanı vardır.
Tersine Lojistik Maliyetleri
Tersine lojistik maliyetleri; taşıma, depolama, hırsızlık, değer kaybetme, toplama, sınıflandırma ve kalite tespiti, yükleme ve boşaltma, tadilat ve yeniden paketleme, defter değerinde değişimdir. Ürünlerin toplanması aşamasında oluşan maliyet, satın alma fiyatı, satın alma işlemi için katlanılacak komisyon ile sigorta, ödemeler, ürünün taşınması için ödenen işçilik ücretleri, yakıt giderleri, amortisman giderleri, depolama, kira, elektrik, su giderleri maliyetleridir. Kontrol ve ayrıştırma aşamasındaki maliyetler; kontrol, sınıflandırma ve ayrıştırmadır. Yeniden üretim aşamasında maliyetler; işçilik, ham madde, enerjidir. Tamir aşamasındaki maliyetler; bakım onarımdır. Geri dönüşüm aşamasındaki maliyetler; işçilik, enerji, malzeme ve amortismandır. Yok etme/imha aşamasındaki maliyetler; işçilik, enerji, malzeme maliyetleridir.
Tersine Lojistik Maliyetlerin Belirlenmesi ve Analizi
Faaliyetler maliyetleri belirlemektedir. Ürünleri toplanması, kontrolü, ayrıştırılması, yeniden işlenmesi, imha edilmesi, yeniden dağıtılması faaliyetlerinden doğan maliyetlere, tersine lojistik maliyetleri denir.
• Ürünlerin toplanması; müşterilerle iletişim kurma, ürünleri teslim alma, ürünleri tasnif tesisine taşıma, tasnif etme ve ürünleri toplama tesisine taşıma faaliyetleridir. • Ürünlerin kontrolü ve ayrıştırılması; ilgili personelin kalite kontrol konusunda eğitime tabi tutulması, her ürünün kalitesinin kontrol edilmesi, ürünlerin kullanılabilirlik durumlarına göre sınıflandırılması, ürünlerin kullanım alanlarına tesis içerisinde taşınması faaliyetlerdir. • Yeniden işleme aşaması şu alt aşamalardan oluşmaktadır: yeniden kullanım, onarım ve yenileme, geri dönüşüm yeniden üretim. • İmha: Ürünlerin parçalanma, yakma veya atık gömme için ayrıştırılmasıdır. • Yeniden dağıtım; ürünlerin perakendecilere taşınması faaliyeti yerine getirilmektedir.
Dünyada giderek artan sürdürülebilirlik kaygısı, yaşamın tüm alanlarına etki etmektedir. İş dünyası ve sektörler bu kaygıdan benzer şekilde etkilenmektedir. Kaynakların etkin bir biçimde kullanımı, geri dönüşüm ve çevre kirliliğinin azaltılması yönündeki kaygılar, lojistik sektörünün de sürdürülebilirlik konusunda önemli adımlar atmasını sağlamış ve tersine lojistik konusunu gündeme getirmiştir.
Tersine lojistik; ileri lojistiğin aksine, tüketiciden üreticiye doğru bir akışı ifade etmektedir. Söz konusu tersine akış ile atık yönetimi ve geri dönüşüm sağlanarak, çevreye verilen etki en aza indirilmektedir.
Toplama, yeniden işleme, geri dönüşüm, imha ve dağıtım faaliyetlerini içeren tersine lojistik; ürünlerin toplanması, ürünlerin kontrolü ve ayrıştırılması, yeniden işleme, imha, yeniden dağıtım faaliyetlerinden doğan maliyetleri içerisinde barındırmaktadır.
Lojistik sektörünün ve birlikte çalıştığı diğer sektörlerin tersine lojistiğe önem vermeleri ve bu alanda ilerlemeler sağlamaları, kaynakların en verimli şekilde kullanılmasını olanaklı hâle getirecek ve sürdürülebilirliğe büyük bir katkı sağlayacaktır.