LOJ431U-LOJİSTİK MALİYETLERİ VE RAPORLAMA
Ünite 5: Lojistik Maliyet Hesaplama Yöntemleri
Genel Olarak Maliyet Hesaplama Yöntemleri
Maliyet hesaplama yöntemleri, maliyetlerin izlenmesi, hesaplanması ve kontrolüne yardımcı olmak amacına yönelik olarak kullanılan sistemlerdir. İşletmelerde işletme bünyesine uygun maliyet hesaplama yönteminin kurulması maliyetlerin doğru hesaplanabilmesi, fiyatlandırmanın doğru yapılması ve çeşitli işletme kararlarının zamanında alınabilmesi için oldukça önemlidir. İyi bir maliyet hesaplama yöntemi işletmelere rekabet avantajı sağlayabileceği gibi bunun tersi işletmelerin yanlış kararlar almasına ve kapanmasına neden olabilecektir.
Lojistik faaliyetler bir ürünün ilk üreticiden son tüketiciye kadarki tüm süreçlerinde yer alan Taşıma, Stoklama ve Depolama gibi bütün faaliyetleri kapsar. Bu açıdan lojistik faaliyetlerde de uygulanacak maliyet hesaplama sisteminin belirlenmesi önemlidir ve dolayısıyla lojistik faaliyetlerine göre çeşitlilik gösterecektir.
Maliyet yöntemleri, işletmenin bünyesine uygun olarak kurulan, üretilen mal ya da hizmetin hesap ya da faaliyet dönemleri itibarıyla maliyetini hesaplayan, giderleri izleyen ve kontrol edilmesine yardımcı olan sistemler olarak ifade edilebilir. Hangi işletmede hangi maliyet yönteminin kullanılacağı önemli bir konudur. Bu seçimde işletmenin üretim yapısı, kullanılan teknoloji, mamul yapısı, işletmenin büyüklüğü ve organizasyon yapısı önemli etkenlerdir. Maliyet hesaplama yöntemleri birbirinin alternatifi olabileceği gibi tamamlayıcısı da olabilmektedir. İşletmede etkin bir maliyet hesaplaması yapılabilmesi için işletmenin bölümleri arasında yakın işbirliğinin olması ve veri akışının sağlıklı olması esastır.
Bir işletmede sağlıklı bir şekilde kurulacak olan maliyet hesaplama yöntemlerinin yararları aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Mamullerin üretim maliyetinin saptanmasını ve maliyet kontrolünü sağlar.
• Mamullerin fiyatlandırılmasına yardımcı olur.
• Kâr veya zararın saptanması ve stokların değerlendirilmesini sağlar.
• Stokların kontrolünü sağlar.
• Bütçelemeye yardımcı olur.
• Planlama faaliyetlerine yardımcı olur.
Lojistik Maliyet Hesaplama Yöntemleri
Lojistik maliyet hesaplama yöntemleri maliyetlerin hesaplanma şekline, kapsamına, gerçekleşme durumuna ve dağıtımında kullanılan esasa göre olmak üzere dört grupta sınıflandırılabilir. Maliyet hesaplama yöntemleri hiçbir zaman tek başlarına kullanılmayıp maliyet yöntemlerinin karışımı şeklinde kullanılır. İşletmeler, değişik amaçlara göre yukarıda gruplandırılmış bulunan maliyet yöntemlerinin her birinden en az bir maliyet yöntemini alarak maliyet sistemini oluşturmalıdırlar.
Lojistik Maliyetlerin Hesaplanma Şekline Göre Maliyet Yöntemleri
İşletmelerde temelde üretim iki şekilde meydana gelir. Bunlardan birincisinde siparişe göre üretim esas olup her bir sipariş için ayrı üretim yapısı oluşturulur. İkincisinde ise çok miktarda kitle hâlinde tek bir mamulün ya da birden fazla mamulün üretiminde safhalar itibarıyla üretim yapısı oluşturulur.
Sipariş maliyeti yönteminde birbirinden fiziksel açıdan farklı her sipariş, iş emri ya da üretim partisi için katlanılan tüm üretim maliyetleri (malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderleri gibi) her sipariş için oluşturulan sipariş kartlarında ayrı ayrı izlenir. Bu yöntem makine, gemi, köprü, inşaat ve konfeksiyon gibi siparişe dayalı üretim yapan işletmelerde kullanılabilir.
Lojistik maliyetlerin hesaplanma yöntemine göre maliyet yöntemlerinin ikincisi olan safha maliyet yöntemi sipariş üzerine değil de üretimin seri hâlde, sürekli ve yığın hâlde yapıldığı işletmeler tarafından kullanılan bir yöntemdir. Bu yöntemde belirli bir mamul ya da mamul grubunun maliyetlerinin hesaplanmasından çok, belirli bir safhaya ilişkin maliyetler hesaplanır. Üretilen mamuller son olarak mamul hâline gelinceye kadar birçok maliyet merkezinde işlem görür. Mamulün işlem gördüğü bu çeşitli maliyet merkezlerinin her biri bir safha kabul edilir. Maliyetler safhalar itibarıyla toplanarak üretilen mamul sayısına bölünmek suretiyle birim mamul maliyeti hesaplanır.
Son olarak, bazı işletmelerde (örneğin tekstil işletmeleri) siparişe dayalı üretim yapılırken aynı zamanda üretimin yapısı gereği üretim safhalar itibarıyla de gerçekleşebilir. Bu durumda işletme hem sipariş hem de safha maliyetleri birleştirmiş olabilir. Dolayısıyla işletmeler hem sipariş maliyet yöntemini hem de safha maliyet yöntemini aynı anda kullanabilirler ve bu yöntem karma maliyet yöntemi olarak ifade edilebilir.
Lojistik Maliyetlerin Kapsamına Göre Maliyet Yöntemleri
İşletmeler maliyet hesaplarken maliyetlerin tümünü ya da bir kısmını alarak maliyetlendirme yapabilirler. Lojistik maliyetlerin hesaplanma yöntemleri belirlenirken söz konusu maliyetlerin kapsamına göre; tam, değişken, normal ve direkt maliyet yöntemlerini kullanabilir.
Tam Maliyet Yöntemi üretimle ilgili maliyetlerin tümünü içeriğine ve değişkenlik derecesine bakmaksızın birim maliyetlerine yükleyen bir yöntem olarak ifade edilebilir. Ülkemizde vergi kanunlarımızda geçen ve uygulamada en çok rastlanan yöntemdir. Tam Maliyet Yönteminde, direkt veya endirekt, sabit veya değişken tüm üretim giderlerinin tamamı maliyetlere yüklenir. Üretim dışında kalan, genel yönetim giderleri ile pazarlama satış ve dağıtım giderleri ise mamul maliyetine yüklenmeyip doğrudan dönem gideri olarak kabul edilir.
Değişken Maliyet Yöntemi; maliyet hesaplanırken direkt ilk madde ve malzeme giderleri, direkt işçilik giderleri ve
değişken genel üretim giderlerinin (GÜG) malın veya hizmetin maliyetine dâhil edildiği bir yöntemdir. Bu yöntemde ayrıca sabit genel üretim giderleri ise dönem gideri olarak kabul edilir.
Normal Maliyet Yöntemi, üretilen malın veya hizmetin maliyeti hesaplanırken, direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve değişken genel üretim giderlerinin tamamı dikkate alınırken sabit genel üretim giderlerinin işletmenin kapasite kullanım oranlarına göre üretilen malın veya hizmetin maliyetine yüklendiği bir yöntemdir. Bu yöntemde kapasitenin kullanılmayan kısmına yansıyan sabit genel üretim giderleri ise dönem gideri sayılarak dönemin gelir tablosunda yer almaktadır.
Direkt Maliyet Yöntemi üretilen mal veya hizmetin maliyetine sadece direkt ilk madde ve malzeme ve direkt işçilik giderlerinin yüklendiği bir yöntemdir. Asal Maliyet Yöntemi olarak da bilinen bu yöntemde genel üretim giderleri üretim maliyetleri dışında düşünülmekte ve dönem gideri olarak değerlendirilmektedir. Ancak günümüzde genel üretim giderleri de üretilen malın maliyetinin ayrılmaz bir parçası olduğundan bu yöntemin uygulama alanı oldukça kısıtlıdır.
Lojistik Maliyetlerin Gerçekleşme Durumuna Göre Maliyet Yöntemleri
Lojistik maliyetlerin hesaplanmasında gerçekleşme durumuna göre maliyetler fiilî, standart ve tahminî maliyet yöntemleri ile hesaplanmaktadır. Bunlardan Fiilî ya da Gerçek Maliyet Yöntemi bir işletmede çeşitli üretim aşamalarında gerçekleşen gerçek maliyetleri temel alarak hesaplayan bir yöntemdir. Bu yöntemde maliyetler üretim tamamlandıktan sonra gerçek verilere dayanarak hesaplanır. Bu yöntem vergi kanunlarımıza uygun olması nedeniyle ülkemizde en çok kullanılan yöntemdir. Yöntemin eksikliği ise her şey olup bittikten sonra bilgi sağlaması ve önceden planlama/kontrol faaliyetlerine yardımcı olmamasıdır.
Gerçek maliyet yönteminin bu eksikliği gideren yöntem tahmini maliyet yöntemidir. Tahmini Maliyet Yöntemi, bir işletmede maliyetlerin sadece geçmiş dönemlerin sonuçlarına ve gelecekteki olası gelişmelere göre istatistiksel bazı verilerden faydalanarak dönem sonunda gerçekleşecek maliyetlerin tahmin edilmesi yoluyla belirlenmesine dayanmaktadır.
Gerçekleşme durumuna göre maliyet yöntemlerinin sonuncusu olan Standart Maliyet Yönteminde ise maliyetler, hem geçmiş tecrübelere hem de bilimsel ve teknik temellere dayanılarak hesaplanır ve belirli koşullar altında olması gereken maliyetlerdir. İşletmede planlamaya yardımcı olan bu yöntem maliyetlerin olması gereken düzey ile fiilî sonuçlar arasındaki farkı gösterdiği için maliyet kontrolüne de imkân verir.
Maliyetlerin Dağıtımında Kullanılan Esasa Göre Maliyet Yöntemleri
Maliyet muhasebesinin temel amaçlarından belki de en önemlisi mamul birim maliyetlerinin hesaplanmasıdır. Yukarıda açıklanan çeşitli maliyet yöntemlerinde endirekt giderlerin yani genel üretim maliyetlerinin mamul maliyetlerine yüklenmesi mutlaka bir dağıtım sürecini gerektirmektedir. Endirekt giderlerin dağıtımında ise geleneksel hacim tabanlı maliyet yöntemleri olmak üzere iki yöntem kullanılmaktadır.
Hacim Tabanlı Maliyet Yönteminde üretim sürecinde oluşan genel üretim giderleri üretilen ürün veya hizmetlere direkt işçilik saati, makine saati vb. hacim tabanlı ölçüler kullanılarak yüklenmektedir.
Hacim tabanlı maliyet yönteminin işleyişinde endirekt maliyetler geleneksel üç dağıtım aşaması ile mamulle ilişkilendirilir. Birinci dağıtımda endirekt maliyetler yardımcı ve esas maliyet merkezlerine dağıtılır. İkinci dağıtımda yardımcı hizmet maliyet merkezlerinde biriken endirekt giderlerin esas üretim maliyet merkezlerine dağıtımı gerçekleşir. Son olarak esas maliyet merkezlerinde toplanan maliyetler mamullere dağıtılır.
Bu yöntemin dezavantajı işletmelerin üretmiş olduğu ürünlerin çok çeşitli olması ve bu nedenle ürünlerle maliyetler arasında ilişki kuran dağıtım ölçülerinin her ürünün maliyetini belirlemede çok sağlıklı bilgi verememesidir. Bu durum işletmelerin fiyatlama ve pazarlama politikaları gibi politikalarının belirlenmesinde yanlış adımların atılmasına neden olabilmektedir.
Son yıllarda işletmelerde endirekt maliyetlerin toplam maliyetler içindeki payı giderek artmaktadır. Bu durumda geleneksel hacim tabanlı maliyet yöntemi bazı durumlarda yetersiz kalmaktadır. Faaliyet Tabanlı Maliyet Yöntemi hacim tabanlı maliyet yönteminin bu dezavantajını kaldırmak için uygulanan bir yöntemdir.
Faaliyet tabanlı maliyet yöntemi, maliyet taşıyıcılarının (maliyet nesnelerinin/objelerinin) ya da başka bir ifade ile mamullerin/hizmetlerin işletmenin kaynaklarını faaliyetler düzeyinde tükettiği esasına dayanır. Bu yöntemde bir işletmede üretilen mamul/hizmet ile katlanılan endirekt maliyetler arasında yalnız üretim hacmine bağlı olmaksızın faaliyet esasına göre çeşitli düzeylerde ilişki kurularak dağıtım gerçekleştirilmektedir.
Faaliyet tabanlı maliyet yönteminin geleneksel sistemlerden farkı, gider merkezleri üzerinde yoğunlaşmak yerine faaliyetleri esas alan bir yaklaşım sergilemesindedir. Bu yönteme göre kaynakları mamullerin değil faaliyetlerin tükettiği, mamullerin bu faaliyetler sonucunda ortaya çıktığı varsayılmaktadır. Faaliyet tabanlı maliyet temeline dayanan bilgi sistemi ise hangi ürünün daha kârlı olduğu, hangi müşterinin daha değerli olduğu ve hangi faaliyetlerin katma değer yaratıp yaratmadığı konusunda üst yönetime karar alma faaliyetlerinde gerekli desteği sağlamaktadır.