LOJ305U-DEPOLAMA VE ENVANTER YÖNETİMİ
Ünite 6: Envanter Karar Destek Modelleri
Envanter Maliyetleri
Envanter kontrol problemlerinde amaç; toplam maliyeti en aza indirecek şekilde, her bir üründen ne kadar sipariş edileceğine ve bu siparişlerin ne zaman verileceğine karar verilmesidir. Envanter kontrolünde, stoklarla ilgili alınacak kararların sezgilere dayandırılması işletme açısından olumsuz durumların yaşanması olasılığını artırırken, alınacak kararlarda matematiksel envanter modellerinin kullanılması alınan kararların daha güvenilir ve daha rasyonel olmasını sağlar.
Envanter maliyetleri;
1. satın alma maliyetleri, 2. sipariş verme maliyetleri, 3. envanter bulundurma (taşıma) ve stoksuzluk maliyetleri
olarak sınıflandırılmaktadır.
Satın Alma Maliyetleri
Hammadde ve her türlü malzemenin alınması sırasında katlanılan maliyetlerdir. Malın kendi maliyeti olarak da ifade edilirler. Tüm satın alma fiyatları, ithalat vergileri ve diğer vergiler (işletme tarafından vergi makamlarından geri alınabilir olanlar hariç), nakliye, işleme ve direkt olarak malın elde edilmesine atfedilebilecek olan diğer maliyetler satın alma maliyetlerini oluşturur. Ticari iskontolar, indirimler ve diğer benzeri unsurlar, satın alma maliyeti belirlenirken, maliyetten düşülürler.
Sipariş Verme Maliyetleri
Sipariş verme maliyeti, her bir sipariş işlemi başına sabit bir tutar olarak kabul edilirler. Sipariş verme maliyetinde önemli bir kavram hazırlık maliyetidir. Üretim yapan işletmelerin gerçekleştirmiş oldukları siparişlere ilişkin maliyetler ise hazırlık maliyeti olarak nitelendirilmektedir.
Envanter Bulundurma (Taşıma) Maliyetleri
Bir birim stok kaleminin belirli bir zaman aralığında tutulmasının maliyetidir. “Elde Bulundurma Maliyeti” veya “Stok Tutma Maliyeti” olarak da adlandırılır. Envanter bulundurma maliyetini oluşturan en önemli unsur, stok kaleminin alınması için harcanan paranın alternatif (fırsat) maliyetidir. İşletmeler belirli miktarda sermayeyi envantere yatırdıklarında, söz konusu kaynağı kullanabilecekleri diğer kârlı sermaye yatırımlarından vazgeçmiş olurlar. Dolayısıyla, envantere bağlanan fonların alternatif yatırım alanlarında kullanılmasıyla elde edilecek getiri, vazgeçilen bir fırsat olarak kabul edilir ve maliyet olarak nitelendirilir.
Alternatif Maliyet (Fırsat Maliyeti), iktisadi bir seçim yapılırken vazgeçilmek zorunda kalınan diğer alternatiftir.
Stoksuzluk Maliyetleri
Stoksuzluk maliyetleri, işletmede yeterli stok bulunmamasından dolayı karşılanamayan müşteri talebi sonucunda ortaya çıkan maliyetlerdir.
Stoksuzluk maliyetleri; kaybedilmiş satışlar ve kârlardan dolayı oluşan maliyetler, müşteri memnuniyetsizliği nedeniyle işletmenin itibar ve güven kaybına uğraması, kaybedilmiş müşteriler nedeniyle oluşan maliyetler, yükümlülüklerin zamanında yerine getirilememesinden dolayı katlanılan tazminat ödemeleri ve tükenen stokları doldurmak için siparişlerin hızlandırılması nedeniyle katlanılan maliyetler gibi unsurlardan oluşur.
Envanter yönetiminde amaç; sağlıklı bir envanter kontrol sistemi kurarak ve en uygun sipariş miktarını belirleyecek envanter modellerini kullanarak toplam envanter maliyetini en aza indirmektir. Ancak, envanter maliyetleri incelenirken envanter maliyetini oluşturan unsurlar arasındaki ters yönlü ilişkinin dikkate alınması gerekir.
Temel Ekonomik Sipariş Miktarı (EOQ) Modeli
Ekonomik sipariş miktarı modelinde amaç, toplam envanter maliyetlerini en küçük düzeye indirecek sipariş miktarını belirlemektir.
Bu modelin bazı varsayımları vardır. Bunlar:
• Tek bir ürün için geçerlidir. • Planlama dönemine ilişkin talep bilinmektedir. • Tüketim hızı sabittir. • Sipariş miktarı sabittir. • Tedarik süresi sabittir ve kesin olarak bilinmektedir. • Sipariş edilen miktarda mal, tek seferde ve eksiksiz olarak teslim alınır. • Envanter bulundurma ve sipariş verme maliyetleri bilinmektedir ve dönem boyunca sabittir. • Envanter bulundurma maliyetiyle stok düzeyi doğrusal bir ilişki içindedir. • Fiyat tüm planlama dönemi için sabittir. • Miktara bağlı fiyat indirimleri (miktar iskontosu) söz konusu değildir. • Stok dışı kalma (stoksuzluk maliyeti) söz konusu değildir. Başka bir deyişle, mala olan talebin tamamı zamanında karşılanmaktadır.
Ekonomik sipariş miktarı, iki farklı yöntem kullanılarak belirlenebilir. Bu yöntemler; Deneme Yanılma (Çizelgeleme) Yöntemi ve Analitik Yöntem’dir.
Ekonomik Sipariş Miktarının Deneme Yanılma (Çizelgeleme) Yöntemiyle Belirlenmesi
Deneme Yanılma Yöntemi; satın alınması muhtemel bir dizi sipariş büyüklüğünün seçilerek, her bir sipariş büyüklüğü için toplam maliyetin hesaplanması ve maliyeti en küçükleyen sipariş miktarının belirlenmesi temeline dayanır. Buna göre, söz konusu yöntem aşağıdaki adımları içerir:
• Satın alınması muhtemel sipariş büyüklüklerinin belirlenmesi, • Seçilen sipariş büyüklüklerinin her biri için ortalama envanter bulundurma maliyetinin hesaplanması,
• Seçilmiş her bir sipariş büyüklüğüne ait toplam sipariş verme maliyetinin hesaplanması, • Seçilmiş sipariş büyüklüklerinin her biri için toplam envanter maliyetinin (envanter bulundurma ve sipariş verme maliyetlerinin toplamının) belirlenmesi, • Toplam envanter maliyetini en küçükleyen sipariş miktarının seçilmesi.
Stokta tutulan malın değerini, yıllık yüzde (%) cinsinden ortalama envanter bulundurma maliyeti ile çarptığımızda ise envanter bulundurma maliyetine ulaşırız.
Yıllık toplam maliyet ise, bulundurma maliyeti ile sipariş verme maliyetinin toplamına eşittir.
Ekonomik Sipariş Miktarının Analitik Yöntemle Belirlenmesi
Ekonomik sipariş miktarı modelinde; talebin bilindiği, tüketim hızının ve tedarik süresinin sabit olduğu, tedarik süresi sonunda siparişlerin bir defada teslim alındığı, satın alma maliyetinin sipariş miktarından bağımsız olduğu, sipariş verme ve hazırlık maliyetlerinin sabit olduğu ve stok dışı kalmanın söz konusu olmadığı varsayılır.
Kitabınızda konu ile ilgili üç örnek uygulama ile hesaplamalar yapılmıştır. O uygulamaları yeniden dikkatlice incelemeniz yararlı olacaktır.
Ekonomik Üretim Miktarı (EPQ) Modeli
Ekonomik Üretim Miktarı modeli (Economic Production Quantity-EPQ), Ekonomik Sipariş Miktarı Modelinin üretim yapan işletmelerin kullanımı için önerilmiş bir envanter karar modelidir.
Hatırlarsanız ekonomik sipariş miktarı modelinde, siparişi verilen malzemenin tümünün tek seferde teslim alındığı varsayılıyordu. Bu varsayım genellikle, malzemelerin satılmak amacıyla temin edildiği işletmeler için geçerlidir Ama, üretim işletmelerinde çoğu zaman, verilen siparişlerin envantere tek seferde girmesi söz konusu değildir. Üretim işletmelerinde hammadde alınır, üretim sürecine girer ve sürekli bir devinim vardır. Dolayısıyla, bir taraftan sürekli şekilde alımlar yapılırken diğer taraftan da tüketim yapılmaktadır. Bu gerçek ise farklı bir karar destek modeline ihtiyaç doğurmuştur.
BU destek modelinin varsayımları ise şunlardır:
• Model sadece bir ürün için geçerlidir. • Yıllık talep bilinmektedir. • Tüketim (talep) sabittir ve süreklidir. • Üretim hızı sabittir ve talep hızından yüksektir. • Tedarik süresi değişken değildir. • Miktara bağlı indirim (iskonto) yoktur.
Ekonomik Üretim Miktarı Modelinde Envanter Hareketleri
Ekonomik üretim miktarı modelinde, üretim yapılırken bir yandan da talep karşılanmaktadır. Üretim hızının tüketim hızından fazla olması nedeniyle, envanter belirli bir hızda
birikerek önceden belirlenmiş olan en yüksek stok seviyesine ulaşır. Üretim partiler hâlinde yapıldığından her bir parti üretimi bittikten sonra üretime hazırlık işlemleri yeniden yapılır. Üretimin durduğu bu aşamada talep birikmiş olan envanterden karşılanır.
Ekonomik üretim miktarı modelinde, envanterin en yüksek seviyesinde olduğu nokta üretimin durduğu andır
Çevrim süresi, üretim süreçleri arasında geçen zamandır. Yani, bir parti üretimin başlangıcı ile bitişi arasında geçen süredir.
Çevrim süresi, üretim yapılan gün sayısı ile üretim yapılmadan sadece eldeki stokların kullanıldığı gün sayısının toplamına eşittir.
İşletmelerde Ekonomik Üretim Miktarı Modelinin Kullanımı
Modelde amaç, toplam maliyeti en aza indiren ekonomik üretim miktarı ve çevrim süresinin bulunmasıdır. Toplam yıllık maliyet (TC); yıllık Üretime Hazırlık Maliyeti, Yıllık Üretim Maliyeti ile Yıllık Envanter Bulundurma Maliyetinin toplamından oluşmaktadır.
Toplam yıllık maliyet = (Yıllık Üretime Hazırlık Maliyeti) + (Yıllık Üretim Maliyeti) + (Yıllık Envanter Bulundurma Maliyeti)
Toplam maliyeti oluşturan üç maliyet unsuru şunlardır:
• Yıllık üretime hazırlık maliyeti • Yıllık üretim maliyeti • Yıllık envanter bulundurma maliyeti
Miktara Bağlı İskonto Modeli
Temel ekonomik sipariş miktarı modellerinde, satın alma maliyetinin sipariş miktarından etkilenmediği ve sabit olduğu varsayılmaktadır. Ancak, tedarikçilerin (satıcıların) yüksek miktarlarda satın almayı teşvik etmek amacıyla büyük miktarlardaki siparişlerde fiyat indirimi (iskonto) yapması sık karşılaşılan bir durumdur. Temel ekonomik sipariş miktarı modelindeki sabit fiyat varsayımının kaldırılmasıyla, miktara bağlı iskonto modeline geçilmektedir.
Miktara bağlı fiyat indirimleri iki farklı şekilde uygulanabilmektedir:
• Tedarikçinin belirlediği miktarın üzerinde sipariş veren alıcılara, söz konusu miktara kadar olan kısım için normal fiyat ve bu miktarı aşan kısım için ise indirimli fiyat uygulanmasıdır. • Belirli bir miktarın üzerinde sipariş veren alıcıya indirimin tüm partiye uygulanmasıdır.
Fiyat indirimi durumunda, yani miktar iskontosundan yararlanmak amacıyla büyük miktarlarda sipariş verildiğinde, düşük fiyattan satın alma nedeniyle satın alma maliyetleri ve daha az sayıda sipariş verme nedeniyle sipariş verme maliyetleri azalacaktır. Ancak diğer taraftan, büyük miktarda alımlar nedeniyle envanter bulundurma
maliyetleri artacaktır. Dolayısıyla, alıcının, toplam maliyeti en küçükleyecek satın alma miktarını belirlemesi gerekecektir.
Miktara Bağlı İskonto Modelinde Toplam Maliyet Fonksiyonu
Temel ekonomik sipariş miktarı modelinde, miktara bağlı indirimlerin olmadığı ve satın alma fiyatının sabit olduğu kabul edildiği için, satın alma maliyetleri toplam maliyet denklemine dahil edilmemekteydi. Ancak, miktara bağlı iskonto modelinde, fiyatın değişken olması nedeniyle satın alma maliyetinin de toplam maliyet denklemine dahil edilmesi gerekmektedir.
Miktara bağlı iskonto modelinde, fiyatın değişken olması nedeniyle satın alma maliyetinin de toplam maliyet denklemine dahil edilmesi gerekmektedir.
Tüm partiye uygulanan fiyat indiriminde, satıcılar belirli büyüklüklerdeki sipariş miktarları için farklı fiyatlar teklif ederler. Bu durumda, birden fazla iskontolu (indirimli) fiyat söz konusu olur. Sipariş parti büyüklükleri belirli düzeylerin üstüne çıktıkça birim satın alma fiyatları azalır.
Miktara Bağlı İskonto Modelinin İşletmelerde Kullanımı
Miktara bağlı iskonto modelinde amaç, tüm toplam maliyet eğrileri göz önünde bulundurularak toplam maliyeti en küçükleyen sipariş miktarının belirlenmesidir.
Belirlenen en uygun (optimum) sipariş miktarının geçerli aralıkta olmaması durumunda sırasıyla diğer fiyat düzeylerindeki sipariş miktarları değerlendirilir. Ayrıca, her bir fiyata ait toplam maliyet eğrisinin, geçerli olduğu aralıktaki en düşük noktası tespit edilir. Daha sonra, toplam maliyetler içinde en düşük maliyeti veren sipariş miktarı ve fiyattan sipariş verilir.
Yeniden Sipariş Verme Noktası (ROP) Modeli
Sürekli envanter sisteminde sipariş miktarının ne kadar olacağı sorusunun cevabını Ekonomik Sipariş Miktarı modeli vermekteydi. Siparişlerin ne zaman verileceği sorusunun cevabını ise Yeniden Sipariş Verme Noktası (ReOrder Point-ROP) modeli verir.
Klasik yeniden sipariş verme noktası modelinin uygulanabilmesi için, işletmede kayıtların sürekli tutulması yani sürekli envanter sisteminin uygulanıyor olması gerekmektedir.
Yeniden Sipariş Verme Noktasının Hesaplanması
Ekonomik sipariş miktarı modelinde, envanter seviyesi belirli bir düzeye indiğinde yeniden sipariş verme noktasına ulaşılır. Bu noktada, önceden belirlenmiş sabit bir miktarda yeniden sipariş verilir. Yeniden sipariş miktarı, tedarik süresi boyunca stoksuz kalmanın ve talebi karşılayamama durumunun önlenmesi için belirli düzeyde emniyet stokunu da içerir.
Yeniden Sipariş Verme Noktası, sipariş yenilemenin gerçekleştirildiği daha önceden belirlenmiş bir envanter düzeyidir.
Envanter düzeyi, tedarik süresi boyunca gelecek olan talebi karşılamaya yetecek stok miktarından oluşur.
Tedarik süresi, ihtiyaç duyulan kalemlerin siparişinin verilmesinden siparişin işletmeye ulaşmasına kadar geçen zamandır.