LOJ305U-DEPOLAMA VE ENVANTER YÖNETİMİ
Ünite 5: Envanter Kontrolü ve Teknikleri
Envanter Kontrolü
“Envanter Kontrolü”, işletmenin faaliyet konusunu oluşturan varlıkların sipariş ve satışını uyumlu hâle getirecek şekilde, satış sürecinin ve sipariş miktarının belirlenmesi, bu varlıkların elde bulundurulması sürecinde izlenmesidir.
Envanter kontrolü, envanter yönetiminin en önemli parçasıdır. Envanter yönetiminin, teknik ve matematiksel yönünü oluşturur.
Envanter kontrolü, ortaya koyduğu verilerle aynı zamanda yönetime alacağı kararlarda danışmanlık hizmeti sunar:
1. Envanter kontrolüyle, 2. envanterde yer alan stok kalemlerine ait bilgilerin yönetime aktarılmasına ve 3. envanter bulundurma giderleri ile envanter bulundurmanın sağlayabileceği faydaların dengelenerek işletme için optimum envanter miktarının saptanmasına çalışılır.
Birkaç tanım:
Envanter kontrolü; envanterde yer alan stok kalemlerinin miktar ve çeşitlerinin işletmenin tedarik, üretim, satış ve finansman koşullarına göre ekonomik olarak belirlenmesi olarak tanımlanabilir.
Envanter kontrolü, ekonomik taleplerle karşı karşıya olan bir piyasada, elde tutulan stok miktarının çeşitli şekillerde kontrol edilmesi faaliyetidir.
Envanter Kontrolü; stok miktar ve çeşitlerinin işletmelerin tedarik, üretim, finansman ve pazarlama olanaklarına göre rasyonel ve ekonomik bir şekilde belirlenmesi işlemidir.
Envanter Kontrolünün Önemi
Envanter kontrolünün önem kazanmasında gelişmesinde rol oynayan faktörler şunlardır:
1. Üretim tekniğindeki gelişmeler 2. İşletmelerin sayıca artması ve büyümesi 3. İşletme sermayesinin rasyonel biçimde kullanılma zorunluluğu 4. İşletmelerin zararları
Çalışma Sermayesi; bir işletmenin para, pazarlanabilir taşınır kıymetler, alacaklar ve stoklar gibi kısa süreli varlıklarına yaptığı yatırımı ifade eder.
Envanter Kontrolünün Amaçları
Envanter kontrolünün amaçları şöyle sıralanabilir:
1. Envanter yatırımlarını en aza indirmek 2. Üretimin aksamasını engelleyecek miktarda hammadde ve yarı mamul stoku bulundurmak 3. Etkin bir stok kayıt sistemi kurarak envanter düzeylerinin istenilen sınırlar dahilinde kalmasını sağlamak 4. Sipariş ve envanter bulundurma maliyetlerini en aza indirecek şekilde tedarik işlemlerini
düzenleyerek işletmenin ekonomik miktarlarda stok bulundurmasını sağlamak 5. Stok tükenmelerini belirli ve kabul edilebilir bir düzeyde tutarak müşteri beklentilerini karşılamak ve işletmenin rekabet gücünü artırmak
Envanter Kontrolünün Faydaları
İşletmeler yaptıkları envanter kontrolleri ile şu faydaları elde ederler:
1. Tedarik, üretim ve teslimat faaliyetlerinin etkinliğini artırarak pazardaki değişmelere uyum yeteneği geliştirirler. 2. Ürünlerin ve hizmetlerin zamanında teslimini sağlayarak müşterilerle olan ilişkilerini geliştirirler. 3. Gereksiz malzemelerin envanterde bulundurulmasını önleyerek önemli maliyet tasarrufları sağlarlar. 4. Stoksuzluk nedeniyle ortaya çıkan aksaklıkların ve maliyetlerin (üretimin durması, müşteri taleplerinin karşılanamaması vb.) önüne geçebilirler. 5. Envanterde aşırı stok bulundurulmasını önlerler. 6. Çalışma sermayesinin etkin bir biçimde kullanılmasını sağlarlar. 7. İşletmeye gelen malzemeler üzerindeki kontrol eksikliğinden kaynaklanan stok kayıplarını önlerler. 8. Malzemelerin depolara uygun biçimde stoklanmalarını ve sürekli biçimde izlenmelerini sağlayarak bozulma, fire ve benzeri kayıpları en aza indirirler. 9. Talep dalgalanmalarının olumsuz etkisini azaltırlar. 10. Stok kayıtlarının işletmenin bütün bölümlerini (satın alma, üretim, pazarlama, finans, muhasebe) kapsayacak şekilde kullanılmasını sağlayabilirler. 11. Etkin bir üretim planlaması, ekonomik tedarik süreci, başarılı muhasebe ve mali raporlama sistemi için güvenilir temel oluşturacak stok dengesi oluştururlar.
Çalışma Sermayesi; bir işletmenin para, pazarlanabilir taşınır kıymetler, alacaklar ve stoklar gibi kısa süreli varlıklarına yaptığı yatırımı ifade eder.
Fire; üretim, satış ve dağıtım sürecinde kullanılan maddelerin çeşitli şekillerde (buharlaşma, tozlaşma vb.) fiilen yok olmasıdır.
Envanter Kontrol Sistemleri
“Envanter Kontrol Sistemleri”, stok işlemlerinin miktar ve zamanlamasını kontrol etmek için kullanılan, işletmenin envanter düzeyini denetleyen tasarımlardır. Envanter kontrolünden beklenen amaç malzeme gereksinimlerinin:
• istenilen zamanda • istenilen miktarda • istenilen yerde • istenilen kalitede
karşılanmasını sağlamaktır. Bu amaca ulaşmak için hangi malzemelerin stoklanacağının belirlenmesi ve ne miktarda stok yapılacağına karar verilmesi gerekir.
Başlıca iki temel envanter kontrol sistemi vardır:
1. Sürekli Envanter Sistemi (sabit sipariş miktarı sistemi) 2. Dönemsel Envanter Sistemi (sabit zaman aralıklı sistem)’dir.
Bu iki sistemin özelliklerini kullanan Minimum- Maksimum Sistemi gibi melez sistemler de bulunmaktadır. Envanter kontrolünün çeşitli üretim kontrol sistemleriyle bütünleşmesi sonucu ortaya çıkmış Malzeme Gereksinim Planlaması ve Tam Zamanında Üretim gibi sistemlerde yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Sürekli Envanter Sistemi (Sabit Sipariş Miktarı Sistemi)
Envanterdeki bir stok kalemi belirli bir düzeye düştüğü anda ve hep aynı miktarda yeniden sipariş verilir. Envanter düzeyi önceden hesaplanmış yeniden sipariş verme noktasına düştüğünde yeniden sipariş verilir.
Dönemsel Envanter Sistemi (Sabit Zaman Aralıklı Sistem)
İki sipariş arasında geçen zaman sabittir. Yani, siparişler sabit aralıklarla verilir. Dönemsel envanter sistemini kullanan işletmelerde, mevcut envanter düzeyi belli aralıklarla gözden geçirilmekte, istenilen envanter düzeyi belirlenmekte ve belirlenmiş hedef envanter seviyesine ulaşmak için sipariş verilir.
Sürekli Envanter Sistemi ile Dönemsel Envanter Sistemi bazı özellikler açısından farklılık gösterir. Bu özellikler şunlardır:
a) Sipariş miktarı (q) b) Sipariş zamanı (t) c) Kayıt tutma d) Envanter büyüklüğü e) Sistemin işlerliği için harcanan zaman f) Stok kalemlerinin özelliği
Tam Zamanında Üretim Sistemleri
Üretimin hiçbir aşamasında hammadde, yarı mamul ve mamul stoğu bulundurulmamasını ifade eder. Şu amaçlar ile bu sistemler kullanılırlar:
1. Üretimdeki kesintilerin ortadan kaldırılması 2. Üretim sisteminin esnekleştirilmesi 3. Hazırlık ve üretim zamanlarının azaltılması 4. Stokların en aza indirilmesi (Sıfır Stok) 5. İsrafın yok edilmesi (Sıfır İsraf)
Envanter Kontrol Teknikleri
Envanter kontrolünde uygulanan belli başlı envanter kontrol teknikleri şunlardır:
Gözle Kontrol Yöntemi
Gözle kontrol yöntemi, küçük işletmelerde, depo ve ambardan sorumlu kişiler tarafından uygulanan bir
envanter kontrol yöntemidir. Bu yöntemde stoklar deneyimli bir personel tarafından sürekli gözlenmekte ve belirli bir düzeyin altına düşen stok kalemleri için sipariş verilmektedir.
Tek Kutu Yöntemi
Tek kutu yöntemi, raflar periyodik olarak kontrol edilmekte ve doldurulmaktadır. Bu yönteme örnek olarak, süpermarketlerde rafların takibi, benzin istasyonlarında tankların doldurulması ve fabrikalarda küçük parçaların bulunduğu kutular verilebilir.
İki Kutu Yöntemi
İki kutu yöntemi, her stok türü için biri asıl diğeri yedek olmak üzere aynı büyüklükte iki kutu (depo veya bölme) bulunmaktadır. Başlangıçta kutuların her ikisi de bütünüyle doldurulur. Asıl kutudaki stok bittiğinde sipariş verilir ve siparişler gelene kadar oluşan talep yedek kutudan karşılanır. Bu nedenle yedek kutuda tutulan miktar, tedarik süresindeki belirsizlikleri de dikkate alacak şekilde bir sonraki siparişin tedarikine kadar yetecek düzeyde bulunmalıdır.
Barkod Yöntemi
Günümüzde, kullanmış olduğumuz ürünlerin hemen hemen hepsinde barkod etiketlerini görmek mümkündür. Barkod, kritik verilerin hızlı ve doğru bir biçimde elde edilmesini sağlayan önemli bir araçtır. Barkod uygulaması sayesinde, tedarik zinciri boyunca tüm aşamalarda envanterin tanımlanabilmesi ve takibinin yapılabilmesi mümkün olabilmektedir
ABC Yöntemi
(Always Better Control-Her Zaman En İyi Kontrol) yönteminin esasını, envanteri oluşturan stok kalemlerinin önem derecelerine göre bir sıraya konulması oluşturur.
ABC yönteminin temeli, İtalyan ekonomist Pareto’nun 1900’lü yılların başında İtalya nüfusu üzerine yaptığı çalışmalara dayanmaktadır.
Pareto ilkesi özetle şunu söyler: Herhangi bir nesneler topluluğunda nesnelerin yaklaşık %20’sinin tüm kalemlerin değerleri toplamının %80’ine ve topluluğun %80’inin ise toplam değerin %20’sine sahip olacaktır.
Kitabınızda sunulan örnek ABC yöntemi konusunda daha detaylı bir kavrayış için yeniden gözden geçirilebilir.