LOJ207U-ULAŞTIRMA SİSTEMLERİ VE YÖNETİMİ
Ünite 2: Taşımacılık ve Ulaştırma Ekonomisi
Taşımacılık Ekonomisinin Tanımı
Ulaştırma ekonomisi temel olarak uygulamalı mikroekonominin bir dalıdır. Birçok standart ekonomik analiz tekniğini kullanırken, disiplinin belirli bir dalı olarak değerlendirilmesini haklı çıkaran bir dizi özel sorun ve özellik ile karşı karşıyadır. Ulaşım talebi türetilmiş bir taleptir ve her yolculuk zaman ve mekân açısından benzersizdir; depolanamaz veya aktarılamaz ve görünüşte basit olan bu ifadelerden bir dizi sonuç çıkar. Ulaştırma ekonomisi, 1959 yılında Amerikalı iktisatçı John R. Meyer tarafından kurulan ve ulaştırma sektöründe kaynakların tahsisi ile ilgilenen bir ekonomi dalıdır. İnşaat mühendisliği ile güçlü bağları vardır.
Ulaştırma ekonomisi, mekânsız, anlık bir ekonomi varsayımının geçerli olmaması bakımından ekonominin diğer bazı dallarından farklıdır. İnsanlar ve mallar belirli hızlarda ağlar üzerinden akar. Tek bir ürünün bir noktadan başka bir noktaya hareketi çeşitli firmalar, acenteler ve modlar tarafından sağlanan hizmetlerin bir araya getirilmesini gerektirebilir. Ulaşım sistemleri diğer endüstrilerle aynı arz ve talep teorisini takip etse de ağ etkilerinin komplikasyonları ve aralarındaki seçimler farklı mallar (örn. araba ve otobüs yolculuğu), ulaşım tesislerine olan talebin tahmin edilmesini zorlaştırmaktadır. Nakliye kararlarında yer alan mallar arasındaki olası seçimleri tahmin etmek için modellerin geliştirilmesi (ayrık seçim modelleri), önemli bir ekonometri dalının gelişmesine yol açtı.
Ulaşım ekonomisinin basit bir tanımı, toplumun gereksinimlerini karşılamak için ulaşım sektörü ve altyapısı üzerinde kaynak tahsisini inceleyen ekonomi dalıdır. Ülkeler, ulaşım ekonomisini uygulayarak ekonomik kalkınmayı desteklemek için daha verimli ulaşım sistemleri geliştirebilirler. Başka bir deyişle, herhangi bir ekonominin bir bileşeni olarak taşımacılığın birincil rolü, kişi ve kuruluşların ülke içinde veya yurt dışında farklı konumlara erişimini sağlamak ve iyileştirmek ve aynı zamanda başka türlü mümkün olmayacak daha kapsamlı bir dizi sosyal ve ekonomik etkileşimi kolaylaştırmaktır.
Taşımacılık Ekonomisinin Kapsamı
Makroekonomik anlamda, ulaştırma faaliyetleri bir ulusun toplam ekonomik ürününün bir kısmını oluşturur ve ulusal veya bölgesel bir ekonominin inşasında veya güçlendirilmesinde ve arazi ve diğer kaynakların geliştirilmesinde bir etki olarak rol oynar.
Mikroekonomik anlamda ulaşım, firmalar ve bireysel tüketiciler arasındaki ilişkileri içerir. Hem yolcu hem de yük için ulaşım talebi ve arzı, ulaşım fiyatlandırması ve ulaşım sisteminin hem düzenlenmesi hem de serbestleştirilmesinin nedenleri endişeleri arasındadır. Son olarak, hükûmetin her bir ulaşım yöntemine katılımı farklıdır. Bazı durumlarda özel girişim kullanılır; diğerlerinde, özellikle devletin müdahalesinin gerekçesi, ülke ekonomisini geliştirmek veya savunması için güçlü bir ulaşım sisteminin gerekli olduğu ise, devlet tesisleri ve ekipmanı sağlar. Mikro düzeyde ulaştırma ekonomisi ise;
toplumu oluşturan bireyler, firmalar vb. yapılara odaklanarak bunların ulaşımla ilgili gereksinimlerinin ne şekilde karşılanabileceğine yönelik çözümler geliştirmeye çalışmaktadır. Bu nedenle, ulaşım konularının gazetelerde ve televizyon haberlerinde güçlü bir şekilde yer almaya devam etmesi büyük bir sürpriz değil. Tıkanıklık ve karayolu fiyatlandırmasının rolü, trafiğin çevre üzerindeki etkisi, toplu taşıma hizmetlerinin organizasyonu, düşük maliyetli havayollarının yükselişi, demiryolu ağının kapasitesi veya aslında ‘demiryollarındaki sorunlar’ ve vb sürekli yapılır referans. Tüm bu alanlar, ekonomi çalışmasının önemli ölçüde ışık tutmaya yardımcı olabileceği konulardır.
Ulaştırma ekonomisi; özellikle ulaşım hizmetlerinin (yolcu-yük) üretilmesi, taşımacılık hizmetlerine yönelik talepler, ulaştırma hizmetinin kamu ve özel kuruluşlarca üretilmesi, fiyatlama, esneklik, ulaştırma maliyetleri ve analizleri vb. konuları kapsamaktadır.
Taşımacılık Ekonomisinin Etkileri
Ulaştırma, ekonominin verimli çalışması, mal ve hizmet üretiminde kullanılan girdilerin bir araya getirilmesi ve üretim sürecinden çıktıların müşterilere ulaştırılması için son derece önemlidir. İyi işleyen ekonomiler ve bölgelerin ve şehirlerin gelişimi için kapsamlı ve verimli ulaşım altyapısı şarttır. Etkin bir şekilde tasarlandığında, ulaşım ağları vatandaşlar için üretkenlik ve iyileştirilmiş yaşam kalitesi için bir motor olabilir. “Yüksek kaliteli karayolları, demiryolları, limanlar ve hava taşımacılığı dahil olmak üzere etkili ulaşım modları, girişimcilerin mal ve hizmetlerini pazara güvenli ve zamanında sunmalarını sağlar ve işçilerin en uygun işlere hareketini kolaylaştırır.
Kamu kaynakları da sınırsız olmadığı için, ulaşım altyapısına yapılan yatırımlar, özellikle ekonomik gerileme dönemlerinde, karar vericiler tarafından ekonomik büyümeyi teşvik etmek için yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu perspektifte ulaştırma sektörü ülkenin ekonomisi ve gelişmişlik düzeyi açısından olumlu ve olumsuz yönde etkilere sahiptir. Ulaştırma altyapısı yatırımları her zaman ekonomik kalkınmanın temel motoru olmuştur. Örneğin ticaret açısından ulaşım altyapısının kolaylaştırıcı rolü tarihe kadar izlenebilir. Ulaşım altyapısı yatırımları birçok farklı kanal üzerinden ekonomik büyüme yaratmaktadır. Bunlardan en temel olanı ulaşım altyapısının mal alışverişini kolaylaştırmasıdır. İyileştirilmiş ulaşım altyapısı, ticaretin maliyetini düşürür. Daha iyi iç ticaret fırsatları, bölgelerin diğerlerine göre en rekabetçi oldukları sektörde uzmanlaşmasını sağlar. Bu, ister kentsel ister kırsal olsun, bölgesel ekonominin türünden bağımsız olarak geçerlidir. İç sınırların ötesinde, daha iyi dış ticaret fırsatları, yalnızca bölgesel değil, ülke çapında ihracata dayalı ekonomik büyümenin kilidini açabilir. Bu, bir bölgedeki ihracatçı firmalar için faydalar yaratırken aynı zamanda ihraç edilen mal yerel, bölgesel veya küresel değer zincirlerine entegre edildiğinde daha geniş faydalar sağlar.
Taşımacılık Ekonomisinin Bileşenleri
Taşıma ekonomisinin bileşenleri ile ilgili olarak taşıma hizmet talebi, taşıma hizmetlerinin arzı, taşımanın maliyetleri ve taşımanın fiyatlandırılması taşıma ekonomisinin bileşenleri arasında sayılabilmektedir. Taşıma talebi doğal değil türetilmiş bir maliyet olarak kabul edilir ve başta kamu refahı olmak üzere çok sayıda faktörlerle karşılıklı ilişkiye sahiptir. Ek olarak, nihai kullanıcıların hizmet talebi kamu ve özel işletmelerin yatırım kararları açısından önemli bir motivasyon kaynağı olabilmektedir.
Ulaştırma Hizmetlerine İlişkin Talepler
Diğer tüm mal ve hizmetler gibi, herhangi bir özel ulaşım tesisine olan talep, gelir gibi tüketici ile ilgili faktörlere ve rakip tesislere göre kullanımıyla ilişkili maliyet (zaman ve fiyat açısından) gibi tesisin özelliklerine bağlıdır. Bu tür talebin tipik bir örneği olarak, otomobil seyahati için tüketicilerin daha düşük gelirlerinin, daha düşük maliyetlerle ve toplu taşımayla ilişkili seyahat süreleriyle birleştiğinde, otomobil seyahatine yönelik talebin azalmasına yol açması beklenir. Ulaştırma talep analizi, talep fonksiyonlarını (tüketicilerin ulaşım “ürününü” çeşitli alternatif fiyatlardan, yani talep-fiyat eğrisinden satın alma istekliliğini temsil eden) ve talep modellerini (bir bireyin (veya bir grubun fraksiyonunun) olasılığını tahmin eden) içerir.
Gelir
Diğer her şey aynı kalsaydı, gelirlerdeki genel bir artış, daha fazla insanın ulaşım hizmetlerini kullanmasını ve dolayısıyla talebin artmasını sağlardı. Gelirlerdeki azalmanın ise tam tersi bir etki yaratması beklenir. Gelirdeki artışlar ulaşım hizmetlerine olan talepte genel bir artışa neden olurken artan gelirlerin tüm ulaşım türlerinde tekdüze bir etkiye sahip olması beklenmeyebilir. Gerçekten de bazıları için talebin düşmesi beklenebilir. Örneğin özel ulaşım, demiryolu hizmetleri, yük hizmetleri ve hava hizmetlerine olan talebin gelirdeki artışla birlikte artması beklenebilirken otobüs hizmetlerine olan talebin düşmesi beklenebilir.
Diğer Mal ve Hizmetlerin Fiyatları
Temel fiyat/miktar ilişkisini etkileyebilecek iki başka mal ve hizmet kategorisi vardır: ikame ve tamamlayıcı mallar. İkame mallar modlar arası olabilir. Örneğin otobüs trenin karşısında, araba otobüsün karşısında vb. Bu nedenle ikame ulaşım hizmetleri, aynı temel ulaşım ihtiyacını karşılamak için kullanılabilecek olanlardır. Bazı durumlarda, farklı hizmetler de bu temel ihtiyaca hemen hemen aynı şekilde uyabilir. Bununla birlikte, diğer durumlarda, aynı temel ihtiyaç karşılansa da geleneksel havayoluna karşı gösterişsiz havayolu örneğinde olduğu gibi, rakip hizmet de amacına ulaşamayabilir. Dolayısıyla, ikame malın yakınlığı pazar üzerindeki etkinin gerçek boyutunu belirleyecektir.
Moda veya Trendler
Moda ve trendler hakkında genellemeler yapmak zordur. Her vakanın kendi esasına göre ele alınması gerekir.
Örneğin, çevre bilincindeki bir artış, ulaşım hizmetlerine olan talebin azalmasına veya çevreye daha az zararlı ulaşım türlerine geçişe neden olabilir. Örneğin özelden toplu taşımaya. Moda ve trendler, en yaygın kullanılanı reklam olmak üzere çeşitli önlemlerle de manipüle edilebilir. Reklam yoluyla, mal veya hizmetin tüketici farkındalığı artırılabilir ve tüketimle ilgili olumlu nitelikler pekiştirilebilir.
Gelecekteki Fiyat Artışlarına İlişkin Beklentiler
Ulaşım hizmetlerinin fiyatının gelecekte nasıl değişeceği, bugün satın alınanları etkilemektedir. Örneğin, petrolün gelecekteki fiyatı ile ilgili durum bilinmiyorsa bir kişi motorlu taşıt satın almayı erteleyebilir. Öte yandan, günlük bir yolcu, ücretlerin yakın gelecekte artması bekleniyorsa bir yıllık sezonluk bilet satın alabilir. Böylece bireyler, gelecekte fiyatların artması beklenen yerlerde alımları ileriye çekerek talebi artırabilirken gelecekte fiyatların düşmesi beklenen durumlarda alımları erteleyerek talebi azaltabilirler.
Taşıma Hizmetinin Fiyatı
Taşıma hizmetlerinin fiyatı aslında taşıma maliyetlerinin bir fonksiyonudur. Bu kapsamda, taşıma maliyetleri taşıma hizmeti sağlayıcıları tarafından dahili olarak üstlenilen maliyetlerdir. Coğrafya, altyapı, idari engeller, enerji, yolcu ve yükün nasıl taşındığına bağlı olarak sabit (altyapı) ve değişken (işletme) maliyetler olarak gelirler. İşlemler, gönderiler ve mesafe ile ilgili üç ana bileşen, taşımacılık maliyetlerini etkiler.
Taşınan Materyallerin Özellikleri
Taşımacılık talebi ve özellikle belirli taşıma türünün tercihi materyallerin türlerine, fiziksel niteliklerine ve gereksinimlere göre değişkenlik gösterebilmektedir. Belirli bir parasal değerin üzerinde olan ürünlerin taşınmasında daha yüksek kalitede taşıma hizmeti sağlayabilen havayolu taşımacılığı tercih edilebilirken daha kitlesel, fakat düşük maliyet gereksiniminin söz konusu olduğu ürünlerde denizyolu veya demiryolu taşımacılığına talep gösterilebilmektedir.
Taşıma Hizmetinin Hızı
Taşıma hızının talebe etki düzeyi yolcu taşımacılığı için son derece yüksek olmakla birlikte, yük taşımacılığı ekseninde taşıma hızı ürünlere ve materyallere gereksinim düzeyleri, ürünlerin özellikleri vb. durumlara göre değişiklik gösterebilmektedir. Yolcu taşımacılığında hızlı taşıma türüne yönelik talepler insanların eğilimlerinden kaynaklanmaktadır. İnsanlar yolculuklarını daha konforlu, aynı zamanda daha kısa sürede tamamlama eğilimdedirler. Konfor ne kadar üst düzeyde sağlanırsa sağlansın, çoğu insan seyahatin çok uzun olmasını istemeyebilir. Dolayısıyla yolcu taşımacılığında hızlı taşıma türlerine olan talepler zorunluluktan değil çoğunlukla bireysel tercihlerden kaynaklanmaktadır.
Taşıma Hizmetinin Kalitesi
Ulaşım hizmet kalitesi, ulaşım kullanıcılarının gereksinimleri ve beklentilerine göre belirli bir ulaşım hizmetini karakterize eden bir dizi özellik olarak tanımlanmaktadır. Hizmetlerin kalitesi, müşteri lojistik kalitesi ile ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır. Müşteriler lojistiği ulaştırma hizmeti kullanıcısının ihtiyaçlarını, gereksinimlerini ve beklentilerini karşılama yeteneği olarak algılanmaktadır. Her şeyden önce, müşterilerin ihtiyaçlarının karşılanması ve belirli gereksinimlere uygun, doğru bir şekilde gerçekleştirilen hizmetle ilgili memnuniyeti önemli bir rol oynamaktadır.
Ulaştırma Talebinin Esnekliği
Fiyat esnekliği kavramı, ulaştırma talebinin özünde yer alır ve maliyetteki bir değişikliğe tepki olarak talebin değişmesini ifade eder. Örneğin, araç işletme maliyetlerine göre araç kullanımı için -0,5’lik bir esneklik, işletme maliyetlerindeki %1’lik bir artışın araç kilometresinde veya yolculuklarında %0,5’lik bir azalma anlamına geleceği anlamına gelir. Taşıma maliyetlerindeki değişikliklerin farklı modlar için farklı sonuçları vardır ancak taşıma talebi çoğunlukla esnek olmama eğilimindedir. İşe gidip gelme, maliyetler açısından esnek olma eğilimindeyken, zaman açısından esnektir. Navlun maliyetlerinin toplam üretim maliyetlerinin küçük bir bileşeni olduğu ekonomik sektörler için, nakliye maliyetlerindeki değişikliklerin talep üzerinde sınırlı sonuçları vardır.
Ulaştırma Hizmet Talebinin Karşılanması (Tedarik)
Çoğu bireyin bir yerden başka bir yere seyahat etmek gibi temel bir ihtiyacı olduğundan, piyasa temelli bir ekonomide bu, diğer bireylerin bu temel ihtiyaçtan kar elde etmesi için bir fırsat sunar. Ticaret hiçbir zaman sıfır toplamlı bir oyun değildir, dolayısıyla her iki taraf da fayda sağlamalıdır, aksi takdirde ticaret asla gerçekleşmez. Bu örnekte birinci kişi gitmek istediği yere giderek fayda sağlarken ikincisi o kişiyi o yere ulaştırdığı için maddi bir ödülden yararlanıyor. Bu nedenle, temel bir ihtiyacın olduğu yerde, bu ihtiyacı belirli bir fiyata karşılamak için bir mal veya hizmet sunmaya istekli bireyler her zaman olacaktır.
Hizmet Üretim Maliyeti
Maliyet, ulaştırma hizmetlerinin arzında büyük bir belirleyicidir. Üretim maliyetleri kâr denkleminin yarısıdır ve dolayısıyla nakliye operasyonlarının maliyetindeki bir değişiklik kârları ve dolayısıyla piyasaya hizmet arzını etkileyecektir. Basit bir ifadeyle, maliyetlerdeki bir artış arz edilen hizmet seviyesini azaltacaktır. Tüm operatörlerin kârı maksimize edici olduğu varsayıldığından, maliyetlerdeki bir artış kârları azaltır ve dolayısıyla tümü olmasa da bazı operatörler başka yerlerde daha iyi kâr fırsatları aramak için piyasadan ayrılır. Gelirler maliyetleri karşılayamadığı için diğerleri pazardan çekilebilir. Tersine, maliyetlerdeki bir azalma arzda bir artışa neden olacaktır.
Hükümet Politikası
En temel düzeyde hükûmet politikası, üç genel politika aracından biri aracılığıyla uygulanabilir. Birincisi, devletin,
üretim araçlarının kamu mülkiyeti yoluyla ulaşım hizmetlerinin sağlanmasına ilişkin tüm sorumluluğu üstlendiği doğrudan tedarik yoluyla. İkinci bir yaklaşım, hizmetlerin özel sektör şirketleri tarafından sağlandığı ancak devletin vergiler koyarak ve devlet sübvansiyonları sağlayarak pazarı istenen hedeflere “yönlendirdiği” yaklaşımdır. Üçüncü ve son genel politika aracı, düzenleyici/yasama tedbirleridir; burada devlet, politika amaçlarına ulaşmak için belirli eylemleri doğrudan kanunla emreder veya engeller. Her üç önlem şekli de ulaşım hizmetlerinin arzını doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle, örneğin, doğrudan hizmet sunumundaki bir “değişiklik”, yani kamulaştırma, ulaşım hizmetleri artık kar için değil, kamu yararı için sağlandığı için, arzda bir artışa neden olabilir.
Aynı Üretim Faktörleri ile Üretilebilen Diğer Mal ve Hizmetlerin Fiyatı
Üreticilerin kârı maksimize edeceği varsayıldığında, aynı üretim faktörleri kullanılarak üretilebilecek herhangi bir mal veya hizmetin fiyatı yükselirse, üreticilerin üretimi o belirli pazara kaydırması muhtemeldir. Bu, mevcut mal veya hizmet için her fiyatta arz seviyesinde bir azalmaya neden olur. Ulaşım piyasalarında bu tür değişiklikler için fırsatlar sınırlıdır. Bir otobüs ve bir otobüs şoförü yalnızca otobüs hizmetleri üretebilir. Bununla birlikte, farklı taşımacılık pazarı segmentleri arasında bir miktar hareket olabilir. Örneğin, tarifeli uçak biletlerinin fiyatındaki bir artış, charter hizmetlerinin arzında bir azalmaya neden olabilir.
Ortak Arzdaki Malların Fiyatı
Aynı anda üretilen ve en iyi havacılık örneğiyle gösterilen malların fiyatı anlamına gelir. Son yirmi yılda, hava taşımacılığı hizmetlerinde büyük bir artış görüldü. Bunun nedeni, yolcu taşımacılığındaki artıştan kaynaklanmaktadır çünkü hava taşımacılığının çoğu, yaklaşık yüzde 60’ı, yolcu uçaklarının kargo bölümünden geçmektedir. Dolayısıyla artan yolcu talebi, yolcu uçaklarının arzındaki büyük artışlarla karşılanmış ve bu artışla birlikte yükün taşınabileceği daha fazla kargo ambarı gelmiştir.
Doğal Afetler
Doğal afetler, basitçe hava, sel, kuraklık, haşereler vb. gibi doğal olaylar ve afetlerle veya savaş, yangın, siyasi olaylar vb. Doğal şokların arz üzerindeki etkisine ilişkin olarak, her durum kendi esasına göre değerlendirilmelidir. Örneğin, bir savaşın patlak vermesi silah arzında bir artışa yol açarken bir kuraklık tarımsal ürün arzını önemli ölçüde azaltacaktır.
Hizmet Üreticinin Amaçları
Üreticinin amaçları, pazara ulaştırma hizmetlerinin arzı ile son derece alakalıdır. Temel varsayım, kâr maksimizasyonunun üreticilerin piyasa eylemlerini yönlendirdiği olsa da bu, kısa vadede birkaç farklı yolla gerçekleştirilebilecek uzun vadeli bir amaç olarak düşünülebilir. Üreticilerin amaçlarının vurgulanmasındaki bir değişiklik, piyasaya arz düzeyinde bir değişikliğe neden olabilir. Örneğin bir otobüs işletmecisi, uzun vadede kârını
maksimize etmek için mevcut pazar payını artırması gerektiğine karar verirse, bu neredeyse kesin olarak her fiyatta arzda bir artışa yol açacaktır.
Ulaştırma Hizmetinin Ücretlendirilmesi
Ulaştırma ve taşımacılık hizmetlerinin fiyatlandırılması farklı gereksinimler ve unsurlar çerçevesinde gerçekleştirilebilmektedir. Fiyatlandırma taşıma hizmetini üreten özel işletme ya da kamu otoritesinin yaklaşımlarına bağlı olarak uygulanabilmektedir. Kamu otoritesi ulaştırma ve taşımacılık hizmeti üretirken, öncelikli motivasyon aracı kamu hizmeti ve toplumsal fayda ilkeleri olurken, kârlılık yaklaşımı arka planda yer alabilmektedir.
Taşıma Fiyatının Farklılaştırılması
Fiyat farklılaştırması, farklı müşterilerden benzer mallar için farklı fiyatlar talep etme uygulamasıdır. Farklı fiyatların uygulanması, farklı tüketicilerin talebinin fiyat esnekliğindeki farklılıklara dayanmaktadır. Haksız gibi görünse de fiyat farklılaştırması modern iş dünyasında meşru ve kabul gören bir uygulamadır. Örneğin bakkallarda fiyat farklılaştırması, indirim kuponu önerisi yapılmaktadır. Mağazalar için mevcut indirim kuponlarını arama istekliliği, zamandan çok fiyatlara duyarlı tüketiciler için tipiktir. Yükseköğretimde, özellikle devlet üniversitelerinde, fiyat farklılaştırması, başta yerli ve yabancı olmak üzere çeşitli kategorilerdeki öğrenciler için farklı düzeylerdeki öğrenim ücretlerinde kendini göstermektedir.
Ulaştırma Hizmetleri ve Maliyet Yönetimi
Ekonomi teorisinde üç tür maliyetle karşılaşılır: sabit maliyetler (üretilen malların hacminden bağımsızdır), değişken maliyetler (üretilen malın hacmine bağlıdır) ve toplam maliyetler (sabit ve değişken maliyetlerin toplamı). Bu maliyetlerin her biri için ortalama maliyeti (toplamı bölerek) bulmak mümkündür. Üretilen mal sayısına göre üretim maliyeti) ve marjinal maliyet (ilave bir birim üretmenin artan maliyeti). Bu nedenle, ortalama sabit maliyetleri, marjinal sabit maliyetleri, ortalama toplam maliyetleri vb. belirlemek mümkündür. Taşıma maliyetleri ile uğraşırken, özel maliyetler ile sosyal maliyetler arasındaki ayrım önemlidir. İlki, adından da anlaşılacağı gibi, belirli bir hizmetin sağlanmasında bireysel veya ulaşım operatörü tarafından yapılan maliyetlerdir. Bu maliyetler genellikle satın alınan faktörlerin piyasa değerine bağlıdır.
Taşımacılık Maliyetlerinde Makro Düzeyde Yaklaşımlar
Taşımacılık hizmetlerine ilişkin daha geniş kapsamlı yaklaşımlar değerlendirmeye alınabilmektedir. Bunlar arasında ölçek ekonomileri, mesafe ekonomileri, lardner kanunu ve taşıma-yük dengesi yaklaşımları sayılabilmektedir.
Taşımacılık ve Ölçek Ekonomisi Yaklaşımı: Ölçek ekonomisi, özellikle imalatla uğraşan birçok kuruluş için geçerli olan yaygın bir ifadedir. Yukarıda bahsedilen terim, büyük ölçekli üretim operasyonlarından elde edilen
ekonomik faydaları ifade etmektedir. Operasyonel maliyet, üretim seviyesindeki artışla azalacaktır. Taşımacılık sektöründe, ölçek ekonomileri yönü, toplu taşıma yapıldığında devreye girer. Ürünleri toplu olarak taşımak, şirkete veya kuruluşa aynı ürünleri küçük porsiyonlar halinde taşımaktan daha ucuza mal olacaktır. Bir kuruluş, küçük nakliyecileri kullanmak yerine, malları taşımak için büyük nakliye tesisleri satın alarak harcamalarını azaltabilir. Bu yön, büyük ölçekli süreçlerin uygulanmasıyla maliyetin en aza indirildiği imalat sanayinde yeni bir trend hâline geldi.
Taşımacılık ve Mesafe Ekonomisi Yaklaşımı: Maliyetin kat edilen mesafe ile ilişkili olduğu göz önüne alındığında, taşıma mesafesi bu nedenle mod seçimini belirler ancak her taşıma modu için farklı şekilde. Bu araştırmada aşağıdaki taşıma mesafelerinin dikkate alınması gerekir: normalde kamyonla gerçekleştirilen nakliye mesafesi, trenle gerçekleştirilen demiryolu-yol mesafesi ve tek modlu yol kapıdan kapıya mesafe. Taşıma mesafesi, nakliyeciler veya alıcılar ile intermodal terminal arasındaki mesafedir. Demiryolu taşımacılığına kıyasla nispeten kısa taşıma mesafesine rağmen, taşıma, çıkıştan varış noktasına masrafların %25-40’ını oluşturur ve bu nedenle intermodal taşımacılığın rekabet gücünü büyük ölçüde etkiler.
Lardner’in Çemberler Kuramı: Bir işletme müşterilerine ürün veya hizmet arz edebilmek için belirli bir lokasyonda yerleşimde bulunmak durumundadır. İşletmenin bulunduğu bu lokasyon üretilecek ürünlerin yanı sıra lojistik hizmetlerin ve taşımacılık faaliyetlerinin de yapısal özelliklerini belirleyebilmektedir. İşletmenin lojistik ve taşımacılık kapasitesi çerçevesinde ulaşabildiği noktaları birbirine bağlayan çizgilerin içerisinde kalan mekân işletmenin pazar alanı olarak tanımlanabilir.
Dionysius Lardner tarafından ortaya atılan teoriye göre; işletmenin pazar alanı ile taşıma maliyetleri arasında bir korelasyon bulunmaktadır. Taşıma maliyetlerinde gerçekleşen her birim azalmanın işletmenin sahip olduğu pazar alanının bu azalımın iki katı kadar genişlemesine yol açtığı ifade edilmektedir.