İŞL403U-SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR
Ünite 5: Sermaye Piyasalarında Düzenleme ve Denetleme Faaliyetleri
Giriş
Sermaye Piyasası Kurulunun (SPK) rolü, finansal piyasalardaki düzenin ve güvenin sağlanması üzerinedir. SPK, piyasalardaki etkinliği artırmak, yatırımcı güvenini tesis etmek ve adil bir ortam oluşturmak amacıyla önemli bir etki yaratır. Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu (SPL), finans profesyonellerinin eğitimi, lisanslanması ve sicil tutulması konularında önemli bir rol üstlenir. Lisans türleri, lisans alım süreçleri ve lisans gerektiren görevler, bu kuruluşun faaliyet alanları arasında yer alır. Sermaye piyasası araçlarının takas ve saklama işlemleri, Takasbank ve Merkezî Kayıt Kuruluşu (MKK) gibi kurumlar aracılığıyla gerçekleşir. Bu kurumlar, finansal enstrümanların güvenli bir şe kilde işlem görmesini sağlayarak piyasaların düzenli çalışmasına katkıda bulunurlar.
Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar
Temelde düzenleme siyasal ve iktisadi bir terim olarak, farklı iktisadi sistemleri ve bu sistemleri kapsayan hukuki formlar anlamında incelenmek te, devletin sunacağı faaliyetleri, bu faaliyetlerden hangilerinin vergilendirileceği, hangi malların mülkiyetine sahip olunacağı; bu kapsamdaki faaliyetlerin nasıl düzenleneceği, sosyal sorun ve dışsallıklara karşılık nasıl bir sorumluluk üstlenmeli sorularına yanıt vermektedir.
Finansal Piyasaların Düzenlenmesi ve Denetlenmesine Yönelik Düzenlemeler
Finansal piyasalarda yaşanan sorunlar diğer sektörleri olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle, finans sektörü genellikle en sıkı düzenlemelere ve dene timlere tabi tutulan bir alandır. Finans sektörü, ekonomik faaliyetlerde önemli bir rol oynar ve geniş bir kesimi etkiler, bu nedenle çeşitli kamu otoriteleri tarafından düzenlenir ve denetlenir.
Türkiye’de Finansal Piyasalarda Düzenleme ve Denetleme Kurumları olarak:
• Hazine ve Maliye Bakanlığı • Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası • Sermaye Piyasası Kurulu • Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu • Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu
Dünya genelinde, finansal piyasalardaki düzenleme ve denetleme, belirli prensiplere dayanır ve bu prensipler uluslararası standartlar çerçeve sinde şekillenir. Securities and Exchange Commission (SEC-ABD), Federal Deposit Insurance Cooperation (FDIC-ABD), Türkiye’de Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Almanya’daki Financial Supervisory Authority (BaFin), ve İngiltere’deki Financial Conduct Authority (FCA) gibi denetleyici kurumlar, bu prensiplere uygun olarak faaliyet gösterir ve finansal piyasalardaki düzenlemeleri gerçekleştirerek piyasa bütünlüğünü koru maya çalışır.
Düzenleyici ve Denetleyici Kurumların Yaygınlaşmasının Finansal Sektörlere Etkisi
Düzenleyici ve denetleyici kurumların yaygınlaşmasının finansal sektörlere etkisi aşağıdaki gibidir:
• Deregülasyon ve Serbest Piyasaya Geçiş • Küreselleşme ve İleri Finansal Ürünlerin Yaygınlaşması • Risk Yönetimi ve Krizlere Karşı Hazırlık • Yatırımcı Güveni ve Şeffaflık • Birikim ve Kredi Krizi • Türev Piyasaların Yükselişi • Securities and Exchange Commission (SEC) Müdahalesi
Sermaye Piyasalarının Denetlenmesinin Finansal Sektöre Etkileri
Sermaye piyasalarının denetlenmesinin finansal sektöre etkileri altı başlık altında incelenmektedir:
• Finansal İstikrarın Sağlanması • Yatırımcı Güveninin Artırılması • Haksız Rekabetin Önlenmesi • Finansal Suçların Önlenmesi • Şeffaflığın Artırılması • Ekonomik Büyümeye Katkı
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)
Sermaye Piyasası Kurulu, 28 Temmuz 1981’tarihli 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile oluşturulmuştur. Kurulun temel amacı; birikimleri menkul kıymetlere yönlendirerek, ekonomik kalkınmada et kin ve yaygın olarak kullanımını sağlamak, sermaye piyasasının güven, açıklık ve istikrarlı işlemesini, birikim sahiplerinin haklarını ve yararlarını korumak amacıyla düzenleyerek denetlemektir.
Sermaye Piyasası Kurulunun Kuruluşu ve Tarihsel Gelişimi
28 Temmuz 1981 tarihli 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile kurulan Sermaye Piyasası Kurulu; 13 Ocak 1982 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile Kurul; Başkan, Başkan vekili, Üyelerin atanması yapılmış, yine aynı tarihten başlamak üzere Sermaye Piyasası Kurulu Teşkilat, Görev ve Çalışma Esasları Yönetmeliği yürürlüğe girmiş ve kurulun tüm karar organları ile teşkilatının oluşumu tamamlanmıştır.
Sermaye Piyasası Kurulunun Temel Amaçları
Sermaye piyasasının güvenli, açık ve kararlı bir şekilde çalışması ve birikim sahiplerinin ve 140 yatırımcıların hak ve yararlarının korunmasının sağlanması amacına yönelik olarak, Kurulun temel amaçları; sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, et kin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir şekilde işleyiş ve gelişiminin sağlanması, yatırımcıların hak ve yararlarının korunmasına yönelik olarak sermaye piyasalarının düzenlenme ve denetlenmesine yöneliktir.
Standartlara Uyum Hedefi
SPK, uluslararası finansal standartlara uyum sağlamayı hedefler ve bu doğrultuda çeşitli düzenlemeler yapar. SPK, uluslararası finansal standartlara uyum sağlamak adına özellikle şu standartlara odaklanır:
• Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (IFRS) • Uluslararası Denetim Standartları (ISA) • Uluslararası Organizasyonlarla İş Birliği Standartları
Sermaye Piyasası Kurulunun Temel Fonksiyonları
Kurulun temel fonksiyonları şunlardır:
• Düzenleme • İzahname ve ihraç bilgisi onayı • İzin verme • Gözetim • Denetim • Önlem ve yaptırım uygulama • Finansal raporlama ve bağımsız denetim standartları • Uyuşmazlık çözme • Lisanslama faaliyetleri
Yönetim Biçimi
SPK, cumhurbaşkanı tarafından atanmış bir kurul tarafından yönetilir.
Uluslararası Faaliyetler
SPK, uluslararası düzeyde çeşitli benzer kurumlar ve kuruluşlarla iş birliği yapar. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), piyasa gelişiminde uluslararası iş birlikleri ve uluslararası düzeyde belirlenmiş ilke ve standart uyumuna önem göstermektedir.
Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu
Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu A.Ş. (SPL), Sermaye Piyasası Kurulunca sermaye piyasası kurumları ve halka açık ortaklıklarda çalışanlar veya çalışacak olanları lisanslama, lisans alanların sicil kaydını tutma ve lisanslar ile ilgili eğitim programları düzenlemekle yetkilendirilerek, 2011 yılında faaliyete geçmiştir.
SPL Oluşumu, Ortakları ve Görevleri
Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu (SPL), Sermaye Piyasası Kurulunca (Kurul) sermaye piyasası kurumları ve halka açık ortaklıklarda çalışanları lisanslama, lisans alanların sicilini tutma ve lisanslara ilişkin eğitim programları düzenleme konusunda yetkilendirilerek, 2011’de faaliyete geçmiştir. Kuruluşun ortakları Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB), Borsa İstanbul (BIST), Merkezî Kayıt Kuruluşu (MKK), İstanbul Takas ve Saklama Bankası (Takasbank) ve Türkiye Değerleme Uzmanları Birliğidir (TDUB).
Lisanslama
Sermaye piyasalarında çalışan insan kaynağının niteliğini arttırmak, yatırımcıları doğru yönlendirmek, sunulan hizmet kalitesini iyileştirme vizyonuna yönelik; sermaye
piyasası kurumları ve halka açık ortaklıklarda belirli unvan ve görevler de çalışanlar ya da bu kurumlarda çalışacakların mesleki yeterlilikleri, bilgi ve becerilerini belirle meye yönelik olarak Sermaye Piyasası Kurulunun (Kurul) verdiği yetki içerisinde, SPL’nin düzenlediği sınavlarda başarılı olmak ve lisans almaya iliş kin diğer koşulların sağlanması durumunda ilgili faaliyet alanına yönelik mesleki yeterlilik lisans belgeleri SPL tarafından verilmektedir.
Lisans Türleri
SPL tarafından lisanslanmış profesyoneller, yatırımcılar arasında güvenilirlik ve şeffaflık sağlamak adına belirli standartlara tabidir. Bu, yatırımcıların finansal kararlarını daha güvenli bir şekilde almalarını sağlar:
• Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 1 Lisansı • Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 2 Lisansı • Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansı • Türev Araçlar Lisansı • Kurumsal Yönetim Derecelendirme Lisansı • Kredi Derecelendirme Lisansı • Konut Değerleme Lisansı • Gayrimenkul Değerleme Lisansı • Bilgi Sistemleri Bağımsız Denetim Lisansı
Lisans Alma Şartları
Belirlenen lisansı alabilmek için belirtilen eğitim düzeyinde mezuniyete sahip olma şartını sağlamak ve ilgili sınavda başarılı olmak gerekmektedir. Lisans sınavlarında başarı için;
• Sınavda belirlenen konuların her birinden 100 üzerinden en az 50 alınması • Tüm sınav konularında alınan notların aritmetik ortalamasının en az 60 olması
gerekmektedir.
Sınavlar ve Başvurular
• Lisanslama sınavları SPL tarafından çoktan seçmeli yapılır. • Sınavlar elektronik veya yazılı ortamda gerçekleştirilebilir. • Başvurular SPL’nin internet adresinden gerçekleştirilir.
Uluslararası Benzer (Denk) Lisanslar
Sermaye Piyasası Kurulu (Kurul) VII-128.7 sayılı Tebliği’nin 26’ncı maddesi uyarınca; yabancı uyruklu veya yurt dışında finansal piyasalar alanında en az 3 yıl çalışmış kişiler, belirli uluslararası geçerliliğe sahip lisanslar ile belirtilen Kurul lisanslarını gerektiren unvan ve görevlerde çalışa bilir. Bu lisanslar arasında Uluslararası Finansal Analist (CFA), Uluslararası Türev Ürün Uzmanlığı (PRM), Uluslararası Finansal Piyasalarda İş Etik ve Standartları (ACI) Sertifikası, Uluslararası Portföy Yönetimi (CIPM), ve Uluslararası Risk Yönetimi (FRM) gibi sertifikalar bulunmaktadır. Bu lisanslar, SPK lisanslarına denk kabul
edilebilir ancak denklik değerlendirmesi için SPK’ya başvurmak önemlidir.
Sermaye Piyasası Araçlarının Takas ve Saklama İşlemleri
Başlangıçta, Türkiye’de menkul kıymetler için alım satım işlemlerinde takas, 1986-1988 döneminde aracı olmaksızın işlemin taraflarınca gerçekleştiriliyordu. Ancak, 1988-1992 döneminde İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) bünyesinde bir müdürlükçe verilen bu hizmet, 1992 yılında İMKB ve üyelerinin ortaklığında kurulan İMKB Takas ve Saklama A.Ş.’ye devredildi. 1996 yılında, hizmet çeşitliliğini artırmak amacıyla İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank), bankacılık lisansı ile faaliyet göstermeye başladı. Takasbank, borsada işlem gören menkul kıymetlerin kaydileştirilmesi ve merkezî saklamasının yapılması amacıyla İMKB ile Merkezî Kayıt Kuruluşu A.Ş.’yi kurmuştur.
İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. Görevleri ve Hizmet Alanları
Düzenlenen ana sözleşmeye göre Takasbank’ın ana amacı, yasal düzenlemelere göre takas ve sak lama hizmetlerini yerine getirmek, finansal hizmetlerle her türlü ekonomik işlemi gerçekleştirerek Türkiye sermaye piyasasının rekabet gücünü artırmaktır. Banka bu amaca yönelik olarak, sermaye piyasası düzenlemelerinin ve Bankacılık Kanunu’nun verdiği izinle, olanak tanınan işlemleri yerine getirebilir. Takasbank temelde, elinde bulunan ‘merkezî takas’ ve ‘bankacılık’ yetkileri ile Türkiye sermaye piyasalarında, üye olan kuruluşlara takas, merkezî karşı taraf ve bankacılık hizmeti vermektedir. Yönettiği Takasbank Para Piyasası (TPP), Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu (TEFAS) ve Ödünç Pay Piyasası (ÖPP) gibi nakdi ve gayrinakdi kredi olanaklarıyla ve desteklediği bankacılık işlemleriyle Türk Sermaye Piyasalarının takas işlemlerini; riskleri minimize ederek, para ve sermaye piyasalarında likidite oluşturarak, takas işleminin tam ve zamanında yerine getirilme sini amaçlayarak yerine getirmektedir.
Merkezî Kayıt Kuruluşu
Merkezî Kayıt Kuruluşu A.Ş. (MKK), Türk Sermaye Piyasalarında Merkezî Saklama Kuruluşu olarak saklama, veri depolama, raporlama, kurum sal yönetim ve yatırımcı hizmetlerini sunmaktadır. Merkezî Kayıt Kuruluşu, bunlara ek olarak sermaye piyasası ve BIST düzenlemelerine göre kamuya açıklanması gereken bildirimlerin ilgililer tarafından elektronik imza ile iletildiği ve kamuya açıklandığı elektronik sistem olan Kamuyu Aydınlatma Platformunun (KAP) işleticisidir. Merkezî Kayıt Kuruluşu, dünya genelinde 20’den fazla ülkenin Merkezî Saklama Kuruluşu ile kurumsal ilişki durumundadır. Merkezî Kayıt Kuruluşu, ECSDA, AECSD, AMEDA, WFC ve ISSA gibi uluslararası birliklerde aktif üyeliği bulunan sayılı saklama kuruluşundan bir tanesidir.
Sermaye Piyasalarında Güven ve Kamuyu Aydınlatma Platformu
Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP), sermaye piyasası ve Borsa düzenlemelerine göre kamuya açıklanmasın da gereklilik olan bildirimlerin elektronik imza ile imzalanarak iletildiği ve kamunun bilgilendirildiği elektronik sistemdir. Sermaye Piyasası Kurulunun (SPK) ‘Kamuyu Aydınlatma Platformu Tebliği uyarınca, kamuya açıklanması gereken tüm bilgiler ve belgelerin Kamuyu Aydınlatma Platformu’na (KAP) iletilmesi zorunludur.
KAP Kullanımının Kazanımları
1. Bildirim Gönderen Kesimler Açısından; • Bildirimlerin elektronik imzayla güvenle iletilmesi, • Bilginin hızlı ve aracısız olarak eş zamanlı kamu ile paylaşımı, • 7/24 temelinde bildirim gönderme olanağı, • Kırtasiye tasarrufu ve bürokrasinin azaltılması, 2. Yatırımcılar Açısından; • Bilgiye eş zamanlı ve hızlı erişim, • Ortaklıklara ait güncel genel bilgilere tek kanaldan hızlı erişim olanağı, • KAP üzerinden anlık ya da geçmiş bildirimlere ücretsiz erişim olanağı, • Ortaklık temelinde belli finansal tablolarda kalemleri karşılaştırma olanağı, • Elektronik arşiv-bildirim türüne, gönderen şirkete, konulara göre geçmişe yönelik bilgi sorgulama olanağı, • Bildirim şablonları yardımıyla bilgi kalitesinin artması. 3. Düzenleyici Otoriteler Açısından; • Düzenleyici kurumların temel görevlerine odaklanması, • Kırtasiye tasarrufu ve bürokrasinin azaltılması, • Kullanıcı gereksinimlerine yönelik bildirimde bulunması gereken konular tanımlanarak, bilgide kalitenin arttırılması, tam, anlaşılır, ihtiyaca uygun ve doğru bilginin kamuya açıklanması.
Yatırımcı Tazmin Merkezi
İdari ve Hukuki Yapı
Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) yatırım kuruluşlarının, yatırım hizmet ve faaliyetlerinden doğan nakdi ödemeler ya da sermaye piyasası araçlarının teslim yükümlülüklerini yerine getirememeleri durumunda, Sermaye Piyasası Kurulunca 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu çerçevesinde alınan tazmin kararını uygulamak amacıyla kurulan kamu tüzel kişiliği taşıyan bir kurumdur. YTM’nin merkezi İstanbul’dadır. Fonun malları devlet malı hükmündedir. Fonun malları, hakları ve alacaklarına haciz uygulaması yapılamaz, rehin edilemez.
Görev ve Yetkiler
27.02.2015 tarih ve 29280 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan YTM’nin görev ve yetkileri şu şekildedir:
• Kurul tarafından yasal mevzuata göre alınan tazmin ve tedrici tasfiye kararlarına ait gereken işlemleri yerine getirmek, • Kanun’un 13. maddesinin 4. fıkrasına göre, kaydi izlemenin başladığı tarihi izleyen yedinci yıl sonuna kadar teslim edilmemesi nedeniyle YTM’ye intikal eden sermaye piyasası araçlarının YTM hesabına aktarılması ve satışlarına yönelik faaliyetleri yapmak, • Kanun’un geçici 3. maddesine göre Özel Fonun idare ve temsili ile Özel Fon mal varlığının yönetimini üstlenmek ve Özel Fon kapsamındaki diğer iş ve işlemleri yapmak, • Kanun’un 83. maddesinin 4. fıkrasına göre, zamanaşımına uğrayan tüm emanetler ile alacakların YTM’ye gelir kaydedilmesine yönelik faaliyetleri yapmak, • YTM gelirlerinin takip ve tahsili için gerekli işlemleri yapmak, • YTM mal varlığını yönetmek ve değerlendirmek, • YTM’ye ilişkin her türlü uyuşmazlığın adli ve idari merciler ile icra dairelerinde takibi ve çözümüne yönelik faaliyetleri yerine getirmek, • YTM’nin çalışma politikalarını belirlemek, • Yurt dışı eş değer kuruluşların yer aldığı uluslararası oluşumlara üye olmak, • Kanun’un 128. maddesinin 1. fıkrasının (k) bendine göre, Kurulca belirlenen kurallar uyarınca, ardışık iki hesap dönemi içinde, olağan genel kurul toplantısını yasal süresinde yapmayan ve yönetim kurulu üyelerinin kısmen veya tamamen Kurulca atandığı halka açık ortaklıklarda genel kurul ait yetkileri kullanmak, • Yasal düzenlemelerle verilen diğer görevleri yaparak, yetkileri kullanmak.
Sermaye Piyasası Meslek Birlikleri
Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
Kamu kurumu niteliği taşıyan, öz düzenleyici bir meslek kuruluşu olarak Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği, Sermaye Piyasası Kanunu ile 11 Şubat 2001’de kurulmuş ve Nisan 2001’de faaliyetine başlamıştır. Sermaye piyasasında faaliyet gösteren tüm bankalar, aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri ve yatırım ortaklıkları birlik üyesidir.
Birliğin amacı, üyelerinin ortak gereksinimlerini gidermek, çalışanların mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, sermaye piyasasının gelişimine katkı sağlamak, üyelerin kendi aralarında ve yatırımcılarla ilişkilerinde dürüstlük ve güveni oluşturmak üzere mesleki disiplin ve ahlakı korumak, üyelerin dayanışma ve sermaye piyasasının gerektirdiği özen ve disiplinle çalışmaları, ekonomik menfaatlerin korunması ve mesleki konulardaki gelişimini
sağlamak, üyeler arasında haksız rekabetin önlenmesi ve sermaye piyasasının gelişmesini sağlamaya yönelik Anayasa, Kanun ve bu Statü ile verilen görevleri yerine getirerek yetkileri kullanmaktır.
Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği
Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği (TDUB), 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanun’unun 76. maddesi uyarınca kurulan kamu tüzel kişiliği taşıyan öz düzenleyici Meslek Birliğidir. TDUB’un organları, görev ve yetkileri ile çalışma ilke ve esasları 02 Nisan 2014 tarih ve 28960 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği Statüsü ile düzenlenmiştir.
TDUB’un üyelik yapısı Gayrimenkul Değerle me Lisansına sahip gerçek kişi Değerleme Uzmanları ile Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilen tüzel kişi Değerleme Kuruluşlarından oluşmaktadır. TDUB’un, 8942 gerçek kişi Üye Değerleme Uzmanı ve 152 tüzel kişi Üye Değerleme Kuruluşu olmak üzere 9094 üyesi bulunmaktadır. Değerleme sektörü, krediye konu gayrimenkuller, kamulaştırma, özelleştirme, uyuşmazlık ve mülkiyet davaları, kentsel dönüşüm, sigorta, vergi, gayrimenkul odaklı finansal varlık ve hakların değerlemesi gibi birçok amaçla faaliyette bulunmaktadır. TDUB, öz düzenleyici meslek örgütü olmasından hareketle üyelerince yapılan işlemlerin adil ve dürüst olması, üyelerinin iş ahlakı, dayanışma ve mesleğin gerektirdiği özen ve disiplin içerisin de çalışmalarının sağlanması amacıyla değerleme standartları ve meslek kuralları oluşturmakta, değerleme sektörünün kurumsallaşmasına katkı sağlamaktadır.
TDUB faaliyetlerini, personel teşkilatı ve TDUB’nin görev alanında bulunan ve Yönetim Kurulunca belirlenen alanlarda görüş ve önerilerde bulunmak üzere oluşturulan mesleki çalışma komiteleri yardımıyla yerine getirmektedir. Bu komiteler; Disiplin Komitesi, Değerlendirme Komitesi, Standartlar Komitesi, Mesleki Eğitim ve Araştırma Komitesi, İletişim Komitesi, Değerleme Uzmanları Komitesi, İş Geliştirme Komitesi ve Mevzuat İzle me ve Geliştirme Komitesidir.