İŞL403U-SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR
Ünite 4: Sermaye Piyasalarında Faaliyet Gösteren Kurumlar
Giriş
Önceki bölümlerde açıklandığı üzere sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü kuruluşlar; borsalar ve bazı durumlarda da borsa dışında faaliyet gösteren teşkilatlanmış piyasalardır. Fakat sermaye piyasalarında faaliyet göstermek isteyen tasarruf sahipleri doğrudan işlemleri gerçekleştiremezler. Bu işlemlerin gerçekleşebilmesi için sermaye piyasalarında faaliyet gösteren kuruluşlara ihtiyaç duyarlar. Kitabın bu bölümünde, sermaye piyasalarında faaliyet gösteren finansal kurumlar aktarılmış ardından bu kuruluşların faaliyetlerini sürdürmesinde gerekli olan şartlara yer verilmiştir. İlk olarak aracılık faaliyeti yapan aracı kurumlar, yatırım ortaklıkları ve yatırım fonlarına yer verilmiş, sonrasında portföy yönetim şirketleri açıklanmıştır. Son olarak, gayrimenkul değerleme faaliyetlerini yürüten gayrimenkul değerleme kuruluşları ve bağımsız denetim faaliyetlerini yürüten bağımsız denetim kuruluşları incelenmiştir.
Aracı Kurumlar
Sermaye piyasalarında faaliyet göstermek için Sermaye Piyasası Kurulundan izin alınması gerekmektedir. Sermaye Piyasası Kurulu izni ile kurulan aracı kurumların faaliyetleri, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile düzenlenmiştir. İlgili kanun çerçevesinde, sermaye piyasalarında işlem yapmak isteyen yatırımcıların, sermaye piyasalarındaki araçların alım ve satımına aracılık etmekle yükümlü olan aracı kurumlarda bir hesap açmaları ve bu hesap üzerinden ilgili aracı kurumlara talimat vererek aracılık işlemlerini gerçekleştirmesi için yeterli olacaktır.
Aracı Kurumların Faaliyetleri ve Sağlamış Olduğu Hizmetler
Aracılık faaliyetleri, alım-satım işlemlerine aracılık, türev araçların alım satımına aracılık ve halka arza aracılık olmak üzere üç farklı şekilde sınıflandırılmaktadır. Sermaye Piyasası Kurulundan her bir faaliyet ve hizmet için yetki belgesi alması gereken aracı kurumlar ilgili kanunun 37. maddesinde, aşağıda belirtilen faaliyet ve hizmetleri sunmaktadır.
a. Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin alınması ve iletilmesi b. Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirilmesi c. Sermaye piyasası araçlarının kendi hesabından alım ve satımı ç. Portföy yöneticiliği d. Yatırım danışmanlığı e. Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunularak satışa aracılık edilmesi f. Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunmaksızın satışa aracılık edilmesi g. Çok taraflı alım satım sistemlerinin ve borsa dışı diğer teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi
ğ. Sermaye piyasası araçlarının müşteri namına saklanması ve yönetimi ile portföy saklanması h. Kurulca belirlenecek diğer hizmet ve faaliyetlerde bulunulması
Aracı Kurumların Taşıması Gereken Şartlar
Aracı kurumların Sermaye Piyasası Kurulundan faaliyet izni alabilmesi için, yatırım kuruluşları ile ilgili yayımlanan tebliğin 5. maddesinde aşağıda belirtilen şartları taşıması gerekir:
Anonim Ortaklığa sahip olması,
• Pay senetlerinin tamamının nakit karşılığı çıkarılması ve nama yazılı olması, • Kuruluş Sermayesinin Kurulun geniş yetkili aracı kurumlar için aranan asgari öz sermaye tutarının altında olmamak kaydıyla, Kurulca belirlenecek tutardan az olmaması, • Esas sözleşmesinin ilgili Kanun ve düzenlemelere uygun olması, • Kurucuların Kanunda ve düzenlemelerdeki şartlara uygun olması, • Ortaklık yapısının şeffaf ve açık olması
gerekir.
Yatırım Ortaklıkları
Kanunda kolektif yatırım kuruluşu olarak ifade edilen yatırım ortaklıkları; gayrimenkul, sermaye piyasası araçları, girişim sermayesi yatırımları ile Sermaye Piyasası Kurulunca belirlenen diğer varlık ve haklardan oluşan portföylerini işletmek üzere kurulan sabit veya değişken sermayeli anonim ortaklıklarıdır. Bu ortaklıklar, küçük tasarruf sahiplerinin birikimlerini bir havuzda toplayıp, uzman ve güvenilir bir ekip tarafından sermaye piyasalarındaki riskleri minimize ederek yönetilmesini ve elde edilen kazancın paydaşlar ile paylaşılmasını amaçlamaktadır.
Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları
Menkul kıymet yatırım ortaklıkları, Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında sermaye piyasası araçları ile altın ve diğer kıymetli madenlerden oluşan bir portföyü işletmek amacıyla kayıtlı sermaye esasına göre kurulan anonim ortaklıklarıdır. Bu ortaklıklar, aşağıda yer alan varlık ve sermaye piyasası araçlarından oluşur:
• Türkiye’de kurulan ortaklıkların payları • Kamu ve özel sektör borçlanma araçları • İlgili kanun ve düzenlemeler kapsamında alım satımına izin verilen yabancı kamu ve özel sektör borçlanma senetleri ve özel sektör payları • Repo, ters repo işlemleri, sertifikalar, kira sertifikaları, varantlar ve türev araçlar • Ortaklık portföyünün en fazla %20’sine kadar izin verilen altın ve diğer kıymetli madenlere ile bunlara dayalı sermaye piyasası araçları
• Girişim sermayesi ve gayrimenkul yatırım ortaklıkları payları • Takasbank para piyasası işlemleri • Kurulca belirlenen diğer varlık ve araçlar
Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları
Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları, gayrimenkullere, gayrimenkule dayalı projeler ve sermaye piyasası araçlarına, gayrimenkule dayalı haklara ve sermaye piyasası araçlarına yatırım yapabilen, belirli projeleri gerçekleştirmek üzere adi ortaklık kurabilen ve Sermaye Piyasası Mevzuatı’nın izin verdiği faaliyetlerde bulunan sermaye piyasası kurumlarıdır. Bu ortaklıkların gelirleri, kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur.
Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları
Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı, kayıtlı sermayeli olarak kurulan veya firmanın esas sözleşmesinde yapılan değişiklik yoluyla dönüşebilen, çıkarılmış sermayelerini girişim sermayesi yatırımlarına yönelten ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından risk sermayesi olarak ifade edilen sermaye piyasası kurumlarıdır. Bu ortaklıklar, girişim sermayesi yatırımları, sermaye piyasası araçları ve Kurulca belirlenen diğer varlıklardan oluşan bir portföyü yönetmek amacıyla kurulur.
Yatırım Fonları
Yatırım fonları, tasarruf sahiplerinin birikimlerinin çeşitli finansal varlıklardan oluşan portföyde değerlendirilmesini sağlayan finansal varlıklardır. Yatırım fonları; menkul kıymet yatırım fonları, borsa yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları, gayrimenkul yatırım fonları, yabancı yatırım fonları ve bireysel emeklilik yatırım fonları şeklinde sınıflandırılmaktadır.
Menkul Kıymet Yatırım Fonları
Yatırımcılar, pay senedi ihraç eden şirketlerden, aracı kuruluşlardan ya da Borsa İstanbul’dan menkul kıymet alarak tasarruflarını değerlendirebilirler. Fakat bireysel yatırımcıların sermaye piyasalarında yeterli bilgi düzeyine ve deneyime sahip olmaması, ayrıca bireysel birikimlerin yeterli büyüklüğe ulaşamaması gibi nedenlerden dolayı küçük tasarruf sahiplerinin oluşturdukları portföyler riskler içerebilir. Bu risk, yatırımcıların ana parası bakımından ortaya çıkabileceği gibi, getirisi açısından da doğabilir. Bu sebepten dolayı, kolektif yatırım kuruluşu olarak da ifade edilen yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları oluşturulmuştur.
Borsa Yatırım Fonları
Borsa yatırım fonları, katılma payları Borsa İstanbul’da işlem gören, fon portföyünün kompozisyonunu yansıtacak şekilde devamlı olarak ve Kurul tarafından uygun görülen bir endeks kapsamında yer alan varlıkların veya sadece nakdin teslimi suretiyle katılma payı oluşturabilen ya da katılma paylarının iadesi karşılığında söz konusu katılma paylarına karşılık gelen varlıkların veya sadece nakdin alınmasına imkân veren, tasarruf sahipleri adına portföy yönetim şirketleri tarafından inançlı mülkiyet esaslarına
göre bir portföyü işletmek amacıyla kurulan ve tüzel kişiliği bulunmayan mal varlıklarıdır.
Gayrimenkul Yatırım Fonları
Gayrimenkul Yatırım Fonu, nitelikli yatırımcılardan katılma payları karşılığında toplanan paralarla, inançlı mülkiyet esaslarına göre pay sahipleri adına aşağıda yer alan varlıklardan oluşan portföyü işletmek amacıyla, Sermaye Piyasası Kurulundan faaliyet izni alan gayrimenkul portföy yönetim şirketleri ve portföy yönetim şirketleri tarafından süreli olarak kurulan ve tüzel kişiliği bulunmayan mal varlığıdır.
Yabancı Yatırım Fonları
Yurt dışında kurulan yatırım fonları ve kolektif yatırım kuruluşları yabancı yatırım fonları olarak kabul edilirler. Bu fonlar, Türkiye’de arz edilerek ya da halka arz edilmeksizin satışı mümkündür.
Bireysel Emeklilik Fonları
Bireysel emeklilik sistemi, bireysel yatırımcıların emekliliğe yönelik tasarruflarını, emeklilik döneminde ek bir gelir elde ederek refah seviyesini artırmaya odaklanmıştır. Ayrıca bu tasarrufların bir araya getirilmesi ile uzun vadeli kaynak oluşturarak yatırımlara yönlendirilmesi ile istihdamın artırılmasına ve ekonomik kalkınmanın sürdürülebilir olmasına katkı sağlayacaktır. Bu sistem, sosyal güvenlik politikalarının kapsamının genişletilmesine ve ayrıca kamunun sosyal güvenlik kaynaklı yükününün azaltılmasına, uzun vadeli fonlar aracılığıyla sermaye piyasalarının güçlenmesine ve kurumsal yatırımcıların gelişmesine olanak sağlayan bir sistemdir.
Portföy Yönetim Şirketleri
Sermaye ve para piyasası araçları, opsiyonlar ve vadeli işlemler, nakit ve mevduat ve döviz ile Sermaye Piyasası Kurulu tarafından kabul edilen diğer varlıkların tümü portföy olarak tanımlanır. Diğer bir ifade ile sermaye piyasası araçları ve kıymetli madenlerden oluşan varlık grubudur.
Gayrimenkul Değerleme Kuruluşları ve Bağımsız Denetim Kuruluşları
Bu başlıkta gayrimenkul değerleme kuruluşları ve bağımsız denetim kuruluşlarının faaliyetleri ve bu kuruluşların kurulabilmesi için sahip olması gereken özellikler açıklanacaktır.
Gayrimenkul Değerleme Kuruluşları
Gayrimenkul Değerleme Şirketleri, sermaye piyasası mevzuatına tabi ortaklıklar, ihraççılar ve sermaye piyasası kurumlarının, sermaye piyasası mevzuatı kapsamındaki işlemlerine konu olan gayrimenkullerin, bir gayrimenkule bağlı hak ve faydaların veya gayrimenkul projelerinin belli bir tarihteki muhtemel değerini Sermaye Piyasası Kurulunca belirlenen değerleme standartları çerçevesinde tarafsız ve bağımsız bir şekilde belirleyen kuruluşlardır. Kuruluşlar, değerleme faaliyetlerini yerine getirirken
yeterli deneyim ve bilgiye sahip olan Değerleme Uzmanlarından yararlanırlar.
Bağımsız Denetim Kuruluşları
Bağımsız denetim, işletmelerin bir faaliyet dönemindeki finansal tablolarını ve diğer finansal bilgilerini, Sermaye Piyasası Kurulunca belirlenmiş veya kabul edilmiş finansal raporlama standartlarına uygunluğunu ve doğruluğunu denetlemek amacıyla, Uluslararası Bağımsız Denetim standartlarında yer alan denetim tekniklerinin uygulanıp elde edilen uygun ve yeterli bağımsız denetim kanıtlarının değerlendirilmesini ve ilgi duyanlara raporlanmasını ifade eder.