İŞG208U-KİMYA VE BİYOLOJİ SEKTÖRLERİNDE
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
Ünite 7: Kimya ve Biyoloji Sektörlerinde Güvenlik Önlemleri ve Korunma Yolları
Giriş
Bu bölümde, kimya ve biyoloji sektörlerinde güvenlik önlemleri ve korunma yolları ele alınmıştır. Bölümün ilk kısmında kimyasal ve biyolojik tehlike işaretleri ve anlamları açıklanmıştır. İkinci kısımda, malzeme güvenlik bilgi formu, içeriği ve kullanım amacı hakkında bilgi verilmiştir. Bir sonraki kısımda, kimyasal ve biyolojik tehlikelere karşı laboratuvarda kullanılan kişisel koruyucu ekipmanlar, özellikleri ve kullanım amaçları açıklanmıştır. Bölümün son kısmında ise kimya ve biyoloji sektörlerinde fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlikelere karşı korunma yöntemleri ve uyulması gereken kurallar hakkında detaylı bilgi verilmiştir.
Kimyasal ve Biyolojik Tehlike İşaretleri
Kimyasal ve biyolojik tehlikeler piktogram adı verilen uyarı sembolleri ile ifade edilirler. Bu piktogramlar, kimyasal maddelerin küresel uyum çerçevesinde standartlaştırılması için 2009 yılında yürürlüğe giren BM Küresel Uyum Sistemi’ne göre (UN GHS) yeniden düzenlenmiştir.
Patlayıcı Kimyasal Maddeler
Bu tür kimyasal maddelerin özelliği, atmosferik oksijene ihtiyaç duymadan ekzotermik olarak reaksiyona girmeleridir. Ateşle temas ettiklerinde patlayabilirler. Bazı koşullar altında patlayıcı özellik gösteren kimyasal maddelere örnek olarak nitro bileşikleri, perkloratlar, organik peroksitler ve asetilen verilebilir.
Alev Alıcı Kimyasal Maddeler
Bu tür kimyasal maddeler 4 kategoriye ayrılır. Bunlar; kendiliğinden alev alabilme özelliği olan kimyasal maddeler, alev almaya hazır gaz formdaki kimyasal maddeler, neme duyarlı kimyasal maddeler ve alev alıcı sıvı kimyasal maddelerdir.
• Alüminyum alkiller ve fosfor kendiliğinden alev alabilme özelliği olan kimyasal maddelere örnek olarak verilebilir. • Alev almaya hazır gaz formdaki kimyasal maddelere örnek olarak bütan ve propan verilebilir. • Diğer taraftan, neme duyarlı kimyasal maddelere örnek olarak lityum ve sodyum borohidrit verilebilir. • Benzen, aseton gibi alev alıcı sıvı kimyasal maddelerin ise ısı, kıvılcım gibi kaynaklardan ve çıplak alevden uzak tutulması oldukça önemlidir.
Oksitleyici (Yükseltgen) Kimyasal Maddeler
Kimyasal kararsızlıkları nedeni ile patlama olasılığı olan oksitleyici kimyasal maddeler oldukça tehlikeli maddeler sınıfındadır. Bu tür maddelere örnek olarak peroksitler, hiperoksitler ve peroksi esterler verilebilir.
Korozif (Aşındırıcı) Kimyasal Maddeler
Korozif (aşındırıcı) kimyasal maddelerin canlı dokular ile temas etmesi halinde dokular ciddi bir şekilde hasar görebilir. Korozif etki gösteren kimyasal maddelere örnek
olarak nitrik asit (HNO3), sülfürik asit (H2SO4), hidroklorik asit (HCl), amonyum hidroksit (NH4OH) ve sodyum hidroksit (NaOH) verilebilir.
Tahriş Edici, Hassasiyet Yaratıcı Kimyasal Maddeler
Bu tür kimyasal maddeler deri ile temas ettiklerinde ya da solunduklarında, insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara sebep olurlar. Amonyak, fosgen, azot oksitleri, hidrojen florür vb. maddeler tahriş edici, hassasiyet yaratıcı kimyasal maddelere örnek olarak verilebilir.
Toksik ve Çok Toksik Kimyasal Maddeler
Toksik kimyasal maddeler, az miktarlarının ağız yoluyla, deriye temas ederek emilim yolu ile veya soluma ile vücuda alınması sonucunda insanlarda akut ya da kronik hasarlara, hatta ölüme yol açabilecek özellikteki maddelerdir. Diğer taraftan çok toksik kimyasal maddeler ise, çok az miktarlarının ağız yoluyla, deriye temas ederek emilim yolu ile veya soluma ile vücuda alınması sonucunda insanlarda kronik ya da akut hasarlara, hatta ölüme yol açabilecek özellikteki maddelerdir. Amonyak (NH3) ve karbonmonoksit (CO) toksik kimyasal madde kategorisindedir. Çok toksik kimyasal maddelere ise civa bileşikleri, halojenli hidrokarbonlar ve siyanürlü bileşikler örnek olarak verilebilir.
Çevre İçin Tehlikeli Kimyasal Maddeler
Bu tür kimyasal maddelerin özelliği, bulundukları ortamda doğal dengeye olumsuz etkilerinin olması ve ekolojik sisteme kısa veya uzun vadede zarar vermeleridir.
Hedef Organ Toksisitesine Sahip, Kanserojen, Mutajen Kimyasal Maddeler
Bu kategorideki kimyasal maddeler insan sağlığına kısa veya uzun vadede ciddi hasarlar verebilir.
Sıkıştırılmış Gazlar
İçerisinde sıkıştırılmış gazların bulunduğu yüksek basınçlı çelik silindir tüpler çok fazla miktarda enerji içermesi ve yüksek oranda tutuşabilirlik özelliğine sahip olmalarından dolayı tehlikeli olabilirler.
Malzeme Güvenlik Bilgi Formu
Malzeme Güvenlik Bilgi Formu (MGBF) içerisinde, kimyasal madde/karışımın sahip olduğu çevresel, reaktivite, yanıcılık ve sağlık üzerine olumsuz etkileri gibi potansiyel tehlikelerle ilgili bilgiler bulunan ve ilgili kimyasal/karışımın laboratuvarda güvenli bir şekilde kullanımına, taşınmasına, depolanmasına ve acil durumlarda yapılması gerekenlere yönelik detaylı bilgileri içeren bir dokümandır.
MGBF’ler her kimyasal madde ya da karışıma özel olarak asağıdaki bilgileri içerir:
• Kimyasal madde/karışım ve üreticinin kısa tanıtımı • Potansiyel tehlikeleri • Bileşimi/içeriği • İlkyardım bilgileri • Yangınla mücadele bilgileri
• Kaza sonucu yayılmaya karşı önlemler • Elleçleme ve depolama şartları • Maruziyet ve kişisel korunma bilgileri • Fiziksel ve kimyasal özellikleri • Kimyasal kararlılığı ve reaktivitesi • Toksikolojik bilgiler • Ekolojik bilgiler • Bertaraf bilgileri • Taşımacılık bilgileri • Yasal mevzuat bilgileri • Diğer bilgiler
Kişisel Koruyucu Ekipmanlar
Laboratuvarlar kaza ve bulaş risklerinin çok yüksek olduğu ortamlardır. Olası laboratuvar kazalarının etkilerini minimuma indirmek veya ortadan kaldırmak için kişisel koruyucu ekipmanların kullanımı hayati önem arz etmektedir.
Kişisel Koruyucu Ekipman Seçimi ve Risk Değerlendirmesi
Kişisel koruyucu ekipman tercihi esnasında aşağıda verilen noktalar gözününde bulundurulmalıdır:
• Potansiyel tehlikenin türü (fiziksel, kimyasal veya biyolojik tehlike vb.) • Çalışmanın niteliği (kesici/delici aletlerin kullanımı, aerosol oluşturan çalışmalar vb.) • Potansiyel tehlikeye maruz kalma yolu ya da bulaş yolu türü (deri yolu, solunum yolu vb.) • Potansiyel tehlikeye maruz kalma olasılığı • Kişiye özgü noktalar (kontak lens kullanımı, lateks malzemelere karşı alerji vb.)
Kişisel Koruyucu Ekipman Türleri
Kişisel koruyucu ekipmanlara örnek olarak laboratuvar önlüğü, laboratuvar eldiveni, maske, yüz ve göz koruyucuları örnek olarak verilebilir.
• Laboratuvarda çalışma esnasında önlük giyilmesi gerekir. Laboratuvar önlüğü çalışan kişileri kimyasal maddelerin sahip olduğu potansiyel yakıcı, tahriş edici özellikleri ile mikroorganizmaların bulaş risklerine karşı korur. • Eldivenler laboratuvar ortamında çalışırken mikroorganizmaların potansiyel enfeksiyon etkilerine ya da tehlikeli kimyasalların tahriş edici etkilerine karşı korunmak amacıyla kullanılan kişisel koruyucu ekipmanlardandır. • Maskeler laboratuvar çalışmaları esnasında çalışanları solunum yolu ile maruz kalabilecekleri potansiyel biyolojik ve kimyasal tehlikelere karşı • korumak için üretilmiş olan kişisel koruyucu ekipmanlardandır. • Laboratuvarda gerçekleştirilen çalışmanın türüne göre gözleri laboratuvardaki potansiyel tehlikelere (fiziksel, kimyasal ve biyolojik) karşı korumak için yüz ve göz koruyucularının
(laboratuvar gözlüğü, siperlik vb.) kullanılması mutlaka gereklidir.
Kimya ve Biyoloji Sektörlerinde Korunma Yöntemleri
Kimya ve biyoloji sektörlerinde laboratuvar çalışmaları esnasında laboratuvar düzeni, havalandırma, elektrik güvenliği ve radyasyon gibi fiziksel riskler, toksik, patlayıcı, alev alıcı, oksitleyici, korozif, tahriş edici ve hassasiyet yaratıcı kimyasal maddeler gibi kimyasal riskler ve enfeksiyöz ajanlar, rekombinant DNA molekülleri ve onkojenik virüsleri içeren biyolojik risklere karşı gerekli önlemler mutlaka alınmalıdır.
Fiziksel Risklere Karşı Korunma Yöntemleri
Laboratuvarda çalışan kişilerin en sık karşılaşılan fiziksel risklere örnek olarak düzensiz laboratuvar ortamı, çok sıcak ortamda deneysel çalışmaların gerçekleştirilmesi, radyasyona maruz kalma, elektrikli ekipmanla çalışma ve kesici/delicilerin yol açtığı yaralanmalar verilebilir.
Kimya ve biyoloji sektörlerinde laboratuvarlarda gerçekleştirilen çalışmalar süresince ortaya çıkabilecek toksik gazlar, asit buharları ve kirli hava, çalışan kişilerin sağlığı üzerinde tehlikeli etkiler oluşturmaması için laboratuvar ortamında etkili bir havalandırma sisteminin kurulu olması gerekmektedir. Toksik gazların ortamdan uzaklaştırılmasında çeker ocaklardan faydalanılmaktadır. Çeker ocaklar yüksek emiş gücüne sahip, üzerindeki baca bağlantısı aracılığı ile ortamdaki gazları alıp dış ortama veren sistemlerdir.
Laboratuvar ortamında çalışanların sağlığı ve güvenliği için dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli konu ise elektrik güvenliğidir.
Radyoaktif özellik gösteren maddelerin çalışıldığı laboratuvar ortamlarında Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği’ne göre hareket edilmelidir. Bu yönetmelik çerçevesinde radyoaktif maddeleri içeren çalışmaları yürüten kişiler bu konuda yeterli eğitimi almak zorundadırlar. Bu kişilerin dozimetre kullanması gerekir ve ölçümler düzenli olarak kaydedilir.
Kimyasal Risklere Karşı Korunma Yöntemleri
Çalışmaya başlamadan önce kimyasal maddenin ambalajı üzerindeki etikette yer alan önemli bilgiler (o kimyasalın özellikleri, riskleri ve uyarıları) mutlaka okunmalıdır. Etiket üzerinde yer alan kimyasal tehlike işaretlerine dikkat edilmelidir. Bununla birlikte, daha detaylı bilgiye ulaşmak için ise ilgili kimyasala ait malzeme güvenlik bilgi formu dikkatlice okunmalıdır.
Biyolojik Risklere Karşı Korunma Yöntemleri
Mikrobiyoloji laboratuvarlarında görev alan kişiler çalışmaları esnasında numune tüpleri/şişelerinin açılması, kesici/delici malzeme kullanımı, pipetleme vs. gibi işlemler sırasında biyolojik risklere maruz kalırlar. Bu riskler insan sağlığı üzerinde potansiyel tehditler oluşturan her türlü biyolojik kökenli ajan veya maddedir.
Enfeksiyöz ajanlar, rekombinant DNA molekülleri ve onkojenik virüsler biyolojik risklere örnek verilebilir.
Hijyen ve Sanitasyon
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre hijyen; “sağlık hâlinin korunması, devam ettirilmesi ve hastalıkların engellenmesi amacıyla yapılan uygulamalar ve yardımcı koşulların hepsini birden kapsayan işlemlerin bütünüdür” olarak tanımlanmıştır. Hijyen, bireyin kendi sağlığını devam ettirmek için yaptığı öz bakım uygulamalarını içerir. Hijyen ve sanitasyon farklı anlamlara gelmektedir. Sanitasyon hijyenik kuralların oluşturulması ve devamlı hâle getirilmesi amacıyla yapılan işlemlerin tamamıdır.