İŞG208U-KİMYA VE BİYOLOJİ SEKTÖRLERİNDE
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
Ünite 6: Kimya ve Biyoloji Sektörlerinde Çalışan ve İşverenin Sorumluluk ve Yükümlülükleri
Çalışanların Sorumluluk ve Yükümlülükleri
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 6. Maddesinde Devlet Memurları, Anayasa ve Türkiye Cumhuriyeti kanunlarında milletin hizmetine sadık kalarak ve Türkiye Cumhuriyeti kanunlarında yer alan hükümler çerçevesinde alınan yükümlülükleri sadakatle yerine getirmek ifadesi yer alır. Yine, 657 Sayılı Kanun’un 11. maddesine göre, devlet memurları kanun, tüzük ve yönetmeliklerde belirtilen esaslara uymak ve amirleri tarafından verilen görevleri yapmak zorundadır ve görevlerini doğru ve düzgün yürütülmesi için amirlerine karşı sorumludur.
6098 sayılı Borçlar Kanunu’nun 396. Maddesi ile iş sözleşmelerine dayanan çalışanlar, işlerini dikkatli bir şekilde yapmak ve işverenin haklı çıkarlarını korumak için sadakatle hareket etmek zorundadırlar. Bunun bir gereği olarak, 6098 sayılı Borçlar Kanunu’nun 417. maddesine göre, çalışan iş yerinde İş Sağlığı ve Güvenliği konusunda alınan her türlü tedbire uymak zorundadır.
İş Sağlığını ve İş Güvenliğini Tehlikeye Düşürmemek
Çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği konusunda aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki yönergeleri uyarınca, kendileri ve eylemlerinden ya da yaptıkları işten etkilenen diğer çalışma arkadaşlarının sağlık ve güvenliklerini tehlikeye atmamakla yükümlüdürler.
İşyerinde Araç ve Gereçleri Uygun Şekilde Kullanmak
Çalışanlar, kurallara uygun olarak makine, cihaz, alet, ekipman, tehlikeli madde, nakliye ekipmanı ve diğer üretim araçları kullanmak, güvenlik ekipmanlarını yönergelerine göre kullanmak zorundadır. Memurlar, görevlerini özenle yapmak ve kendilerine çalışmak üzere verilen Devlet mallarını korumak ve her an kullanılabilir halde hazır tutmak için gerekli olan önlemleri almak zorundadırlar. İdare, memurun niyeti, kusuru, ihmali ya da tedbirsizliği dikkate alınarak zarar görmüşse, bu hasar ilgili memur tarafından makul bir değer ile ödenmelidir.
Ciddi ve Yakın Tehlikeyi Hemen Haber Vermek
6331 sayılı Kanunun madde 19’a göre çalışanların iş yerinde makine, cihaz, araç, gereç, tesis ve binalarda sağlık ve güvenlik yönünden ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaşma ve koruma tedbirlerinde bir noksanlık görmeleri halinde, hemen işverene ya da çalışan temsilcisine bildirmekle yükümlüdürler.
İş Birliği Yapmak ve Diğer Yükümlülükler
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanun hükümlerinin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolü, iş sağlığı ve güvenliği yönünden denetim, yetkili Bakanlık iş müfettişlerince yapılmaktadır. Denetimler sonrasında, iş sağlığı ve güvenliği açısından işyerlerinde belirlenen birtakım yetersizliklerin ve mevzuata uymayan durumların düzeltilmesi gerekmektedir. Çalışanlar denetime yetkili makam görevlileri tarafından iş yerinde belirlenen eksiklik ve mevzuata uymayan durumların düzeltilmesi için işveren ve çalışan temsilcisi ile beraber çalışmak zorundadır.
Bağımlılık Yapan Maddeleri Kullanmamak
Hem çalışanların hem de işverenlerin iş yerine, alkollü ya da uyuşturucu madde alarak gelmeleri ve iş yerinde alkollü içki ya da uyuşturucu madde kullanmaları yasaktır. Bununla birlikte işveren; iş yeri uzantılarından sayılan kısımlarda, hangi durumlarda, ne zaman ve hangi koşullar altında alkollü içeceklerin tüketilebileceğini belirleme yetkisine sahiptir.
Acil Durumlar
Acil durumlarda çalışanların yükümlülükleri aşağıdaki gibidir:
a. Acil durum planında belirtilen konularda alınan önleyici ve kısıtlayıcı uyarılara uymak. b. İş yerindeki makine, ekipman, alet, ekipman, tesis ve binalarda kendilerinin ve başkalarının sağlığını ve güvenliğini tehlikeye atacak bir acil durumla karşı karşıya kaldığında; en yakın amirle, acil durumdan sorumlu kişi veya çalışan temsilcisiyle derhal iletişime geçmek. c. Acil durumu ortadan kaldırmak için işveren ve iş yeri dışındaki ilgili kuruluşlardan olay yerine gelen ekipler tarafından verilen talimatlara uymak. d. Acil durumlarda kendisinin ve diğer çalışanların hayatını tehlikeye atmayacak şekilde davranmak.
Çalışmaktan Kaçınma Hakkına Sahip Olmak
Çalışmaktan kaçınma hakkı; “çalışanın, yaşamı ve sağlığı için yakın ve ciddi bir tehlike olduğu sürece çalışmaktan kaçınması” şeklinde tanımlanmaktadır. Tehlike ise; iş yerinde mevcut ya da harici olabilecek, çalışanı ya da iş yerini etkileyebilecek potansiyel zarar ya da hasardır
İşverenin Sorumluluk ve Yükümlülükleri
İşveren, çalışanlarına ya da temsilcilerine iş yerinde bulunan tehlikeli kimyasal maddeleri tanımak, sağlık ve güvenlik riskleri, mesleki etkilenim sınır değerleri, çalışanların kendilerini ve diğer çalışanlar için alınması gereken tedbirler ile çalışma koşullarındaki değişikliklerin olması durumunda yeni bilgileri, tehlikeli kimyasal maddeler için tedarikçilerden sağlanan malzeme bilgi formları hakkında bilgi temin etmek ve eğitim vermekle yükümlüdür. İşveren, tehlikeli kimyasal maddeler ile çalışırken işçilerin bu maddelerden etkilenmesine tedbir almak, bunun mümkün olmadığı hâllerde azaltmak ve tehlikelerden korunmak için gereken tedbirlerin tümünü almakla yükümlüdür. İşveren, kurumda tehlikeli kimyasal madde olup olmadığını belirlemek ve tehlikeli kimyasal madde olması durumunda çalışanların sağlık ve güvenliği bakımından olumsuz durumları belirlemek için bir risk değerlendirmesi yapmak zorundadır.
Bir iş yerinde işverenin sorumlulukları İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) organizasyonunu başlatmak ve sonrasında uygulamak, yapılacak risk analizi ışığında değişiklikleri tahmin ederek gereken tedbirlerin alınmasını sağlayarak organize etmektir. Genel yükümlülükler, çalışan sayısı ya
da iş yeri tehlike sınıfı ne olursa olsun tüm işletmeler tara- fından alınacak tedbirler olarak ifade edilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 6331 sayılı İş sağlığı ve Güvenliği Kanunu hükümleri birlikte ele alındığında işverenler, çalışanlarını hem fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike ve risklere karşı korumak hem de kendisini zihinsel olarak da güçsüz hisseden çalışanlarına yol göstermek, bilgi vermek ve çalışanların çıkarlarının zedelenmesine tedbir almak üzere sorumluluk taşımaktadırlar.
İş Yeri Organizasyonunu Oluşturma
İş sağlığı ve güvenliğini sağlaması ve yönetebilmesi için ilk olarak iş yeri, İSG organizasyonunun yapılmasını öncelikli olarak ele alması gerekmektedir. Genel olarak işletmeler gereken uzman görevlendirmeleri yapmak, risk analizlerini gerçekleştirilmek, iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesine ilişkin çalışmalar yapmak, ilk yardım ve koruyucu sağlık hizmetleri için gereken tedbirleri almak ve denetlemelerin yapılmasına sağlayacak düzeni oluşturmakla yükümlüdürler.
İşveren, kimyasal ve biyolojik maddelerle yapılan çalışmalarda, çalışanların bu maddelere maruz kalmaya tedbir almak, bunun mümkün olamadığı durumlarda azaltmak ve çalışanları bu maddelerin tehlikelerinden korumak amacı ile gereken organizasyonlarının tümünü yapmak ve tedbirleri almakla yükümlüdür. Uygulanacak ikame yöntemi ile tehlikeli kimyasal madde yerine, çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden tehlikeli olmayan ya da daha az tehlikeli olan kimyasal madde kullanılır.
Sağlık Gözetimi, Kayıt ve Bildirim
Kimyasal ve biyolojik etmenlerle yapılan çalışmaların yapıldığı iş yerlerinde işveren, çalışanların çalışmalara başlamadan önce ve daha sonra da belirli zaman aralıklarında sağlık gözetimlerinin yerine getirilmesini temin etmekle yükümlüdür. İşveren, çalışanların ve/ya da temsilcilerinin görüşlerini almak ve katılımlarını temin etmek durumundadır.
İşveren aynı zamanda çalışanların kanserojen ya da mutajen maddelere maruz kalmaları sonucu meydana gelebilecek sağlık sorunlarına erken teşhis konulması ve bu maddelere maruz kalmalarından kaynaklanabilecek sağlık ve güvenlik risklerinden korunabilmeleri amacı ile maruz kalmaları öncesi ve işin devamı süresince belirli zamanlarda çalışanların sağlık gözetimi ile kontrol edilmelerini sağlamalıdır.
Bu gözetimler, hastalığı ve etkilenmeyi belirlemek için geçerli tekniklerin bulunması durumlarında yapılır. Biyolojik sınır değeri bulunan tehlikeli kimyasal maddelerle çalışmalar yapıldığında prosedürlerinde yer alan uygun sağlık gözetimi yapılır. Çalışanlar bu işe başlamadan önce bu durum ile ilgili bilgilendirilmelidir.
Acil Durumlar
İşveren, iş yerlerinde tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanabilecek kaza ve acil durumlar için önceden bir acil eylem planı hazırlamalı ve bu planla ilgili olarak
uygulamalı eğitim ve tatbikat yaptırmalı ve uygun ilk yardım olanakları temin etmelidir. Ayrıca kaza durumunda olayın etkilerini azaltacak tüm tedbirler alınmalı ve durumun normale dönmesi için gereken çalışmalar yapılmalıdır. Koruyucu araç ve gereç bulunmayan çalışanların bu alanlara girmesine izin verilmemelidir.
İş yerindeki tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan acil durumlar söz konusu olduğunda özellikle aşağıdaki hususları dikkate almalıdır:
a. Acil durumların olumsuz etkilerini azaltmak için derhal engelleyici önlemler alınır ve çalışanlar durumdan bilgilendirilir. Acil durumu mümkün olan en kısa sürede normale döndürmek için gerekli çalışmalar yapılır ve sadece acil durumlarda bakım, onarım ve zorunlu çalışma yapmak için atanan çalışanlar ve iş yerine dışarıdan gelen ekiplerin etkilenen bölgeye girmesine izin verilir. b. Etkilenen bölgeye girmesine izni olan kişilere uygun kişisel koruyucu donanım ve özel güvenlik ekipmanı temin edilir ve acil durumun devam etmesi halinde bunları kullanmaları önerilir. Etkilenen bölgede uygun kişisel koruyucu donanımı ve özel güvenlik ekipmanı olmayan kişilerin bulunmasına engel olunur. c. Tehlikeli kimyasallara ait bilgiler, acil duruma müdahale ve tahliyeye ilişkin prosedürler kullanıma hazır bulundurulur. İş yerinde acil durumlar için atanan çalışanlar ile iş yeri dışından gelecek ilk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele gibi konularda faaliyet gösteren kuruluşların çalışanları bu bilgi ve prosedürlere kolayca erişebilmelidirler.
Temel İş Sağlığı ve Güvenlik Hizmetleri
İşveren; iş yerinde yapılan risk değerlendirmesi ile sadece iş veya görevlerinden dolayı sağlık ve güvenlik yönünden risk bulunan alanlar için bu alanlara girmek zorunda olan çalışanlara izin verir ve başkalarının girmesini önlemek için gereken tedbirleri alır.
İşveren kanserojen ya da mutajen maddeler ile kirlenme ihtimali olan işlerde tedbirleri alır. İşverenler, çalışanların biyolojik etmenlerle çalışma ile ilgili sağlık ya da güvenlik riskleri ile karşılaştıkları tüm işlerde tedbirleri alırlar.
Bilgilendirme ve Eğitim
İşveren, çalışanlar için iş sağlığı ve güvenliğini içeren eğitimler ile ilgili olarak;
a. Programların hazırlanması ve uygulanmasını, b. Eğitimlerin verileceği uygun yerin ve araç ve gereçlerin sağlanmasını, c. Çalışanların bu programlara katılımını ve katılımların eğitim katılım tutanakları ile kaydedilmesini, d. Program bitiminde katılımcılara eğitim belgesi verilmesini sağlar.
İşveren, çalışanlarına en azından aşağıda açıklanan konuları içeren temel eğitimleri çalışan, çalışmaya başlar başlamaz mümkün olan en kısa zamanda verilmesine olanak sağlar:
Eğitim Konuları
Bir işyerinde çalışanların alacağı temel eğitim konuları; genel konuları, sağlık konuları, teknik konuları ve işyerine özgü diğer konuları içeren ve düzenli aralıklarla tekrarlanan eğitimi almak durumundadır. İşveren, çalışanlarına bu konuları içerecek şekilde temel eğitimleri çalışan işe başladıktan sonra en kısa sürede verilmesini sağlamakla yükümlüdür. Eğitim sürelerinin belirlenmesinde işyerinde yürütülen faaliyetler esas alınır.
Özel Hükümler
İşveren tarafından tanı laboratuvarları haricindeki, insan sağlığı ve veterinerlik hizmeti veren iş yerlerinde yapılan risk değerlendirmesinde, aşağıdaki konulara özellikle dikkat edilmesi uygundur:
a. Hasta insanlarda ya da hayvanlarda ve onlara ait materyal ve örneklerde biyolojik etmenlerin varlığı hakkındaki belirsizlikler. b. Hasta insanlarda ya da hayvanlarda ve yine onlara ait materyal ve örneklerde mevcut olduğu bilinen ya da var olduğundan şüphe duyulan biyolojik etmenlerin meydana getirdiği tehlike. c. İşin doğası gereği oluşan riskler.
Çalışanları sağlık ve güvenlik açısından korumada aşağıdaki konulara dikkate alarak uygun tedbirler de yine işveren tarafından yapılır:
a. Uygun dekontaminasyon ve dezenfeksiyon yöntemlerini belirlemek. b. Biyolojik etmenlerin bulaştığı atıkların risksiz bir şekilde işlenmesi ve ortadan kaldırılması için uygun yöntemlerin kullanılmasını sağlamak.