İŞG208U-KİMYA VE BİYOLOJİ SEKTÖRLERİNDE
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
Ünite 5: Kimyasal ve Biyolojik Etmenlerin Risk Değerlendirmeleri
Risk Değerlendirmesi
Resmi gazetede 2012 yılında yayınlanan 28512 numaralı yönetmeliğe göre “Risk değerlendirmesi, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalardır”.
Tehlike: Bir nesne, kimyasal, bulaşıcı bir ajan veya durum gibi özünde tehlikeli olan bir şeydir.
Risk: Bir tehlikeye maruz kaldığında yaralanma veya kayıp olasılığıdır. Maruz kalma olasılığı ve bu maruz kalma sonucunun ciddiyetine bağlı olarak yorumlanır ve bir öngörüdür.
Risk Değerlendirmesi (RD): Tehlikeyi/tehlikeleri tanımlamak ve tehlike kontrolünü içeren bir süreçtir. Risk değerlendirmesi şunları gerektirir:
• Tehlikelerin bilgisi • İşin, çevrenin ve personelin anlaşılması • Yönetim katılımı ve desteği
Proje yönetimi, projenin hedeflerine ulaşması için gerekli ihtiyaçları karşılamak üzere ilgili tüm bilgi, beceri, araç ve tekniklerin proje faaliyetlerine uygulanmasıdır. Projelerin sahip olması gereken temel nitelikler özetle aşağıdaki biçimde sıralanabilir:
• Her projenin sonucunda, benzersiz bir ürün, hizmet ya da sonuç ortaya çıkar. • Projeler geçici bir süre içinde gerçekleştirildikleri için, her projenin bir başlangıcı ve bitişi vardır. • Projelerin tanımlanmış bir bütçeleri ve hedefleri bulunur. • Projeleri oluşturan faaliyetler tıpatıp aynı değildir.
Risk Değerlendirmelerini Kimler Yapar?
İdeal olarak, multidisipliner bir ekip değerlendirmeyi yapar.
• Laboratuvar personeli • Yönetim / denetçiler • Sağlık ve güvenlik uzmanları (biyogüvenlik, iş sağlığı…) • Kurum personeli • Eşsiz uzmanlığa ve deneyime sahip bilim adamları • Mikrobiyologlar, moleküler biyologlar, kimyagerler • Veterinerler
Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?
Adım 1: Bilgi toplamak ve potansiyel tehlikeyi belirlemek
Adım 2: Riski değerlendirmek ve öncelikleri sıralamak (Olasılık ve sonuç)
Adım 3: Riski azaltmak için hangi ek güvenlik önlemlerinin (Kontroller) gerekli olduğunu belirlemek (Azaltma)
Adım 4: Kontrolleri uygulamak
Adım 5: Kontrollerin etkinliğini gözden geçirmek, değerlendirmek ve ayarlamak
Biyolojik Etmenlerin Risk Değerlendirmesi
Biyolojik risk değerlendirmesi, tanımlamayı içeren bir süreçtir. Ortaya çıkma olasılığı, insan sağlığı ve çevre üzerindeki olası olumsuz etkinin şiddeti spesifik bir patojenin varlığı ve bu patojenin kullanımı ile ilişkilidir.
Biyolojik Etmenlerin Bulaşma Yolları ve Meslek Grupları Arasındaki Dağılımı
Bakteri, virüs, mantar, endotoksin ve mikotoksin gibi biyolojik tehlikeler sıklıkla solunum yolu, konjonktiva ve cilt hastalıklarına neden olan biyoaerosoller formunda bulunur. Bulaşıcı hastalıklara neden olan etmenler yutma, keneler ve sivrisinekler gibi vektörler veya cilt teması ile bulaşabilir. Sağlık çalışanları arasında bulaşıcı hastalıkların aşırı riski, büyük ölçüde vücut sıvıları ve dokuları ile yoğun temas, havadaki etmenlere maruz kalma ve perkütan yaralanmalarla ilişkilidir.
Biyolojik Etmenler Tarafından Oluşturulan Tehlikeler
Biyolojik riskler, canlı organizmaların yeryüzünde ortaya çıkmasından bu yana her zaman var olmuştur ve her yerde bulunurlar. İşyerinde enfeksiyon, aşağıdaki gibi farklı kaynaklarla ortaya çıkabilir.
• Kan ve diğer vücut sıvıları • İnsan vücudu, hayvan karkasları ve çiğ et • Dışkı ve idrar gibi insan veya hayvan atıkları • Öksürük ve hapşırma gibi solunum deşarjları • Cilt teması
Alerjik ve toksik reaksiyonlar küf sporları, toz akarları, tüy, hayvan tüyleri, polen ile ortaya çıkabilir.
Biyolojik Etmenlerin Risk Değerlendirmesindeki Zorluklar
Biyolojik etmenler için risk değerlendirmesi birçok nedenden dolayı zordur. Birincisi, bu etmenler oldukça çeşitlidir. Genellikle de mesleki maruz kalma sınırları belirlenmemiştir. Patojenik mikroorganizmalar son derece az sayılarda dahi tehlikeli olabilir ve çıplak gözle görülemezler. Hiçbir biyolojik ajan tespit edilmese bile, mikroorganizmaların metabolitleri (mikotoksinler veya endotoksinler) yoluyla toksik veya alerjik bir etki yaratmaları mümkündür. Uygun koşullar altında, az sayıda mikroorganizma çok kısa sürede çoğalarak önemli bir sorun yaratabilir.
Risk Değerlendirmeleri Neden Yapılır?
Laboratuvar çalışanı her gün bulaşıcı materyaller ve kültürlerle çalışmaktadır. Dolayısıyla çalışanlara ve çevreye maruz kalma riskini azaltmak ve en aza indirmek
gerekir. Laboratuvar kaynaklı enfeksiyonları (LKE) aşağıdakilerden korumak gerekir:
• Mukoza zarlarına doğrudan temastan (dökülmeler/ sıçramalar) • Aerosollerin solunumundan • Kesiklerden, vektörlerden, sağlam olmayan deri içerisinden inokülasyondan, • Beslenmeden • Dolaylı temastan (fomit: bulaşıcı organizmalarla kontamine olabilen ve bulaşmalarına hizmet eden cansız nesnelerden)
Kimyasal Etmenlerin Risk Değerlendirmesi
Genel olarak kimyasal risk aşağıdaki faktörlere bağlıdır:
• Çevresel bir ortamda (örneğin toprak, su, hava), yiyecek veya bir ürün içinde bulunan bir kimyasalın miktarı; • Kişinin ortamdaki kirletici ile temas (maruz kalma) miktarı; • Kimyasalın toksisitesi.
Bu üç faktörü tanımlayacak bilginin edinilmesi çoğu kimyasal risk değerlendirmesinin temelini oluşturmaktadır.
Kimyasal Risk Değerlendirme Basamakları
Tehlikenin Tanımlanması: Maruziyetten kaynaklanan olumsuz etkileri tanımlar. Kimyasal madde ile ilgili uçuculuk, suda çözünürlük, kirlilik ve kullanıma bağlı olarak maruziyet yollarının nasıl olduğu değerlendirilir.
Tehlikenin Karakterizasyonu/Doz-Cevap İlişkisinin Değerlendirilmesi: Bir tehlikeye maruz kalmanın büyüklüğü ile olumsuz etkilerin olasılığı ve şiddeti arasındaki ilişkiyi belirler.
Maruziyet Değerlendirmesi: Maruziyetin vücuda giriş yollarını, sonuçlarını ve popülasyonları değerlendirir.
Risk Karakterizasyonu: Riskin niteliği ve büyüklüğü hakkında bir sonuç elde etmek için ilk üç adımdan elde edilen bilgileri birleştirerek gerekirse ek risk yönetim önlemlerini uygular.
Kimyasal Risk Değerlendirme Türleri
Yapılması gereken risk değerlendirmesinin türü, işin niteliğine bağlıdır. En uygun kimyasal risk değerlendirmesi türüne karar vermek için aşağıdaki yollar izlenebilir:
• Basit Değerlendirme • Genel Değerlendirme • Ayrıntılı Değerlendirme
Fizikokimyasal Tehlikelerin Değerlendirilmesi
Fizikokimyasal özellikler, erime noktası, kaynama noktası, yoğunluk, partikül büyüklük dağılımı, buhar basıncı, oktanol-su dağılım katsayısı, sudaki çözünürlük, yüzey gerilimi, parlama noktası, yanıcılık (alev alma ve su
ile temasta tutuşma da dahil), kendi kendine tutuşma ya da kendiliğinden ateşleme sıcaklığı, patlayıcı özelliği ve oksitlenme özelliğidir. Başlıca karşılaşılan fizikokimyasal tehlikeler maddelerin yanıcılık, patlama ve oksitlenme özelliklerinden kaynaklanmaktadır.
Yangın ve Patlama
Yangın ve patlama, işçilerin ciddi yaralanmalarına veya ölümlere neden olabilmesinin yanı sıra mülkte de önemli hasarlara yol açarak feci bir şekilde sonuçlanabilir:
• Yakıt kaynağı (yanıcı veya yanıcı bir madde) • Oksijen kaynağı (genellikle havada) • Ateşleme kaynağı (tutuşmaya neden olmak için yeterli bir enerji kaynağı)
Ateşleme Kaynaklarının Tanımlanması
Ateşleme kaynakları, bir yakıtı tutuşturma potansiyeline sahip herhangi bir enerji kaynağı olabilir. Bunlar alevler, kıvılcımlar ve ısı olmak üzere üç ana kategoriye ayrılabilir.
Yangın ve Patlama Risklerini Etkileyen Diğer Faktörler
Malzemelerin aşağıda verilen fiziksel ve kimyasal özellikleri oluşacak bir yangın veya patlamanın risk düzeyini etkileyebilir:
Kimyasal Risk Yönetimi
Risk yönetimi, insan ve çevre sağlığının en iyi şekilde korunması amacıyla yapılır. Risk yönetimi ile risk değerlendirilmesi çalışmalarının sonucunda belirlenen çeşitli uygulamalar arasından en uygun olanı seçilir. Risk iletişimi, edinilen bilgilerin çalışanlarla ve toplumla paylaşılmasıdır. İyi bir risk yönetimi için iyi bir risk değerlendirmesinin yapılması gerekir. Kimyasal risk yönetimi, kimyasal tehditlerin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve kontrol edilmesi sürecidir.
Risk Değerlendirme Yöntemleri
Riskler belirlendikten sonra tehlikeye maruz kalınması durumunda oluşabilecek zararın olasılığı uygun analiz yöntemleri ile hesaplanmalıdır. Risk değerlendirme yöntemi belirlenirken, iş ortamındaki risklerin türleri, risk oluşturan etmenlerin birbirleri ile olan etkileşimleri, çalışanlara etkisi gibi durumlar göz önünde bulundurulmalıdır. Bu hesaplamalarda, çeşitli olasılık ve güvenirliğe dayanan veriler ya da çeşitli simülasyon modelleri kullanılabilir. Kantitatif risk analizinde tehlikeli bir olayın oluşma olasılığı ve tehlikenin etkisi için sayısal değerler verilerek bu değerler matematiksel yöntemler yardımı ile kullanılarak risk değeri bulunur. Kantitatif risk analizinin temel eşitliği aşağıdaki gibi verilebilir.
Risk = Tehlikeli Bir Olayın Meydana Gelme İhtimali × Tehlikenin Etkisi
Kimyasal Maruziyet Risk Değerlendirme Yöntemleri
Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (HAZOP) Yöntemi: HAZOP (HAZard ve OPerability Analysis) yönteminde kılavuz kelimeler ve süreç parametreleri kullanılarak tehlikeler tanımlanır.
Stoffenmanager Yöntemi: Küçük ve orta ölçekli kimyasal maruziyet olasılığı olan işletmelerde solunum ve deri yoluyla maruz kalınan kimyasal riskleri için kullanılan web tabanlı kalitatif bir risk değerlendirme modelidir.
İsviçre Peyniri Modeli: İsviçre Peyniri Modeli, pek çok şirket ve havacılık otoriteleri tarafından da kullanılan bir hata modelidir.
Dow Chemical Exposure Index (CEI) Yöntemi: Bu yöntemde, endüstriyel kazalar ile ortaya çıkabilecek olan toksik kimyasalların ve gazların insan sağlığı açısından meydana getirdiği akut riskler derecelendirilir.
Potansiyel Risk Hiyerarşi Yöntemi: İşyerlerindeki kimyasal tehlikeler ve maruziyet etmenlerinden kaynaklanan risklerin değerlendirilmesidir.
Kjemi Risk Yöntemi: Bu yöntemde, kimyasallar tehlike kodlarına göre 1-5 arasında gruplandırılır. Daha sonra potansiyel risk ve son risk olmak üzere iki kısma ayrılır. Son olarak ta akciğer, deri ve diğer iç organlarda oluşabilecek hastalıkların meydana gelme ihtimalinin risk değerlendirilmesi yapılır.