ağrısı, sulu ishal olabilir. Arsin zehirlenmesi: Kırmızı kan Kimyasal Risk Etmenlerine Bağlı Meslek hücrelerinde yoğun parçalanma olur. Bunun sonucunda Hastalıkları sarılık, idrar renginde koyulaşma ve karın ağrısı üçlüsü
Kimyasal maddeler vücuda gaz, sıvı, katı, toz, buhar ortaya çıkar. hallerinden biri olarak girer. Bu maddeler mesleki olarak Uzun süreli etkileri: Cilt renginde koyulaşma, dökülme, en çok solunum, takiben deri yolu ile temas ile alınır. ağız çevresinde uçuk benzeri kabarcıklar, burun orta hat Kimyasal maddeler sağlığa olan etkilerine göre şu şekilde kıkırdağında parçalanma, bronşlarda hasarlanma, siroz, sınıflandırılmaktadır. titreme, nöbet geçirme, üre artışı, el ve ayaklarda soğukluk, solukluk. 1. Çok toksik, 2. Toksik, Asbest 3. Zararlı, Asbest lifleri uzun süre solunduğunda akciğerde, zamanla 4. Aşındırıcı (koroziv) normal dokunun yerini alarak Fibrozis denilen duruma yol 5. Tahriş edici, açarak tedavisi mümkün olmayan hasara yol açar. 6. Hassaslaştırıcı, Semptomlar nefes darlığı, uzun süreli öksürük ve kilo 7. Kanserojen, kaybıdır. Akciğer kapasitesi azalır, göğüs boşluğunun 8. Mutajen, (plevra) astarında kalınlaşma, sıvı birikimi, gibi kanser 9. Üreme sistemine toksik dışı anormalliklere yol açabilir.
Çok Zehirli (Toksik), Zehirli, Zararlı Maddelerin Etkileri: Aseton Solunduğunda deri aracılığı ile emildiğinde/göze temas Burun ve boğazı tahriş edebilir. Yüksek ettiğinde veya yutulduğunda vücudun çeşitli organlarında konsantrasyonlarda sinir sistemine zarar verebilir. birikerek meslek hastalıklarına sebep olabilen Semptomlar baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi, kimyasallardır. Reaktif hava yolları fonksiyon bozukluğu, uyuşukluktur. Cilt yoluyla emilebilir, ancak zararlı etkiler akciğer ödemi, sinir sistemi zararı ve kanserojen, mutajen beklenmez. Gözde orta ila şiddetli tahrişe neden olur. ve üreme için toksik etkilere kadar değişebilen etkiler Belirtiler arasında ağrı, kızarıklık bulunur. Uzun süreli gösterirler. maruziyette dermatite neden olabilir. Sinir sistemine zarar Aşındırıcı (Korozif) Maddelerin Etkileri: Canlı doku ile verebilir. temasında, dokunun tahribatına neden olabilecek Amonyak maddelerdir. Cilt ile temasta ağrı, kızarıklık, yanmalara neden olabilir. Göz ile temasta kızarıklık, şişme, ağrı ve Solunduğunda çok zehirli etkilere yol açar, ölüme neden bulanık görme ile ciddi yanmalara neden olur. Yutma ile olabilir. Burun ve boğazda ciddi tahrişe neden olabilir. dudakları, dili, boğazı ve mideyi yakabilir. Ciltte kabarcıklanma, doku ölümü ve enfeksiyon gelişebilir. Kalıcı yara izi oluşabilir. Uzun süreli Tahriş Edici Maddelerin Etkileri: Yeterli zaman ve maruziyette solunum sistemine zarar verebilir. konsantrasyonda uygulandığında hücre hasarı yapma yeteneğinde maddelerdir. Soluma ile burun ve boğazda Benzen
acıma, yanma hissi gelişebilir. Aşırı duyarlılarda solunum Soluma, yutma zararlıdır. Cilt ve göz teması tahriş sıkıntısı gelişebilir. Cilt ve göz ile temasta ciltte kızarıklık, edicidir. Uzun süreli maruziyette kan hücrelerinde kaşıntı, kuruluk ve çatlama şeklinde etkilere yol açarlar. azalmaya neden olabilir ve bağışıklık sistemine zarar Yutulması veya kusması halinde akciğerlere çekilerek verebilir. Kanserojendir. ciddi akciğer hasarına neden olabilir. Berilyum Alerjik Maddelerin Etkileri: Temas ile alerjik etki oluşturan Kısa süreli maruziyette hastalığın akciğer ve bronş maddelerdir. Cilt ile temasta alerjik cilt reaksiyonları ve enfeksiyonuna benzer semptomları vardır. Uzun sürelide dermatite ve ciltte yanığa yol açabilir. Göz ile temasta ise nefes darlığı, öksürük, yorgunluk, kilo kaybı, ateş ve konjonktivit gelişebilir. Gözde yanmalara neden olabilir. gece terlemesidir. Kanserojendir; akciğer kanseri ile
İş Yerlerinde Maruz Kalınan Başlıca Kimyasallar ilişkili bulunmuştur.
ve Potansiyel Sağlık Etkileri Karbondioksit
Kimyasal maddeler genellikle havada, gaz, toz, buhar, Solunan havadaki oksijen azlığı kişide hipoksi denilen duman halinde bulunur ve solunumla alınırlar. Sıvı, yarı olgu oluşur. Semptomlar baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi, sıvı (tutkallar, yapıştırıcılar, katran) veya toz (çimento) halsizlik, yorgunluk, duygusal rahatsızlıklardır. formda da bulunabilirler. Aşağıda bu kimyasallara örnekler verilmiştir. Karbon Monoksit
Solunduğunda kanın oksijen taşıma kabiliyeti azalır. Arsenik ve Bileşikleri Beyin ve kalp dahil organlarda kalıcı hasara neden
Kısa süreli etkiler: Yanlışlıkla ağızdan alındıktan saatler olabilir. Sıvılaştırılmış gazla doğrudan temas, gözde içinde boğazda yanma, bulantı, yutma güçlüğü, mide donma, kalıcı göz hasarı veya körlüğe neden olabilir.
Klor çoğunlukla üst solunum yollarında patoloji oluştururlar. Burun ve boğazda ciddi tahrişe neden olabilir. Şiddetli Suda çözünmeyen gazlar (azot dioksit ve fosgen vb.) ise akciğer hasarına neden olabilir. cildi tahriş eder veya üst solunum yollarını geçerek alt solunum yolları ve yakar. Kalıcı yara izi oluşabilir. akciğer parenkimde etki gösterirler.
Etilen Oksit İşyeri kimyasalları havaya birkaç farklı şekilde girebilir. Çalışma ortamını çevreleyen havada asılı hale gelmiş Korozif etkilere yol açar. Ciltte dermatite neden olabilir. partiküller, toz, buğu veya duman içinde bulunur. Sinir sistemine zarar verebilir. Farklı büyüklükteki partiküller akciğer, burun veya Formaldehit boğazın farklı bölgelerinde birikir. Genel olarak, 10 Korozif etkilere yol açar. Zehirli etkilere yol açar. μm’den daha büyük bir aerodinamik çapa sahip Dudakları, dili, boğazı ve mideyi yakabilir. Dermatit partiküller, üst hava yollarında tutulurlar. Aerodinamik yapabilir. Akciğerlere zarar verebilir. Sinir sistemine zarar çapı yaklaşık 0.003 ila 5 μm olan daha küçük partiküller verebilir. Kanserojendir. trakeobronşiyal ve alveolar bölgelerde hava akımı önemli
Benzin oranda yavaşladığı için çökerek yerleşir. Hava alveolar bölgeye (alt akciğer bölgesi) ulaştığında, daha da Tahriş edicidir. Sinir sistemine zarar verebilir. Olası yavaşlamıştır. Akciğerin bu kadar içine kadar gidebilen kanserojendir. partiküller genellikle 0.5 μm veya daha küçüktür. Hidrojen Sülfür Ciltten geçen kimyasallar neredeyse her zaman sıvı Çok zehirli etkilere yol açar. Tahriş edici etkilere yol açar. haldedir. Katı kimyasallar, gazlar veya buharlar, cildin
Kurşun yüzeyinde nemde çözünmedikleri sürece genellikle cildin içinden geçmezler. Cilt, mesleki kimyasalların vücuda Yüksek konsantrasyonlarda: burnu ve boğazı tahriş girdiği en yaygın ikinci yoldur. Kimyasalların en kolay edebilir. Çok zehirli etkilere yol açar. Sinir sisteminde nüfuz ettiği vücut bölgeleri özellikle kıllı olabilen kolun kalıcı hasara neden olabilir. ön bölgeleri, saç şaftını içeren alanlardır.
Civa İşyeri kimyasallarının göze sıçramaları, bulaşması oldukça
Çok zehirli etkilere yol açar. Maruz kaldıktan 3-10 saat yaygın bir durum olmakla birlikte kimyasallar genellikle sonra grip benzeri bir tabloya neden olabilir. Civa vücuda bu şekilde girmemektedir. Çünkü genellikle zehirlenmesinin klasik işareti titremedir. Genellikle gözleri çevreleyen sıvı içinde çözülerek az ve önemsiz parmaklar, eller veya kollarda gözlenir. oranda kimyasal madde girebildiği varsayılmaktadır.
Propan ve Metan Kimyasallar mideye ya kontamine yiyecekleri yiyip içerek
Yüksek bir konsantrasyonda ise hipoksiye yol açar. ya da akciğerlerden atılan kontamine mukusun yutulması ile girebilirler. Yiyecek ve içecekler işyerinde en sık Kimyasal Risk Etmenlerinin Bulaş Yolları yıkanmamış el, eldiven veya kıyafetlerle temas etmesi ile
Bir kimyasalın vücuda girebileceği dört ana temas yolu veya işyerinde açıkta bulunması ile kirlenmektedir. vardır: Çözünür olmayan veya temel birimleri (molekülleri) villus duvarlarından geçemeyecek kadar büyük olan bazı 1. Solunum yolu ile temas (nefes alma) kimyasallar, bağırsakta kalarak ve herhangi bir ölçüde kan 2. Cilt (veya göz) yolu ile temas akımına katılmadan dışkı ile vücuttan dışarı atılırlar. 3. Ağız yolu ile temas (yutma veya yemek) 4. Enjeksiyon yolu ile temas Enjeksiyon, kimyasalların vücuda girebileceği dördüncü yoldur. Sağlık hizmetinde yer alanlarda sık görülen bir yol Solunum Yolu ile Temas olup, keskin bir nesne (örn. iğne) cildi deldiğinde ve Gazlar ve buharlar: Yoğunluklarına ve akışkanlıklarına doğrudan kan dolaşımına enjekte edildiğinde ortaya bağlı olarak, ortama saçıldıklarında havadan ayırt çıkabilir. edilemeyen maddeleri tanımlar. Sağlık çalışanlarının sıklıkla karşılaştığı kimyasal tehlike Aerosoller: Sıvı veya katı partiküllerin havaya saçılması ve riskler, deterjan, dezenfektanlar, anestezik gazlar, halidir. sterilizasyonda kullanılan maddeler, kimyasal
Partiküller: Çap ve uzunlukları eşit olan mineral ve sterilizasyonda kullanılan ajanlar ve tedavi edici ilaçlardır. maddelerdir. Kimyasallar ve başlıca temas yollarına sayfa 114 Tablo 4.1’de gösterilmiştir. Sterilizasyon ve dezenfeksiyon için Suda çözünürlüklerine bağlı olarak üst solunum yolları, alt kullanılan formaldehit, glutaraldehit, gaz solunum yolları ve akciğer parenkiminde hasara yol sterilizasyonunda kullanılan etilen oksit, kullananlar için açabilirler. Suda çözünen gazlar (amonyak, kükürt dioksit zararlı ajanlardır. Patoloji, biyokimya, hematoloji ve diğer vb.) solundukları ilk bölgelerde (burun, orofarenks, üst laboratuvarlarda kullanılan asit ve alkaliler, tuzlar, solunum yolları) etkilerini gösterirler. Bu nedenle boyalar, uçucu organik solventler, başta kanser
kemoterapisinde kullanılan antineoplastik ilaçlar olmak Etkilenilen maddelere bağlı olarak ortaya çıkan üzere çeşitli ilaçlar, alerjiden kansere, kadar bir dizi solunumsal yanıtın en sık görülen tipleri; irritan, fibrotik, hastalığın oluşumu için önemli risk faktörleri alerjik, enfeksiyöz, kanserojen olabildiği gibi sistemik de olabilmektedirler. Ayrıca, kalıtımsal genetik hasara olabilir. Bu etkilerin sonucunda da çeşitli hastalık tabloları (mutasyonlara) yol açabilmektedirler. Antineoplastik ortaya çıkabilmektedir. Bunlara örnek olarak şunları ilaçlara maruziyet, ilaçların hazırlanması, uygulanması ve verebiliriz: atıkların yok edilmesi aşamalarında direkt temas, deri, Astım: ortamda astım yapıcı bir etmenin bulunduğu iş ile gözler, sindirim ve damlacıkların solunmasıyla ilişkili olarak ya da atopi, alerji, hava yolu aşırı duyarlılığı gerçekleşmektedir. veya astım öyküsü olan bir kişinin herhangi bir işe Kimyasal Madde Kaynaklı Solunum Yolu başladıktan sonrada ortaya çıkabilmektedir. Bunun dışında Hastalıkları ani ve yoğun bir kimyasal-gaz vb. teması sonrası da görülebilmektedir. Etkilenilen maddelere bağlı olarak ortaya çıkan solunumsal yanıtın en sık görülen tipleri; irritan, fibrotik, Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH): KOAH, alerjik, enfeksiyöz, kanserojen olabildiği gibi sistemik de hava akımı kısıtlanması ile karakterize ilerleyici, geri olabilir kimyasal etmenlere bağlı solunum yolu dönüşümsüz ama önlenebilir hava yolu hastalık grubudur. hastalıklarına sayfa 117 Tablo4.2’de gösterilmiştir. Solunum sisteminde başlayan, birçok sistemde doğrudan veya dolaylı etkisi olan kronik, geri dönüşümü olmayan, İrritan etki mekanizması özgün olmayan doku yangısı yıkıcı, yangısal bir süreçtir. Olguların %80-90’ında kronik veya hasarlanması ve bunun sonucunda solunumsal bronşit ve amfizem birlikte bulunur. ve/veya sistemik yanıt gelişimidir. Sık maruz kalınan solunumsal irritanların başında klor, flor, kükürt dioksit, Kanserler: Başlıca akciğer ve plevra kanserleri fosgen, azot oksit gibi gazlar, asit veya alkali dumanları, gelişebilmektedir. Asbest, arsenik, benzen, katran kadmiyum, çinko klorit, vanadyum gibi metallerin duman akciğerde krom ve nikel solunum yolları akciğer ve ve buharları gelmektedir. sinüslerde kanserojen etkilidir.
Fibrotik etki mekanizması akciğerlerde elastikiyeti olan İnorganik tozlara bağlı solunum yolu hastalıkları arasında; normal dokunun yerine elastik olmayan bağ dokusu Slikozis, asbestozis, siderozis,alüminoz bulunmaktadır. gelişimi durumudur. En sık Pnömokonyoz denen inorganik tozlara gelişen reaksiyon sonucu akciğer Organik tozlara bağlı mesleki solunum yolu hastalıkları hastalıklarında görülür. Serbest kristal silika maruziyeti ile arasında ise bisinozis, hipersensitivite pnömonisi, zehirli oluşan silikoz, asbest maruziyeti ile oluşan asbestoz soluma hasarları bulunmaktadır.
tabloları da bu etkinin diğer önemli örnekleridir. Kimyasal Madde Kaynaklı Kanserler ve Cilt
Alerjen maddeye savunma sisteminin aşırı tepki vermesi Hastalıkları
sonucu şok gelişebilir. Anaflaktik şok denilen bu tabloda Uluslararası çalışma örgütü (ILO) 2010 listesinde tansiyonda düşme, solunum sıkıntısı, çarpıntı ve bilinç aşağıdaki kimyasal etmenler mesleki kanser nedenleri kaybı gözlenir. arasında sayılmaktadır (İSGİP, 2018):
Mesleksel temas neticesinde kanserojen olduğu • Asbest gösterilmiş olan kimyasal ajanların başında arsenik ve • Benzidin vetuzları bileşikleri, kromatlar, silika, polisiklik aromatik • Bis-klorometil ether (BCME) hidrokarbonlar, nikel bileşikleri, asbest lifleri gelmektedir. • Krom (VI) bileşikleri • Kömür katranı, zift veisi Solunum sistemi ile temas edilen kimyasal maddenin • Betanaftilamin sistemik dolaşıma katılması sonucu ortaya çıkar. Solunum • Vinilklorit ateşi (metal, polimer, organik maddelerin dumanına bağlı) • Benzen en iyi örneğidir. Solunan kimyasal maddelere solunum • Benzen veya eşdeğerlerinin zehirli nitro ve amino sisteminin vereceği cevap neticesi oluşan klinik sonuçları türevleri temas edilen maddenin yoğunluğuna ve temas süresine • Zifir, katran, zift, madeni yağ, antrasen veya bu bağlı olarak 2 şekilde ortaya çıkar. Akut klinik sonuçlar: maddelerin bileşikleri, ürünleri veya artıkları Yüksek düzeyde, yoğun maruziyetlerden dakikalar, saatler • Kok fırını emisyonları sonra ortaya çıkar. Üst solunum yollarında rahatsızlık, • Nikel bileşikleri öksürük, hava yollarında yangı, hava yollarında daralma, • Odun tozu akciğerde yangı-iltihaplanma, akciğerde sıvı toplaması, • Arsenik ve bileşikleri KOAH ve astım alevlenmeleri şeklindedir. Kronik klinik • Berilyum ve bileşikleri sonuçlar: Tekrarlayan maruziyetlerden aylar yıllar sonra • Kadmiyum ve bileşikleri ortaya çıkar. Astım, kronik bronşit, amfizem, KOAH, • Eriyonit akciğerde alerjik yangı, pnömokonyozlar, akciğer ve • Etilenoksit plevra kanserleri şeklindedir.
Kimyasal maddelere bağlı cilt hastalıkları şu şekilde tanımlanırlar:
• Cilt kanseri ve prekanseröz (kanser öncüsü) cilt hastalıkları • Kanserleşmeyen (benign) cilt hastalıkları
Cilt kanseri mesleki cilt hastalıkları arasında en sık 2. hastalıktır. Kronik dermatit gibi bazı cilt hastalıkları kansere öncü lezyon olabilmektedir. Temas sonrası erken bulgular: ciltte kızarıklık, kaşıntı ve güneş ışığına hassasiyet şeklindedir. Daha uzun süreli temaslarda hiperpigmentasyon (cilt renginde koyulaşma), cilt renginde değişiklik gözlenir.
Mesleki kontakt dermatitler % 78-84 oranında düzelir. Kronik kümülatif kontakt dermatitin prognozu diğerlerine göre daha kötüdür. Kötü prognoz nedenleri nikel veya kroma karşı alerjik kontakt dermatit olması, dermatitin kronikleşmesi, tedavinin gecikmesi ve atopik dermatit öyküsüdür.
Kanserleşmeyen cilt hastalıkları arasında kontakt dermatit, irritan kontakt dermatit, alerjik kontakt dermatit, foto- alerjik veya foto-toksik dermatitler, kontakt ürtiker, akne ve klorakne, pigmentasyon bozuklukları, cilt ülserleri, dermatozlar bulunmaktadır.
Diğer Cilt Lezyonları: Liken planus: Parafenilen diamin boyaları, fotoğrafçılıkta kullanılan maddeler ile temas sonrası liken planus benzeri cilt lezyonları gözlenebilir.
Porfiri (akkiz kazanılmış porfiria kutanea tarda): Hekzaklorobenzen teması ile ortaya çıkar. Cilt rengi koyulaşır.
Tırnak değişiklikleri: İrritan kimyasallar ve alerjenler tırnaklarda gelişim bozuklukları, atrofi (küçülme), lökonişi (tırnakların anormal beyazlığı tamamen veya nokta veya çizgi halinde olur), onkoliz (tırnakların düşmesi) gelişimine neden olabilir.