İŞG208U-KİMYA VE BİYOLOJİ SEKTÖRLERİNDE
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
Ünite 3: Biyolojik Risk Etmenlerinin Bulaşma Yolları ve Ortaya Çıkan Hastalıklar
Biyolojik Risk Etmenlerine Bağlı Meslek Hastalıkları
Çalışma ortamında biyolojik tehlike kaynakları bakteriler, virüsler, böcekler, bitkiler, kuşlar, hayvanlar ve diğer insanlardır. Biyolojik etmenlere çalışma ortamında temas edilmesi sonucu mesleki hastalıklar gelişebilir.
Biyolojik etmenler enfeksiyon risk düzeyine göre 4 risk grubunda sınıflandırılır;
Grup 1: İnsanlarda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan
Grup 2: İnsanlarda hastalığa neden olabilen, çalışanlara zarar verebilecek, ancak topluma yayılma olasılığı olmayan, genellikle etkili koruma veya tedavi imkanı olan
Grup 3: İnsanlarda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski bulunabilen, ancak genellikle etkili korunma ve tedavi imkanı olan
Grup 4: İnsanlarda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski yüksek olan, ancak genellikle etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmayan
Biyolojik risk etmenlerinin başlıcaları şunlardır:
• Virüsler: Viral hepatitler, AIDS, kuduz, kuş gribi, kırım kongo kanamalı ateşi. • Riketsiyalar: Ornitozis, Q humması, kene ısırığı hastalıkları. • Bakteriler: Şarbon, bruselloz, leptospiroz, tetanoz, tüberküloz, tularemi, yara sepsisi. • Mantarlar: Aspergilloz, cilt ve mukoza dermatozları, koksidiomikoz, histoplazmoz. • Parazitler: Kancalı kurtlar, şistozomiyazis.
Mevsimsel Grip/Kuş Gribi/Domuz Gribi
Grip influenza virüsleri tarafından oluşturulan bir enfeksiyon hastalığıdır. Ani başlangıçlı baş ağrısı, yüksek ateş boğaz ağrısı ile seyreder. Ardından orta kulak enfeksiyonu ya da zatürre (akciğer yangısı) gelişebilir. Enfeksiyonu taşıyan insanlarla yakın teması olan ve kalabalık ortamlarda çalışanlarda risk yüksektir. Kuş gribi için kanatlı hayvan işçileri risk grubundadır.
Covid 19 (SARS Cov2 Enfeksiyonu)
2019 Aralık ayında Çin merkezli bir pandeminin etkenidir. Hastalığın kuluçka süresi 2-14 (ortalama 5) gündür. Yüksek ateş baş ağrısı, öksürük, solunum sıkıntısı en sık bulgularıdır. Kas ve eklem ağrıları görülür. Tat ve koku kaybı sıktır. Kalp, böbrek karaciğer ve nörolojik tutulumlar da gözlenebilir. Sağlık personeli başta olmak üzere insanlarla yakın ve sık temas eden tüm meslek grupları risklidir.
Boğmaca
Bordatella pertussis adlı bakteri tarafından oluşturulan solunum sistemi hastalığıdır. Boğaz ağrısı, öksürük
nöbetleri ve bu nöbetlerin ardından nefes alma sırasında çıkan ötücü ses ile çok tipiktir. Bilinen tek kaynak insandır. Sağlık personeli başta olmak üzere insanlarla yakın ve sık eden tüm meslek grupları risklidir.
Meningokok Menenjiti
Neisseria menengitidis adlı bakteri tarafından oluşturulan menenjit adı verilen enfeksiyon hastalığıdır. Baş ağrısı, yüksek ateş, bilinçte bulanıklık ile seyreden beyni kaplayan zarları tutan ölümcül bir enfeksiyon hastalığıdır. Sağlık personeli en belli başlı risk grubudur.
Suçiçeği
Varisella zoster virüs adı verilen virüsle oluşan ciltte içi sıvı dolu kabarcıklarla karakterize bir enfeksiyon hastalığıdır. Solunum yolu ile alınmasının ardından virüsün cilde yerleşmesi ilee ciltte bül oluşur. Daha az sıklıkla zatürre ve ensefalite sebep olabilir. Sağlık personelinde önemlidir. Çocuk bakıcıları, ilköğretim ve anaokulu öğretmenleri de risk grubundadır.
Tüberküloz (TBC)
Mycobacterium tuberculosis adlı bakteri ile oluşan ve vücutta yıllarca saklı kalabilen bir enfeksiyon hastalığıdır.3 hafta veya daha uzun süren öksürük, kanlı balgam, iştahsızlık, halsizlik, kilo kaybı, ateş, gece terlemesidir. İşyerinde çalışanların, doğrudan aktif TBC’si olan kişiler ile yakın teması veya bakterileri içeren havada nefes alarak TBC kapabilir.
HIV/AIDS
İnsan bağışıklık sistemini çökerten Human Immune Deficiency Virüs (HIV dediğimiz mikroorganizma ile meydana gelen kronik seyirli bir hastalıktır. HIV ayrıca “AIDS (Edinilmiş Bağışıklık Yetersizliği Sendromu) virüsü” olarak da bilinir. HIV virüsü vücuda girdikten sonra vücudun bağışıklık sistemini kendisine hedef olarak alır ve İlk HIV enfeksiyonu tedavi edilmezse AIDS’e ilerlemesi ortalama 5-10 yıl sürer. AIDS: HIV enfeksiyonunun en ileri aşamasıdır. Enfekte kişinin kan vücut maruz kalanlar, sağlık sektöründe çalışanlar delici kesici alet yaralanmaları, virüs içeren kan, sıvı ve salgılar, ağız, burun mukozası ve göze sıçraması ile mesleki olarak karşı karşıya kalabilirler.
Hepatit B Enfeksiyonu
Hepatit B virüsü (HBV) tarafından oluşturulan, sarılık etmeni olarak bilinen bulaşıcı ve kronikleşebilen bir enfeksiyon hastalığıdır. Virüs kan dolaşımına girip karaciğere ulaştığında ortaya çıkar. Kuluçka 60 ila 150 gün arasında değişmektedir ve semptomlar maruziyetten ortalama 90 gün sonra başlar. Sağlık çalışanları sürekli olarak kan veya kan ürünlerine maruz kalma veya delici kesici alet yaralanma riski taşımaktadır
Hepatit C Virüs (HCV) Hastalığı
Hepatit C virüsü (HCV) tarafından oluşturulan, sarılık etmeni olarak bilinen bulaşıcı ve kronikleşebilen bir enfeksiyon hastalığıdır. Virüs kan dolaşımına girip
karaciğere ulaştıktan sonra ateş, bulantı ve kusma, iştahsızlık, mide ağrısı, yorgunluk, eklem ağrısı, koyu idrar, soluk dışkı ve cilt ve gözlerin sararmasını (sarılık) içerir. Sağlık çalışanları, diş hekimleri ve laboratuvar personeli gibi çalışanları içerir
Hepatit A Enfeksiyonu (HAV)
Hepatit A virüsü (HAV) tarafından oluşturulan, sarılık etmeni olarak bilinen bulaşıcı ve kronikleşebilen bir enfeksiyon hastalığıdır. Hastalık şiddeti 1-2 hafta süren hafif bir hastalıktan, birkaç ay süren ciddi bir hastalığa kadar değişir. Sağlık çalışanları, gıda sektöründeki çalışanları.
Tifo
Salmonella thypi adlı bakteri tarafından oluşturulan bulaşıcı bir sindirim sistemi hastalığıdır. Karın ağrısı ve ishal görülebilir. Kanalizasyon çalışanları, hastalıklı bölgeye seyahat edenler
Şarbon
Bacillus anthracis adlı bakteri tarafından oluşturulan birçok sistemi tutabilen bir zoonozdur. Kaşıntı, kızarıklık, içi su dolu kabarcıklar, şişlik ve lezyon bölgesinde ülserleşme. Veterinerler, hayvan yetiştiricileri, mezbaha çalışanları, avcılar, kürk ve deri endüstrisi çalışanları, enfekte hayvan veya hayvansal ürünleri işleyen, tarım ve laboratuvar çalışanları da enfeksiyon riski altında olabilir.
Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA)
Bazı cins keneler tarafından taşınan Bunyaviridae ailesine bağlı Nairovirüs grubundan bir virüs sebebiyle olur. Ani ateş, baş ağrısı, kas ağrıları ve baş dönmesi, ishal, bulantı, kusma, yüz, boyun ve göğüste kızarıklıklar ve konjonktivit görülebilir. Tarım ve ormancılık sektörü çalışanları, hayvancılık sektörü çalışanları,sağlık sektörü çalışanları.
Tularemi
Francisella tularensis adlı bakterinin meydana getirdiği bir zoonozdur. Aniden başlayan yüksek ateş üşüme titreme kas ve baş ağrıları mevcuttur. Bakterinin vücuda giriş yerinde 3- 5 gün sonra papül, daha sonra ülser oluşur. Avcılar, çiftçiler, orman çalışanları, veterinerlerde sık görülür.
Hantavirüs
Hantavirüsler esas olarak kemirgenler tarafından yayılan bir virüs ailesidir. Hastalık grip benzeri bir hastalık olarak başlar. Erken aşamada ateş, titreme, kas ağrıları, baş ağrısı, bulantı, kusma ve nefes darlığı, hızlı kalp atışı ve gastrointestinal problemler gözlenir. Hastalık hızla ilerler ve ani tansiyon düşüklüğü ve akciğerlerde sıvı birikir. Kemirgenlere maruz kalanlar risk grubundadır.
Lejyoner Hastalığı
Legionella pneumophila isimli bakteri neden olur. Lejyoner hastalığı genellikle baş ağrısı, kaslarda ağrı ve genel bir rahatsızlık hissi ile başlar. Bu semptomları yüksek ateş (40-40.5°C’ye kadar) ve titreme titreme takip eder. Bulantı, kusma ve ishal oluşabilir. İkinci veya üçüncü günde kuru öksürük başlar ve göğüs ağrısı
oluşabilir. En fazla risk altındaki işçiler, klima sistemlerinde, su soğutma kulelerinde görevli işçilerdir.
Lyme Hastalığı
Borrelia burdorferi bakterisi neden olur ve enfekte kenelerin ısırması sonucu bulaşır. Belirtileri yorgunluk, ateş veya titreme, baş ağrısı, uyuşma veya karıncalanma, şişmiş lenf düğümleri, cilt döküntüsüdür. Kenenin ısırdığı yerde “boğa gözü” diye adlandırılan, giderek genişleyen yuvarlak döküntü vardır. Lyme hastalığı açık havada çalışan insanlar için mesleki bir sorundur.
Psittokoz
Chlamydia psittaci adlı bakteri neden olur. Evcil ve yabani kuşlarda görülen sistemik, bulaşıcı, zoonoz bir hastalıktır. Belirtiler: Ateş, titreme, öksürük, halsizlik veya yorgunluk, kas ve göğüs ağrısı, iştah kaybı, mide bulantısı, kusma, ishal, baş ağrısı, terleme veya ışığa anormal hoş görüsüzlüktür. Kuşlarla temas gerektiren meslekleri yapan birçok insan için mesleki sağlık tehlikesidir.
Q Humması (Q Ateşi)
Q Humması (Query fever) hayvanlardan insanlara bulaşan bulaşıcı bir hastalıktır. Q Humması Coxiella burnetii adı verilen bir mikrop neden olur. Tanımak güçtür. Yaygın belirtiler; yüksek ateş, titreme ve terleme ile ciddi bir grip vakasına benzer. hayvanlar, hayvansal ürünler veya hayvan atıkları ile temas eden işçiler için mesleki bir sorundur.
Kuduz
Hayvanlardan bulaşır. Vahşi hayvanlar, hayvancılık veya evcil hayvanlarla çalışan insanlar için mesleki bir risktir.
Tetanoz
Clostridium tetani bakterisi sebep olur. Tipik başlangıç bulgusu çene kaslarında kasılmalar (trismus) dur. Takiben yutma güçlüğü, yüz kaslarının kasılmasına bağlı olarak “risus sardonicus” denilen sırıtma ifadesi gözlenebilir. Ense ve sırt kaslarında kasılmalar (opistotonus) sonucu vücut ters yay biçimini alır. Açık alanlarda toz ve toprakla temaslı kişiler risk grubundadır.
Toksoplazma
Etken Toxoplasma gondii parazitidir. Başlangıçta ateş, kas ağrısı, boğaz ağrısı, baş ağrısı, boyunda şişmiş lenf düğümleri ve yorgunluk olabilir. Bu belirtiler grip ile karıştırılabilir. Hayvan bakımı ile ilgili tüm iş kolları risklidir.
Erisipeloid
Doğada yaygın olarak bulunan Erysipelothrix rhusiopathiae adlı bakteri sebep olur. parmaklarda ve el sırtında morumsu kızarıklık ile seyreder. Balıkçılık, veteriner, kümes hayvancılığı sık karşılaşılan iş kollarıdır.
Şistozomiyazis
Yassı solucanların neden olduğu paraziter bir hastalıktır, bu hastalık en yıkıcı paraziter hastalık olarak sıtmadan sonra ikinci sıradadır. Çiftçiler risk altındadır.
Leptospirozis (Weil Hastalığı, Hemorajik Sarılık)
Weil hastalığı, domuz çobanı hastalığı, pirinç tarlası hastalığı, bataklık ateşi olarak da bilinen, leptospira cinsi bakteriler sebep olur. Hastaların %90’ında hafif seyirli, sarılık olmadan kendi kendini sınırlayan ateşli bir klinik tablo görülür. Çiftçiler, pirinç tarımı yapanlar, balıkçılar, mezbaha çalışanları, veterinerler risk altındadır.
Biyolojik Risk Etmenlerinin Bulaş Yolları
Biyolojik risk etmenleri bulaş kaynağına göre 3 ana grupta toplanabilir.
İnsandan İnsana Bulaş
İnsandan insana; damlacık, solunum ya da temas yolu ile geçebilmektedir. Örneğin; Tüberküloz, Suçiçeği, Kızamık, Boğmaca, Grip,Hepatit B ve C virüsleri, HIV.
Hayvanlardan İnsanlara Bulaş
Hayvanlardan insanlara bulaşan enfeksiyonlar “Zoonoz’’ olarak adlandırılmaktadır. Konakları insan veya hayvan olan birçok mikroorganizma (bakteriyel, viral, paraziter, mantar, prion vb.) zoonotik hastalıklardan sorumludur. Bakteriyel Zoonozlara örnek olarak; Brusella, Şarbon, Psittokoz, Leptospiroz, Listeriyoz, Tularemi, Veba, Salmonelloz verilebilir. Viral Zoonozlara örnek olarak: Kuduz, Kuş gribi, Koronovirüsler, Hantavirüs, Kırım Kongo kanamalı ateşi Paraziter Zoonozlara örnek olarak ta Toksoplazma verilebilir.
Çevresel Ortam ve Kaynaklardan Bulaş
Bazı biyolojik risk kaynakları ise çevresel ortamlarda bulunmaktadır. Tetanoz, ve legionella enfeksiyonu bu şekilde gelişir.
Biyolojik risk etmenlerin bulaş yolları genel olarak şu şekilde sınıflandırılabilir:
• Hava “Solunum” (Damlacık Çekirdeği) Yoluyla Bulaş • Damlacık Yolu ile Bulaş • Temas Yolu ile Bulaş • Ağız Yolu ile Bulaş
Çalışma Ortamında Başlıca Biyolojik Etmenler ve Bulaş Yolları
Çalışma ortamında başlıca bakteri, virüs, mantar ve parazit olmak üzere bir çok biyolojik etmenle temas edilmesi sonucu mesleki hastalıklar gelişebilir. Biyolojik etmenler cilt tahrişi ve alerji gibi basit bir durumdan ciddi enfeksiyon hastalığına, hatta kansere kadar çeşitli sağlık problemlerine neden olabilir.
Grip/Kuş Gribi/Domuz Gribi
Grip, insanlar arasında hasta kişilerin virüs içeren solunum yolu damlacıklarının yakın temas ile direkt solunmaları ya da bu partiküllerin kirlettiği yüzeylere el ile temas sonrası ellerin ağız, burun ve göze temas ettirilmesi ile bulaşır.
COVİD-19
Damlacık ve temas yolu ile bulaşır. Enfekte bir kişi öksürdüğünde, hapşırdığında veya konuştuğunda oluşan damlacıklar yoluyla yayılır.
Boğmaca
Damlacık yolu ile bulaşır. Bordotella pertussis bakterisini içeren damlacıkların solunması ile bulaşır.
Meningokok Menenjiti
Damlacık yolu ile bulaşır. Nozokomiyal meningokok geçişi enfekte hasta ile çok yakın temas halinde söz konusu olabilmektedir.
Suçiçeği
Solunum yolu ile bulaşır. Virüs içeren aerosoller küçük olduğu için havada asılı kalır ve hava hareketleri ile metrelerce uzağa giderek enfeksiyonu yayabilirler.
Tüberküloz (TBC)
Aktif TBC’li insanlardan hava yolu ile diğer insanlara bulaşır. Aktif TBC’si olan bir kişi öksürdüğü, hapşırdığı, konuştuğu veya tükürdüğü durumlarda, bakterileri içeren küçük damlacıklar havaya salınır ve yakın mesafede (1 metreden daha kısa) olan kişiler tarafından solunum yolu ile alınır.
HIV Enfeksiyonu / AIDS
HIV, enfekte olmuş bir kişinin kan, meni, anne sütü, rektal sıvılar, vajinal sıvılar veya diğer kan içeren sekresyonlar gibi vücut sıvıları yoluyla bulaşır.
Hepatit B Virüs (HBV) Enfeksiyonu
Kan transfüzyonu, organ nakli, cinsel yolla, anneden bebeğe bulaş da mümkündür.
Hepatit C Enfeksiyonu
Başlıca kan yolu ile bulaşır.
Hepatit A Virüs (HAV) Enfeksiyonu
Hepatit A olan bir kişinin dışkısıyla kontamine olan gıda ya da yüzeyler ile temas virüsü diğer insanlara bulaştırır. İnsanlar kirli su içerek veya kirli sudan hasat edilmiş çiğ ve az pişmiş kabuklu deniz ürünleri yiyerek hepatit A alabilirler. Meyve ve sebzeler veya diğer yiyecekler kullanım sırasında da kontamine olabilir.
Brusella Enfeksiyonu
Evcil hayvanlar kaynaklıdır. Hayvanlardan insanlara direkt-indirekt temas yolu ile bulaşır. İnsan-insan geçiş beklenmez. Hasta hayvanların idrar, süt, plasenta ve diğer sekresyonlarında brusella bakterisi bulunur.
Tifo
Sağlıklı ve duyarlı kişiye bulaşması tifolu hastalardan taşıyıcı kişilerden çoğu kez fekal-oral yolla olmaktadır. Enfekte bir kişinin dışkısına maruziyet yoluyla bireyler arasında yayılır. Enfekte dışkı ile kirlenmiş gıdalar, sular bulaştırıcıdır.
Şarbon
Dünyada yaygın olarak görülen insan şarbonu tabii yoldan oluşan şarbon hastalığıdır. Bu yoldan oluşan insan şarbonunda enfeksiyon, insanlara enfekte hayvanlardan doğrudan ya da dolaylı temas ile bulaşabilir. Bulaşma kaynaklarına göre ise 3 grupta incelenir.
• Tarımsal kaynaklı • Endüstriyel kaynaklı • Laboratuvar kaynaklı
Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA)
Hastalık insanlara virüs taşıyan kenelerin insanlara tutunarak kan emmesi sırasında veya cilde tutunmuş kenenin el ile ezilmesiyle bulaşır. Ayrıca hastalığı taşıyan yeni kesilmiş hayvanların vücut sıvıları ve dokuları ile temasla da bulaşır.
Tularemi
Hayvanlardan insanlara bulaşır. Bir zoonozdur. Etken deri ve mukozadan girer. Hastalık oluşturma gücü yüksek bir bakteridir.
Hantavirüs Enfeksiyonu
Hantavirüs enfekte kemiricinin tükürük, idrar damlacıklarının veya dışkı tozunun solunması yoluyla bulaşır.
Lejyonella Enfeksiyonu
Küçük kontamine su veya toprak parçacıklarının solunması başlıca bulaş yoludur. Kişiden kişiye bulaşma olmaz.
Lyme Hastalığı
Bakteri kenelerin bağırsaklarında bulunur. İnsanlara kene yapışması sonrası bulaşır.
Psittokoz
İnsanlara enfekte kuşların idrar, solunum sekresyonu veya kurumuş dışkısının solunması ile bulaşabilir
Q Ateşi
Q Ateşi mikropları enfekte hayvan dokuları, gübre veya topraktan gelen tozla kolayca havaya karışır. İnsanlar enfeksiyonu genellikle bakteri içeren damlacıklar ve hayvanlar / hayvansal ürünler tarafından oluşturulan kontamine tozları soluyarak alırlar
Kuduz
Virüs enfekte hayvanın tükürüğünde bulunmaktadır. Bu nedenle genellikle kuduz hayvanın ısırması ile bulaşır. Bunun yanında virüs vücuda bütünlüğü bozulmuş cilt yoluyla girebilir.
Tetanoz
Toprak, dışkı, ev tozlarında dış koşullara dayanıklı spor formunda bulunur. Toprakta yıllarca canlı kalabilirler. Bakteri ve sporlarının giriş yeri bütünlüğü bozulmuş deri ve mukozalardır.
Toksoplazma
İnsanlara iyi pişmemiş etler (sığır, koyun, domuz geyik vb.) yemekten veya Toxoplasma gondii ile kontamine olmuş pastörize edilmemiş süt içmekten kaynaklanır.
Erisepeloid
Hastalık, hayvanlar arasında hasta hayvanların dışkı ve sekresyonları ya da bunlarla bulaşık su ve diğer gıda maddeleri ile bulaşır. Sindirim kanalı başlıca bulaşma yoludur.
Şistozomazis
Kontamine suyla temasta, larvaları cilt yolu ile vücuda alınır.
Leptospirozis (Weil Hastalığı, Hemorajik Sarılık)
Hayvanlarla direkt temas ya da idrarlarıyla kontamine gıda, su ve toprakla temas, maruziyet kaynaklarıdır. En sık bulaşma yolu, mikrobun bulaşmış olduğu göl, havuz, kanal suyu, bataklık ve pirinç tarlalarındaki sularla temas sonucu derideki yaralardan, ağız, burun ve göz mukozalarından mikrobun alınmasıdır.