• Grizulu ve yanma ihtimali olan ocaklarda Madencilik Sektörünün Hukuki Boyutu çalışanlar için oksijen maskesi takmalıdır. Türkiye Cumhuriyeti’nin nitelikleri arasında sosyal devlet • Ocak giriş ve çıkış noktalarında gaz sensörleri ilkesine yer verildiği; beşinci maddesinde is, kişilerin ve bulunmalıdır. toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlama; kişinin • Tehlikeli durumlara karşı çalışanlar için temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet hazırlanmış olan acil durum eylem planı (kaçış ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, güzergâhları ve kaçış hızları gibi) ekonomik ve sosyal engelleri kaldırma ve insanın maddî hazırlanmalıdır. ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları • Madenlerde, maden cinsine göre yapılması hazırlamaya çalışmanın Devletin temel amaç ve görevleri planlanan düzenlemeler çalışma anında arasında sayıldığı Anayasa’nın ikinci maddesinde çalışanların maruz kalabilecekleri en kötü belirtilmiştir. Anayasa’nın ilgili maddelerinde, “kişinin duruma göre hesaplanmalıdır. dokunulmazlığı, maddî ve manevî varlığı”, “Çalışma hakkı ve ödevi”, “Sağlık hizmetleri ve çevrenin Madencilik Sektöründe İş Sağlığı ve Güvenliği korunması” ve “Tabiî Servetlerin ve Kaynakların Türkiye’de maden sektöründe iş sağlığı ve güvenliğine Aranması ve İşletilmesi” başlıkları altında, herkesin, yönelik olarak yapılan düzenlemeler, Cumhuriyet yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme öncesinde Osmanlı İmparatorluğu döneminde başlamıştır. hakkına sahip olduğu; çalışmanın, herkesin hakkı ve ödevi Daha sonrasında Avrupa Parlamentosu ve Konseyi olduğu, Devletin, çalışanların hayat seviyesini Direktifine paralel olarak çalışanlar yürütülmüş ve ‘Maden yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’ ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği hazırlanmıştır. Bu yönetmelik kapsamında, önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı; • İşverenin genel yükümlülükleri (Madde 5) tabiî servetler ve kaynakların Devletin hüküm ve tasarrufu • Çalışanların yükümlülükleri (Madde 6) altında olduğu, bunların aranması ve işletilmesi hakkının • Patlama, yangın ve zararlı ortam havasından Devlete ait olduğu, Devletin bu hakkın gözetim, denetim korunma (Madde 7) usul ve esasları ve müeyyidelerin kanunda gösterileceği • Kaçış ve kurtarma araçları (Madde 8) belirtilmiştir. • İletişim, uyarı ve alarm sistemleri (Madde 9) • Çalışanların bilgilendirilmesi (Madde 10) Maden İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği konusunda 2013 yılında yayımlanan yönetmelik ile iş kazalarının • Sağlık gözetimi (Madde 11) azaltılması amaçlanmıştır. Yönetmelikteki maddeler, • Çalışanların görüşlerinin alınması ve çalışma alanlarını güvenli olacak şekilde organize katılımlarının sağlanması (Madde 12)
edilmeleri ve işveren tarafından iş sağlığı ve güvenlik ile ilgili usulleri belirleyen maddeler düzenlenmiştir. kayıtlarının tutulması, muhafaza edilmesi gerektiğini, işçi ile işverenin görev ve sorumlulukları işaret eletmektedir. Yönetmelikte “sondajla maden çıkarılan işlerin yapıldığı İşverenin, çalışma ortamını çalışanlar için güvenli şekilde işyerleri ile yer altı ve yer üstü maden işlerinin yapıldığı düzenlemesi gerekmektedir. işyerlerinde uygulanacak asgari genel hükümler” dahilinde bir işletmede, Organizasyon ve gözetimin nasıl olacağı, • Ocak giriş çıkış kayıt altına alınmalıdır. Mekanik ve elektrikli ekipman ve tesisatların nasıl seçilip • Yer altı kazı işlemlerinde meydana gelebilecek güvenli bir şekilde düzenleneceği, Bakım ve onarımların olumsuzluklar için düzenlenmiş talimatlar ne sıklıkta ve nasıl yapılacağı, Patlama riski, yangın oluşturulmalı ve uyulması sağlanmalıdır. tehlikesi ve zararlı ortam havasına karşı korunma • İşçilerin sağlık kontrolleri ile mekanik teçhizat ve sağlayama kriterleri, Patlayıcı maddeler ve ateşleyicilerin tahkimatların kontrollerinin düzenli olarak risk oluşturmayacak şekilde organizasyonu, Kimyasal ve yapılması gereklidir. radyoaktif maddelerin çalışanların sağlığını olumsuz etkilemelerinin önlenmesi ve taşınma kriterlerinin Acil durumlar için; belirlenmesi, çalışma yerlerine güvenli bir şekilde • Acil çıkış kapıları dışa doğru ve güvenli bir alana ulaşabilmek ve acil bir durumda hızlı ve güvenli bir çıkacak şekilde planlanmalıdır. şekilde bu yerleri terk edebilmek için Ulaşım yollarının • Güvenli alana ulaşması sırasında işçi gerekli düzenlenmesi, çalışanların ve elde edilen ürünlerin güvenli koruyucu ekipmanlara sahip olmalıdır. Taşıma ile ilgili hususlar belirlenmiştir Ayrıca, bu • Teçhizatların bakım ve onarımı düzenli olarak yönetmelikte, Açık alandaki çalışmalar, Tehlikeli alanlar yapılmalıdır. tanımlanmış ve Yeraltı ve yüzey sularından korunmanın, • Üretim esnasında, öncesinde ve sonrasında ocak Kaçış yolları ve imdat çıkışlarının nasıl olması gerektiği, havası kontrol edilmelidir. Arama, kurtarma ve tahliye aşamalarının detayları ile • Ocak havası yönetmelikte belirtilen sınırlar Güvenlik tatbikatları ve İlk yardım konularına ait olması dışında ise çalışılmaması gerekmektedir. gerekenler belirlenmiştir.
Yer Üstü Maden İşyerlerinde Uygulanacak Asgari Özel uluslararası kuruluşlardan birisidir ve hem standartları Hükümler, Yeraltı Maden İşlerinin Yapıldığı İşyerlerinde hem de tavsiye kararları politika geliştirme, yasama ve Uygulanacak Asgari Özel Hükümler ve Sondajla Maden uygulama konularında rehberlik ve bağlayıcı unsurları Çıkarılan İşlerin Yapıldığı İşyerlerinde Uygulanacak belirler. Bu kapsamda belirlenen sözleşme ve tavsiye Asgari Özel Hükümler başlıkları da bu yönetmelik kararlarını onaylayan ülkeler bu kararlara uymakla kapsamında detaylı bir şekilde iş sağlığı kapsamında yükümlüdür. Türkiye, Avrupa Birliği’ne (AB) üye olmak düzenlenmiştir. Bu alanlar için, özel bölümler işletmelere için gerek genel çalışma yaşamı alanında gerekse maden ve çıkardıkları madenlere göre sınıflandırılarak riskler sektöründeki iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarına ilişkin değerlendirilmiştir. AB’yi yakından takip etmektedir. Her yıl AB tarafından bu alandaki söz konusu gelişmeler ya da görülen Yönetmelik’te Yapılan Önemli Değişiklikler eksiklikler Türkiye’nin yayınlanan ilerleme raporlarında Soma ve Ermenek’te yaşanan iş kazalarının etkisiyle 2015 yer almaktadır. yılında Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nin bazı hükümlerinde önemli değişiklikler ILO’nun kurulmasında temel etkeni güvenlik, insani, yapılmış ve işverene yeni sayılabilecek sorumluluklar siyasi ve ekonomik kaygılar oluşturmuştur. Tüm bu kaygı getirilmiştir. Bu sorumluluklardan biri, grizulu veya ve itici güçleri içerecek şekilde, ILO Anayasasının giriş yangına elverişli kömür damarlarının bulunduğu bölümünde yüksek İmzacı Tarafların “dünyada kalıcı bir ocaklarda, işverenin, tüm çalışanlarına oksijenli ferdi barış sağlama arzusu kadar adalet ve insanlık duyguları ile kurtarıcı sağlamasının gerekliliğini belirten ‘Oksijenli harekete geçtikleri” ifade edilmektedir. Evrensel çalışma Ferdi Kurtarıcı Değişim veya Dolum İstasyonları hayatına ilişkin olarak bir bilgi kaynağı ve otorite olarak Kurulumu’, maddesidir. Bu kapsamda yer altında çalışma kabul gören ILO’nun en temel işlevlerinden birisi, süresince çalışanların, yanlarında oksijenli ferdi kurtarıcı Uluslararası Çalışma Konferansı’nın çalışma hayatına dair bulundurması zorunlu hâle gelmiştir. Bir diğeri, Özellikle standartlarının üçlü yapı (hükümet-işveren ve işçi) maden işçileri ve mahal denetçileri tarafından kullanılan, tarafından kabul edilmesini sağlamaktır.
göçük, gaz ve toz patlaması, zehirli veya boğucu gaz Çoğu zaman bir ILO sözleşmesi, sözleşmeyi onaylayacak yayılımı gibi nefes almanın mümkün olmadığı durumlarda üye devletin icra edeceği temel prensipleri belirtirken buna çalışanların solunum ihtiyacını karşılayan bir çeşit kişisel ilişkin tavsiye kararı sözleşmenin nasıl uygulanacağına koruyucu maske olan Oksijenli ferdi kurtarıcının bulunma dair daha detaylı bir rehberi içermektedir. Bununla zorunluluğudur. Ayrıca, Oksijenli ferdi kurtarıcı değişim birlikte, herhangi bir sözleşmeyle ilişkilendirilmemiş, veya dolum istasyonlarının yanı sıra acil durumlarda özerk tavsiye kararları da mevcuttur. Sözleşme ve tahliyenin mümkün olmadığı veya işçilerin madende tavsiyelerin tamamı üçlü yapının temsil edildiği mahsur kaldığı gibi bazı hâllerde kullanılmak için işveren Uluslararası Çalışma Konferansı’nın yıllık toplantılarında tarafından, basınçlı hava hattı boyunca belirli noktalarda şekillendirilmektedir. ILO Anayasası’na göre üye mahsur kalan işçilerin nefes alabilecekleri basınçlı hava devletler bunu, gereğinin yapılması için yetkili organlarına teneffüs İstasyonları kurulmalıdır. Bunun yanında, yer altı götürmek durumundadırlar. Bu, sözleşmeler konusunda maden ocaklarında yaşanan kazalardan sonra kurtarma onay aşamasına geçilmesi anlamına gelir. Gerektiği çalışmalarında yaşanan en büyük sorun, içeride kimlerin durumlarda ILO, sözleşmeyi onaylayan ülkelere teknik nerelerde mahsur kaldığının tespit edilmesi için Yer yardım sağlar ve sözleşmeyi onaylayan ülkenin Altında Çalışanları Takip Sistemi Kurulması zorunluluğu sözleşmeyi ihlal ettiğini inceleyen mekanizmaları da getirilmiştir. Maden yönetmeliğinde yapılan yenilikler mevcuttur. arasında en çok dikkat çekenlerden birisi ise ‘Hayat hattı’dır. İşveren, yer altı maden işletmesinin bütün İş Sağlığı ve Güvenliği ile Kömür Madenciliği bölümlerini kapsayacak şekilde ve çalışanların yer üstüne Bağlamında ILO Standartları ve Türkiye
çıkmalarını kolaylaştıran; yanmaya, kopmaya ve aşınmaya ILO, iş sağlığı ve güvenliği alanında yaklaşık 40 kadar karşı dayanıklı ‘Yer Altı Madenlerinde Hayat Hattı sözleşme ve tavsiye kararı ve bir o kadar uygulama Kurulması’ gerekliliğini yerine getirmelidir. kılavuzu hazırlamıştır. İş sağlığı ve güvenliği alanında özellikle altını çizdiği sözleşmeler şunlardır: Madencilik Sektörü ve Uluslararası Mevzuat İş kazalarını önleme adına uluslararası kuruluşlar birçok • 155 Numaralı İş Sağlığı ve Güvenliği ve Çalışma standart, kılavuz ve mevzuat belirlemişlerdir. Bu kurum ve Ortamına İlişkin Sözleşme (Teknik sözleşmedir, kuruluşların amacı uluslararası standartların belirlenerek ülkemiz onaylamıştır) sözleşmeye taraf olan ülkelerdeki çalışma ve yaşam • 161 Numaralı Mesleki Sağlık Hizmetlerine şartlarını düzeltmektir. Bu standartlar evrensel çalışma İlişkin Sözleşme (Teknik sözleşmedir, ülkemiz sözleşmeleri ve tavsiye kararlarından oluşmaktadır. onaylamıştır) Ülkemiz de bu standart ve kriterleri referans alarak kendi • 187 Numaralı İş Sağlığı ve Güvenliğini yasal düzenlemelerini gerçekleştirmektedir. Dünya Geliştirme Çerçevesine İlişkin Sözleşme (Teknik Çalışma Örgütü (ILO), Türkiye’deki maden sektöründeki sözleşmedir, yürürlüğe girmiştir.)
iş sağlığı ve güvenliği politikalarında etkin en önemli
ILO’nun madencilik ve özellikle kömür madenciliğine güvenliğine ilişkin olarak Birliğinin temel yaklaşımını ilişkin standartlarında esas olarak üç teknik sözleşme, bu ortaya koyan aşağıda sunulmuş üç Konsey Direktifi sözleşmelerden birine dair bir tavsiye kararı ve çeşitli bulunmaktadır: uygulama kılavuzları tarafından belirlendiği görülmektedir. • İşçilerin Çalışırken Sağlık ve Güvenliğine Yönelik İyileştirilmiş Tedbirlerin Alınmasının • 45 Numaralı Yer Altı İşleri (Her Nevi Maden Teşvikine İlişkin Konsey Direktifi Ocaklarında Kadınların Çalıştırılmaması • Kıyılarda ve Açık Denizlerde Sondaj Yoluyla Hakkında) Sözleşmesi (Teknik sözleşme, Maden Çıkaran Endüstrilerde Çalışanların ülkemiz onaylamıştır), Güvenlik ve Sağlık Korumalarının İyileştirilmesi • 123 Numaralı Asgari Yaş (Yer Altı İşleri) İle İlgili Asgari Gereksinimler Hakkında Konsey Sözleşmesi (Teknik sözleşme, ülkemiz Direktif onaylamıştır), • Yer Üstü ve Yer Altı Madenciliğinde • 176 Numaralı Madenlerde Güvenlik ve Çalışanların Güvenlik ve Sağlık Korumalarının • Sağlık Sözleşmesi (Teknik sözleşme, ülkemiz İyileştirilmesi İle İlgili Asgari Gereksinimler onaylamıştır) Hakkında ki Konsey Direktifi”.
• 176 Numaralı Madenlerde Güvenlik ve • Sağlık Sözleşmesine ilişkin 183 Numaralı Tavsiye Kararı • Yer Altı Kömür Madenlerinde Güvenlik ve Sağlık ILO Uygulama Kılavuzu • 1991 Tarihli Açık Madenlerde Sağlık ve Güvenlik Uygulama Kılavuzu • Küçük Ölçekli Yüzey Madenlerinde Güvenlik ve Sağlık El Rehberi (Sektörel Çalışma Belgesi No: 168) • Kömür Madenlerinde Yer Altı Çalışmalar İçin Model Güvenlik Düzenlemeleri Kodu (1949) • Kömür Madenlerinde Yer Altında Elektrik Kullanımı Nedeniyle Oluşan Kazaların Önlenmesi ILO Meslek Rehberi (1959) • Kömür Madenlerinde Yer Altında Yangın Nedeniyle Oluşan Kazaların Önlenmesi ILO Meslek Rehberi (1959) • Kömür Madenlerinde Yer Altı Patlamaları Nedeniyle Oluşan Kazaların Önlenmesi ILO Meslek Rehberi (1974) • Kömür Madenlerinde Güvenlik ve Sağlık ILO Meslek Rehberi (1986)
Ülkemiz sekiz temel sözleşmenin tamamı, dört yönetişim anlaşmasının üçü ve kırk altı teknik sözleşme olmak üzere toplam elli yedi adet ILO sözleşmesini onaylamıştır. Bu sözleşmelerden elli ikisi hâlihazırda yürürlükte olup, dördü kendiliğinden fesholmuştur.
Avrupa Birliği Mevzuatı ve Uygulamaları
Avrupa Birliği müktesebatının iş hukuku, iş sağlığı ve güvenliği, kadın ve erkek arasında eşit muamele, ayrımcılıkla mücadele, sosyal diyalog, istihdam, sosyal içerme ve sosyal koruma konularını içeren düzenlemelerinin iç hukukumuza dâhil edilmesi ve uygulanması çalışmaları 19’uncu fasıl altında devam etmektedir.
kömür madenciliği de dâhil olmak üzere Avrupa Birliği müktesebatında madenlerde iş güvenliği ve sağlığı konusunu düzenleyen temel düzenlemelerin, iş sağlığı ve