İş Sağlığı ve Güvenliğinde Etik

İŞG101U-İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNİN TEMELLERİ

Ünite 7: İş Sağlığı ve Güvenliğinde Etik

Giriş

İş sağlığı ve güvenliğinin uygulanmasında etkin rol oynayan iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin görevlerini yerine getirirken etik kurallar çerçevesinde hareket etmeleri, karar alıcı konumundaki işveren ya da yetkililerin iş sağlığı ve güvenliği açısından gerekli tedbirler ile diğer unsurlar arasında tercih yapmak durumunda kaldıklarında etik değerlere göre hareket etmeleri ve yalnızca kendi çıkarlarını değil toplumsal faydayı düşünmeleri noktalarında etik, iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin başarısını etkileyen en önemli unsur rolünü üstlenmektedir.

Etik, İş Etiği ve Meslek Etiği Kavramları

İş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin sağlıklı işleyebilmesi ve iş sağlığı ve güvenliği kültürünün oluşturulabilmesi için temel unsurlardan biri etiktir. Etik, iş etiği ve meslek etiği kavramları iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin işyerlerinde sağlıklı bir şekilde işleyebilmesinin arkasında yatan unsurlardır. İşyerlerinin ve çalışma ortamlarının güvenli hâle getirilebilmesi için işverenlerin, çalışanların ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin etik değerlere sahip olmaları, davranışlarını çerçevede oluşturmaları ve işyerlerindeki iş sağlığı ve güvenliği süreçlerindeki rollerini bu değerler doğrultusunda şekillendirmeleri gerekmektedir.

İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin hukuki çerçeve ancak işyerlerinde kararlar etik değerler çerçevesinde alınıp iş sağlığı ve güvenliği süreçleri bu değerler doğrultusunda oluşturulan karar ve davranışlar ile hayata geçirilebilirse olumlu sonuçlar doğurabilecektir. Bu çerçevede iş sağlığı ve güvenliği süreçleri; hukuki çerçevenin şekillendirdiği, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin etik değerlere uygun şekilde hareket ederek yönlendirdiği ve işveren ile çalışanların etik değerler çerçevesinde güvenli davranış ve eylemlerde bulunarak iş sağlığı ve güvenliği kültürü oluşturduğu bir işleyiş kazanabilecektir.

Etik Kavramı

Etik iki boyutlu bir kavramdır. İlk olarak ahlaki olarak neyin iyi, neyin kötü olduğu hakkındaki davranış kurallarını ifade eder. Diğer taraftan ahlaki olarak doğru olanla ilgilenen felsefe dalı olması etiğin ikinci boyutudur. Bu çerçevede insanların temel ölçü, norm ve davranışlarını ahlaki yönden inceleyen düşünce bilimi, etiği tanımlayabilecek en genel çerçeveyi oluşturmaktadır.

İş sağlığı ve güvenliği açısından etik, iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin yürütülmesi noktasında işveren, çalışan ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin eylem ve davranışlarının etik çerçevede olmasının iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesindeki rolü nedeniyle çok önemlidir. İşyeri ve çalışma ortamlarında doğru eylem ve davranışların ortaya konulabilmesi için etik değerleri yüksek olan birey ve işletme, örgüt ya da kurumların varlığı ve etik davranışların süreklilik kazanması gerekmektedir.

İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin hukuki çerçevenin ve iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yerine getirilmesinde

öngörülen yapının etik değerler doğrultusunda işlememesi hâlinde iş kazaları ve meslek hastalıklarının engellenememesi söz konusu olacağı için etik değerler iş sağlığı ve güvenliğinin temel amacı olan işyerlerinin güvenli hâle getirilmesi için kritik önemdedir.

İş Etiği Kavramı

İşyerlerinde neyin doğru neyin yanlış olduğunu açıklamak için kullanılan iş etiği kavramı, etiğin işyerindeki davranışları önceleyen boyutuna vurgu yapmaktadır.

İş etiğinin, ekonomi ve iş dünyasının sağladığı olanaklar karşısında sağduyulu seçimler yapmak, ekonomik faaliyetler yürütülürken dürüstlük, güven, saygı ve eşit biçimde davranmayı ilke edinmek ve aynı çevreyi paylaşan bütün unsurlara destek olmak şeklinde tanımlanması mümkündür. İş etiği bu anlamda etik açıdan doğru ve yanlış davranışları çalışma hayatında özelleştirerek incelemektedir. İşyerinde doğru ve yanlışın ne olduğunu bilmek ve doğru olanı yapmak iş etiğinin iş yerindeki görünümüdür.

İş etiği, hukuka uygun olmakla eş anlamlı değildir. Bir işyeri, işletme ya da örgüt hukuka uygun davranışlar sergileyip hukuka saygılı olabilir.

Meslek Etiği Kavramı

Meslek etiği, belirli bir mesleğin mensuplarının uyması gereken kurallar ve ilkeler bütünüdür. Meslek etiği, mesleği icra eden kişilere rehberlik eden, yol gösteren ve mesleklerini yaparken uymak zorunda oldukları coğrafyadan bağımsız tüm dünyada geçerli etik standart ve ölçütlerdir.

Meslek etiğinin bir bölümü vicdani ya da ahlaki değerlere dayanırken bir bölümü ise meslek odaları, hükûmetler ya da uluslararası kuruluşlar tarafından yazılı hâle getirilmiş standart ya da prensiplerdir. Uyulmaması hâlinde bazı mesleklerde meslekten uzaklaştırmaya varan yaptırımlar söz konusudur.

İş Sağlığı ve Güvenliğinde Etik Kuralların Gerekliliği

İş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin genel etik, iş ve meslek etiği çerçevesinde hareket etmeleri ve işveren ya da yetkililerin de yine genel etik ve iş etiği çerçevesinde bu işleyişi mümkün kılmaları çok önemlidir. Bu şekilde ilerleyen sürecin sonunda çalışanların da belirlenen önlemlere uymaları, alınan tedbirleri hayata geçirmeleri ve güvenli davranışlar sergileyip, kişisel koruyucu donanım kullanarak hatalı tutumlardan sakınmak gibi davranışlar sergilemeleri gerekmektedir.

İş Sağlığı ve Güvenliğinde Etik ve Liberalizm- Küreselleşme İlişkisi

İş sağlığı ve güvenliği, işçi sınıfının kazanımlarının genişlemesi ile hareket alanını genişletmiş, yalnızca işçi sınıfının varlığının korunmasını değil, bütün çalışanların işyerlerindeki tehlikelerden korunması, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, çalışanların refah ve esenliğinin

sağlanıp geliştirilmesini hedeflemiştir. Bu çerçevede iş sağlığı ve güvenliği ile liberalizm arasında bir neden-sonuç ilişkisi olduğu gibi, kapitalizmin devamının sağlanmasında sosyal politika-liberalizm-refah devleti-küreselleşme eksenindeki ilişkinin iş sağlığı ve güvenliği çerçevesinde de geçerli olduğu söylenebilmektedir.

Bu üç yaklaşımın küreselleşme kavramına ilişkin argümanları farklı olsa da somut olarak küreselleşmeyi tanımlayan unsurların aynı olduğu görülmektedir. Buna göre küreselleşme, teknolojik gelişmelerin tetiklediği ve öncelikle dış ticaret artışı ile başlayan daha sonra sermayenin ülkeler arası hareketliliği ile birlikte iş gücünün dolaşımını gerektiren ve yalnızca ekonomik yönü olmayıp sosyal ve kültürel yönleri de bulunan bir süreç olarak tanımlanabilmektedir.

İş Sağlığı ve Güvenliğinde Etik ve Dibe Doğru Yarış

İş sağlığı ve güvenliğinde etik ve küreselleşme ilişkisi çerçevesinde “dibe doğru yarış” kavramı önemli bir etik sorunu temelinde barındırması ve iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi açısından etiğin önemini vurgulaması bakımından önemlidir. Dibe doğru yarış en genel çerçevede, küreselleşmenin oluşturduğu rekabetçi ortamın ve genel anlamda liberalizmin temel argümanları olan rasyonel davranma eğilimi ve kâr hırsının etkisiyle, ülkelerin kurumsal tutumları ya da kültürel farklılıklarına rağmen, rekabetçiliği teşvik etmek ve piyasa ekonomisini ve destekleyici politikaları benimsemek zorunda kalacakları düşüncesini açıklamaktadır. Küreselleşmenin iş gücü piyasalarına ve bu çerçevede iş sağlığı ve güvenliğine etkisinin bu şekilde gerçekleşmesinin arkasında oyun teorisinin içerisinde yer alan “mahkûm açmazı” ikilemindeki genel koşullar yatmaktadır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatında Etik

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında etik ve etiğe ilişkin uygulamalara dair hükümler iki ana başlık altında ele alınacaktır. Ulusal iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında etik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmeliklerde olmak üzere iki, uluslararası iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında ise etik İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve Avrupa Sosyal Şartı ile Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Komitesi İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri için Uluslararası Etik Kurallar olmak üzere iki alt başlıkta incelenecektir.

Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatında Etik

Ulusal iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının en tepesinde Anayasa yer almaktadır. Çalışma ve iş güvenliği hakkının genel çerçevesini çizen Anayasa’nın ardından iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin özel kanun olan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gelmektedir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca hâlihazırda çıkarılmış otuz yedi yönetmelik ve bu yönetmelikler uyarınca hazırlanmış yirmi üç tebliğ bulunmaktadır. İş sağlığı ve güvenliğinin kapsamı içerisindeki kişi ve konulara ilişkin hüküm içeren en temel dört kanun, 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 4447

sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’dur.

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda Etik İle İlgili Düzenlemeler

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun amacı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir. Bu çerçevede Kanun bu amaca hizmet edecek çalışan, işveren ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin görev, yetki ve sorumluluklarını belirtmekte ve etik değerlere de bu çerçevede değinmektedir.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun doğrudan etik ilkelere vurgu yaptığı 8. maddesinde iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimlerinin etik ilkelere uymak ve mesleki bağımsızlık içerisinde görevini yürütmekle yükümlü kılınması söz konusudur.

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Uyarınca Çıkarılmış Yönetmeliklerde Etik İle İlgili Düzenlemeler

İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik ile İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik’in mesleki bağımsızlık ve etik ilkeler başlıklı maddeleri uyarınca hukuki çerçevenin iş sağlığı ve güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personellerinin etik değerlerine yönelik yaklaşımı değerlendirildiğinde ortaya üç unsurun çıktığı görülmektedir.

Bu unsurlardan ilki iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin işyerindeki iş sağlığı ve güvenliği süreç ve uygulamaları hakkında önerilerde bulunurken hiçbir etki altında kalmamaları iken ikinci unsur hizmet sundukları kişilerle güven, gizlilik ve eşitliğe dayalı bir ilişki kurmamalarıdır. Üçüncü unsur ise iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin iletişime açık ve iş birliği içerisinde hareket etmeleridir.

Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatında Etik

Doğrudan iş sağlığı ve güvenliği etiğine yönelik olmayanlar genel anlamda insan hakları ve etik değerler çerçevesinde hükümler içerirken doğrudan iş sağlığı ve güvenliği etiğine yönelik Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Komitesinin hazırladığı İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri İçin Uluslararası Etik Kurallar ise özel olarak iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin etik değerlerini belirlemektedir.

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve Avrupa Sosyal Şartı’nda Etik

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin yirmi üçüncü maddesinin birinci bendinde “Herkesin çalışma, işini serbestçe seçme, adaletli ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma hakkı vardır” ifadesi ile çalışma hakkı tanımlanmaktadır. Çalışma hakkının tanımlanmasına ilave olarak sosyal bir hak olarak adaletli ve elverişli

koşullarda çalışmanın Bildirge’de ifade edilmesi, hukuk önünde soyut eşitlik ve sözleşme serbestisi ilkesinin doğurduğu eşitsizliklerin giderilebilmesi için hukukun sosyal adalet esaslı yeniden inşasının bir sonucu olarak değerlendirilebilir.

Avrupa Sosyal Şartı, Avrupa Konseyi çerçevesinde kabul edilmiş ve sosyal haklara ilişkin çok önemli düzenlemeler içeren bir metindir. Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı, iş sağlığı ve güvenliği sürecine çalışanların katılımını öngörmekte ve bu bağlamda iş sağlığı ve güvenliğinde sosyal diyaloğun etkin bir biçimde kullanılması gerektiğini vurgulamaktadır.

Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Komitesi İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri İçin Uluslararası Etik Kurallar

Uluslararası İş Sağlığı Komisyonu (ICOH) tarafından hazırlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri İçin Uluslararası Etik Kurallar, özel olarak iş sağlığı ve güvenliği etiği ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri için düzenlenmiş bir metindir.

Komisyon uluslararası iş sağlığı etik kuralları benimsemesinin gerekçelerini üç başlıkta açıklamaktadır. İş sağlığı ve güvenliği uzmanlarının işçi, işveren, toplum, halk sağlığı ve sosyal güvenlik ve adalet makamları gibi diğer kurumlara karşı karmaşık ve kimi zaman çalışma yaşamındaki taraflar nedeniyle birbiriyle çelişen sorumluluklarının olduğunun daha fazla anlaşılması bu gerekçelerin ilkidir. İkinci gerekçe ise zorunlu ya da gönüllü olarak kurulan iş sağlığı hizmet birimlerindeki artış sonucu, iş sağlığı alanında çalışanların sayılarındaki artıştır. Üçüncü gerekçe ise iş sağlığı uygulamalarının farklı alanlardan uzmanların katılımını gerekli kılan çok disiplinli bir yapıya dönüşmesidir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri Açısından Etik

İş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri açısından etik; iş güvenliği uzmanlarının görev ve yükümlülükleri, işyeri hekimi ve yardımcı sağlık personellerinin görev ve yükümlülükleri ile teftiş ve denetimle sorumlu müfettişlerin görev ve yükümlülükleri olarak üç başlık altında ele alınacak ve bu görevlerini yerine getirirken uymaları gereken etik kurallar ifade edilecektir.

İş Güvenliği Uzmanlarının Görev ve Yükümlülükleri

6331 Sayılı Kanun’da Kanun’da genel olarak çerçevesi çizilen iş güvenliği uzmanlarının görev ve yükümlülükleri geniş anlamda İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimler Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Yönetmelik iş güvenliği uzmanlarının görevlerini; rehberlik, risk değerlendirmesi, çalışma ortamının gözetimi, eğitim-bilgilendirme kayıt ve ilgili birimlerle iş birliği olarak beş başlıkta ifade edilmektedir.

İşyeri Hekimi ve Yardımcı Sağlık Personellerinin Görev ve Yükümlülükleri

İşyeri hekimi ve yardımcı sağlık personelinin görev ve yükümlülüklerini ayrıntılı olarak düzenleyen hukuki metin,

İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik’tir. Yönetmelik’in dokuzuncu maddesinde işyeri hekimlerinin görevleri belirlenmiştir. Yönetmelik’te işyeri hekimlerinin öncelikli görevinin işyerinde varsa diğer sağlık personeli ile birlikte çalışmak olduğu ifade edilmiştir. Diğer yandan işyeri hekimlerinin görevleri iş güvenliği uzmanlarının görevlerine paralel şekilde beş başlık altında belirlenmiştir. Tek farklılık iş güvenliği uzmanlarının görevleri olarak, ortam gözetimi ifade edilirken işyeri hekimlerinde sağlık gözetimi görevinin belirtilmesidir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonellerinin Görev ve Yükümlülüklerini Yerine Getirirken Uyması Gereken Etik Kurallar

İş güvenliği uzmanlarının görevleri ve etik değerler; rehberlik, risk değerlendirmesi, çalışma ortamı gözetimi, eğitim, bilgilendirme ve kayıt, ilgili birimlerle işbirliğidir. İş yeri hekimi ve yardımcı sağlık personellerinin görevleri ve etik değerler; sağlık gözetimi, eğitim, bilgilendirme ve kayıt ve ilgili birimlerle işbirliğidir. İş müfettişlerinin iş sağlığı ve güvenliği teftişi görevleri ve etik değerler; teftiş gerçekleştirmek, teftiş bilgilerinin gizliliğini sağlamaktır.

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun Uygulanmasından Kaynaklanan Etik Sorunlar

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri için mesleki bağımsızlık öngörmekte ve hak ve yetkilerinin görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle kısıtlanamayacağını ifade etmekdir. Bununla birlikte, Kanun’un iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yerine getirilmesi için ortaya koyduğu yapı, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin istihdam edilme biçimleri ve işvereni bazı durumlarda Bakanlığa şikâyet ile görevlendirilmeleri iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin bağımsızlıklarını sekteye uğratmakta ve görevlerini yerine getirmelerini güçleştirmektedir. Bu çerçevede Kanun’un uygulanmasından kaynaklı etik sorunlardan ilki işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yerine getirilmesi için öngörülen yapıdır.

Kanun’un iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesinde ortaya koyduğu yapı, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin görevlendirilmesinde dört yöntem öngörmektedir. İşverenler eğer çalışanları içerisinde gerekli belgeye sahip olan varsa, görevlendirmeye ilişkin hükümlerin getirdiği diğer yükümlülüklere de uyarak bu nitelikteki çalışanını iş güvenliği uzmanı ya da işyeri hekimi olarak görevlendirebilmektedir. Bu durumda işyerinde başka bir görevi olan çalışan aynı zamanda işyeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanı olarak da görev yapmaya başlamaktadır.

Kanun’un iş güvenliği hizmetlerinin yürütülmesinde öngördüğü ikinci alternatif, bağımsız iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin istihdam edilmesidir. Bu durumda Kanun’un işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına bağlı olarak kısmi süreli iş sözleşmesiyle iş sağlığı ve güvenliği profesyoneli istihdam etmesi ya da iş sağlığı ve güvenliği

profesyonelinin işverene dışarıdan bu hizmeti sağlaması ve bunu fiyatlandırması söz konusu olmaktadır.

İşverenlerin iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek noktasındaki diğer bir alternatifi, Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinden (OSGB) hizmet satın almaktır. İş sağlığı ve güvenliği profesyonellerini istihdam ederek iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini işverenlere sağlayan şirketler olan OSGB’ler vasıtasıyla iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesi, OSGB’lerin kâr amacı taşıyan şirketler olmaları ve piyasa koşulları içerisinde rekabete dayalı bir hizmet sağlamaları nedeniyle iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin değerini ve kalitesini olumsuz etkilemektedir.

Kanun’un iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerini etik sorun ve ikilemler içerisinde bıraktığı bir diğer durum ise iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerini işyerinde acil durdurmayı gerektiren veya yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı ve benzeri acil ve hayati tehlike arz eden durumları ve ayrıca meslek hastalığına sebep olabilecek ortamların bulunmasına rağmen işveren tarafından gerekli tedbirlerin alınmamasını Bakanlığa bildirmekle yükümlü tutmasıdır.

Bu nedenlerden dolayı iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerini yürütürken işsizlik, güvencesizlik, hürriyeti kaybetme tehlikeleri ile çalışanların karşılaşacakları risk ve tehlikeler arasında kalmakta ve bu ikilem içerisinde görevlerini yürütmeye çalışmaktadırlar.