Na‘t • Üsküplü Çırakcızade Muhammed b. Muhammed: Sözlükte bir şeyi vasıflandırmak methederek anlatmak Delâil-i Nübüvve
manalarına gelen Hz. Peygamber için yazılmış medih Ayrıca Veysi Nabi, Nazmizade Mustafa Efendi, şiirlerine na’t denir. Şeyhülislam Karaçelebizade Abdülaziz Efendi ve Eyüp
Türk edebiyatında diğer türler içinde en bol ve yaygın olan Sabri Paşa’nın siyer eserleri mevcuttur.
na’t edebiyatımıza 11. y.y.dan itibaren girmiştir. Siyer örneği
Na’tlar divan ve mesnevilerde genellikle tevhid ve Andan Âmine hâtun katı a ğladı, çok zârılıh eyledi. münacat bölümlerinden sonra yer alır. Abdulmuttalib Resûl anasınun gönlüni ala getürdi, and içdi, eyitdi: Yâ Âmine hâtun sana kulluh, hızmat ben Na’tlar daha çok kaside nazım şekliyle yazılmakla birlikte eyleyem, senün tapuna ben turayım, oğlunı ben bisleyem, gazel, mesnevi, kıta, müstezat, terci bent, terkibi bent dahi gişiye inanmayam, didi. Şeybe anun bigi eyledi ki musammat, rubai, tuyuğ ve mısra şeklinde yazılır. söyledi, Âmine hâtunun hızmatına turdı, işine yumuşına Şairleri na’t yazmaya Peygamber aşkı ve şefaatine nail yügürdi. Kaçan kim sekiz ay oldı, Âmine hâtunun gözine olma isteği yönlendirmiştir. firişteler kuş sûratında görinürler, yaşıl kanatlar ile gökyüzinde uçarlar idi. Hâtiften ün işidür idi kim “Behhun Na’tların işlediği konular: Hz. Peygamberin isim ve leki yâ Âmine” yani bahtlusın yâ Âmine hâtun kim sıfatları kâinatın efendisi yaratılışın gayesi ve Allah’ın âhiri’z-zamân peygamberinün anası olısarsın diyü, beşâret sevdiği oluşu örnek ahlakı üstün vasıfları fiziki özellikleri işidür idi. Kaçan kim ay tokuz ay oldı, mucizeleri diğer Peygamberlerden üstünlüğü ayet ve hadislere dayanılarak dile getirilir; son bölümlerde şair Mevlid günahkârlığını itiraf edip şefaat talebinde bulunur. Hz. Peygamberin doğumunu anlatan manzum eserlere Ardından kıyamet gününün tasviri o çetin günde şefaat Mevlid denilir. yetkisinin yalnız peygambere ait olduğu belirtilerek onun alemlere rahmet olarak gönderildiği vurgulanır. Mevlid bir edebi tür olmasının dışında Hz. Peygamberin doğum yıl dönümünde yapılan tören ve bu törenlerde Türk edebiyatında ilk na’t örneğine Kutadgu Bilig’de okunmak üzere yazılmış eserin ortak adıdır. rastlanır. İlk Türkçe mevlit metni Süleyman Çelebi’nin Hicri 812 de Çağatay edebiyatında na’t şairi unvanına layık görülen şair kaleme aldığı Vesiletün-Necat’dır. Ali Şir Nevai’dir. Mevlid’lerin özellikleri: Divan edebiyatında en çok tanınan na’tlar arasında yer alan Su Kasidesinin şairi Fuzuli’dir. • Mesnevi tarzında yazılmıştır. • Hz. Peygamberin doğumu üzerinde durulmakta Dört halife için yazılan na’tlara, na’t-ı çehar ve yar-ı güzin ardından miracı ele alınmakta çeşitli mucizeleri denilir. anlatıldıktan sonra vefatından bahsedilmektedir. Na’tın, bazı eserlerinin bestelenip cami ve tekkelerde • Hemen hepsi ehli sünnet inancı doğrultusunda söylenmesi dolayısıyla musikiyle ayrıca beyitlerin hat kaleme alınmıştır. sanatıyla levhalara nakşedilmesiyle de hat sanatıyla ilgisi • Ayet ve Hadislerden alıntılar yapılmıştır. vardır. • Bidat denilebilecek fikir ve hikayelere yer
Sadece na’tlardan oluşan divanlar 17. y.y’da yazılmaya verilmemiştir. başlanmıştır. • Salavatın bulunduğu tekrar beyitleri vardır.
Siyer Mevlid Örneği
Kelime anlamı bir kimsenin hali, tavrı, gidişi, ahlakı ve Âmine Hâtun Muhammed anesi Ol sadeften doğdu ol hal tercümesi demek olup edebiyatımızda dürdânesi
Peygamberimizin hayatını anlatan eserler için kullanılan Çünki Abdullah’dan oldu hâmile Vakt irişti hefte vü terimdir. eyyâm ile
Siyer türünün kaynakları, Kuran, hadis ilmi, sahabeden Hem Muhammed gelmesi oldu yakîn Çok alâmetler gelen rivayetler ve megazi kitaplarıdır. belirdi gelmedin
Bilinen ilk Türkçe siyer kitabı Darir’in 790’da Kahire de Ol Rabîu’l-evvel ayın nicesi On ikinci gice isneyn gicesi tamamladığı ve muhtemelen Mısır sultanı Berkuk’a takdim ettiği Tercüme-i Siyeri nebi adlı eserdir. Hilye
Önemli siyer eseleri ve yazarları; Sözlük anlamı süs, ziynet, cevher, güzel sıfatlar, güzel yüz anlamına gelir. • Lamii Çelebi: Tercemei Şevahidi Nübüvve
Hilye terim olarak, Hz. Peygamberin fiziki özelliklerini Bu türün en tanınmış eserlerinden Nayi Osman Dede’nin vasıflarını ve güzelliklerini anlatan edebi eserlerle aynı 18.yy’da mirac kandillerinde okunmak üzere bestelediği konuda hüsni hatla yazılan levhalara verilen isimdir. eserinin adı Mi’racü’n-nebi Aleyhisselam’dır.
Hilyenin müstakil bir tür olarak gelişmesinin en önemli Nahifi‘nin Miracü’n-nebi sinde, ilgili ayetler ve sahih nedenleri, Hz. Peygamberi rüyada görmüş birinin onu hadislerle ve rivayetlerle ulemanın miraca dair görüşleri gerçekten görmüş sayılacağına dair bir hadisle peygamber değerlendirilmiştir. sevgisini her şeyin üstünde tutan Türklerin bu sevgiyi edebiyata aktarma gayretleridir. Kırk Hadis
Kırk hadis türü, hadisi erbain, tercüme-i hadisi erbain, Hilye-i şerif, hilye-i saadet hilye-i Rasûlullah hilye-i nebi şerh-i hadisi erbain, çihl hadis, hadisül erbain, erbain gibi gibi isimlerle anılan eserler, Hz. Peygamberin fiziki isimlerle anılır. özelliklerini anlatan eserlerle hattat ve müzehhiplerin ortaya koyduğu levhalardır. Kırk hadis türü muhteva bakımından aşağıdaki gibi sıralanabilir: Bu tür eserlere örnekler veren şahsiyet Hafız Osman’dır. • Kutsi hadislerden seçilenler Hakani Mehmed Beyin Hilye adlı eserini kaleme aldıktan • Peygamberimizin hutbelerinden seçilenler sonra hilye türü eserler yaygınlaşmıştır. • Senetleri sahih hadislerden seçilenler Hilye türü eserlerde Hz. Peygamberin fiziki özelliklerinin • Zıt isnatlı 7 ve 10 ile alakalı veya isnatsız yanı sıra ruhi portresiyle ilgili hususlara da yer verilmiştir. hadislerden seçilenler Bu tarzın en tanınmış örneği Nahifi’nin Hilyatül Envar • 40 rakamına dayanarak tertip edilenler adlı eseridir. • Ezberlenmesi kolay ve kısa hadislerden seçilenler
Hilye Örneği • Veciz camialı hadislerden seçilenler • Fasih ve sahih hadislerden seçilenler Dedi ol mazhar-ı envâr-ı celî • Noktasız harflerden seçilenler Esedullâh-ı velî yani Ali Kırk hadisler dini her konuyu ihtiva edebilirler. Eser, Kuranın fazileti, İslâmın şartları, Hz. Muhammed (sav) ve ashabı, ilim, âlim, siyaset ve hukuk, toplumsal ve ahlaki Rûy-ı rahşânı değirmiydi anın hayat gibi konularla ilgili söylenen kırk hadisi ihtiva eder. Nitekim cirmi meh-i tâbânın Yazılma sebepleri:
• Hz. Peygamberin ”Ümmetimin içinde din Yüzü benzerdi müdevver aya emirlerine dair kırk hadis ezberleyeni Allahu Teala fakihler ve alimler zümresinde haşreder.” Zâtı âyîne idi Mevlâ’ya hadisi.
• Peygamberin şefaatine ulaşma umudu • Kırk hadis yazanların geleneğine dahil olmak Mi’râciyye • Okuyanların hayır duasını almak
Miraciye türü eserlerin genel özellikleri: • Hocasının veya dostlarının arzusu üzerine • Devlet başkanı vs. görevlendirilmiş olmak • Hz. Peygamberin miracını konu alır. • İlgi duyulan bir alanda hadis derleme arzusu • Mirac Hz. Peygamberin Recep ayının 27. • Hastalıklardan kurtulmak ve şifa bulmak gecesinde Mekke’den Kudüs’e götürülüşü oradan ümidiyle da semaya yükseltilmesidir. • Mirac konusu İsra ve Necm surelerinde geçer. Bu konuda yazılan eserler ve yazıldığı tarihler: • Edebi bir eser olmasının yanında musiki • 14. yy’da Mahmud b. Ali’nin Nehcül-Feradis’ minyatür hat ve kitap sanatlarını da etkilemiştir. • 15. yy’da Ali şir Nevai • Bu sanat daha çok İranlılar ve Türkler tarafından • 16. yy’da Hazini Fuzuli Usuli, Nev’i Âşık Çelebi ortaya konulmuştur. • 17. yy’da Hakani, Ankaralı İsmail Rüsuhi • Muhammediye, Garibname, Vesiletünnecat, • 18. yy’da Osmanzade Taib, Bursalı İsmail Hakkı, Hakani Mehmet Bey’in hilyesinde; kitapların bir Müstekimzade Sadeddin bölümünde de bu konuda şiirlere yer verilmiştir. • 19. yy’da Köstendilli Şeyhi, Hüseyin Remzi • Zamanla kasidelerde mi’raciyye mesnevilerde miracname adıyla anılan bölümler oluşmuştur. Önemli isimler arasında sayılabilir.
Anadolu sahasındaki ilk müstakil miraciyye 15.YY’ın Kırk Hadis türünde yazılan ilk türkçe eser 14. yy’da başında Ahmedi tarafından yazılmıştır. Bu eserin ismi Mahmud b. Ali’nin Nehcül-Feradis’dir.
Tahkik-i miracı Resul’dür.
Kırk hadis türü şekil bakımından 3 kısma ayrılır: Manzum, Mensur, hem manzum hem mensur.
Regaibiyye
Regaibiyye, Regaib Kandilinde okunmak üzere yazılıp bestelenmiş manzumelerdir.
Regaibiyyeler daha çok mesnevi nazım şekliyle yazılır. Kıta, ilahi, gazel, kaside şeklinde de yazılır.
Konusu, Peygamberimizin anne ve babasının birbirine layık temiz gençler oluşu, ahlaki özellikleri, evlenmeleri ve Hz. Peygamberin ana rahmine düşmesidir. Selahaddin Uşaki’ye atfedilen Matlaul fecr ve Edirne müftüsü Fevzi Efendi’ye ait Envarul kevakib fi leyleti’r-Regaib bu türe ait örnekler arasındadır.
Mu’cizât-ı Nebî
Başlı başına Hz Peygamberin mucizelerinin anlatıldığı eserlerdir.
Güvercin Hikâyesi, Kesikbaş Destanı, Deve Hikâyesi, İzettoğlu’nun Tavus Destanı, Sadreddin’in Geyik Hikâyesi bu türe örnek olarak verilebilir.
Esmâ-i Nebî
Terim olarak esma-i nebi Hz. Peygamberin isimleri hakkında yazılan eserler demektir.
Hasib Efendi’nin Delal-i Hayrat’ı bu tür esere örnektir.
Hicret-Nâme
Hicret kelimesi Arapça hecr masdarından gelmektedir. Sözlük anlamı ayrılmak, göç etmek, ilgisini kesmek, uzaklaşmak olan hicret, Farsça mektup, kitap gibi mânâlara gelen nâme ile birleşik isim olarak Hz. Peygamber’in hicretini konu alan türlere isim olmuştur. Siyerlerin bir bölümü olduğu gibi bağımsız eserler olarak da kaleme alınan Hicret-nâmelerde, Hz. Muhammed’in 622 yılında Mekke’den Medine’ye hicreti ele alınır. Mevlid, mi’râciye ve hilyeler kadar çok olmasa da edebiyatımızda bu türde de eserler yazılmıştır. Bu türdeki önemli eserlerden birisi Süleyman Nahifî’nin (öl. 1551/1738-39), yaklaşık 800 beyitlik Hicretü’n-Nebî’sidir. Bu eserde, Hz. Peygamber’in doğumundan başlayarak çocukluğu, Hz. Hatice ile evlenmesi, miracı ve peygamberliğe gelişi anlatıldıktan sonra hicret konusuna yer verilir.