yolların yapılması ve nehirlerin ulaşıma elverişli hâle Türkiye’de Tarımsal Desteklemenin Genel getirilmesi, kredi dağıtılması ve vergi yükünün Çerçevesi hafifletilerek bölgeler arası farklılıkların azaltılmasına
Tarım sektörü insanın yaşaması için gerekli temel besin yönelik çalışmalar yapılmıştır. Üretim alanlarını kaynaklarının üretimi ve nüfusun belli bir bölümünü genişletmeye, ticari değeri yüksek ürün üretmeye, içinde barındırması nedeniyle tarımda verimliliği artırmak modernleşmeye yönelik teşvik tedbirleri uygulanmıştır. için devletler tarafından teşvik uygulamaları Vergi ve gümrük muafiyetleri sağlanmıştır. Devlet geliştirilmiştir. tekelleri büyük ölçüde kaldırılarak tarımsal ürün ticareti serbestleştirilmiştir. Tarımsal destekler tarım sektörünün sorunlarının çözümüne yardımcı olmayı, sektörün uygulanan Cumhuriyet Dönemi’nin tarımla ilgili ilk önemli atılımı, politikalardan en iyi sonuçları almasını ve bu politikalara 1925 yılında Aşar Vergisinin kaldırılması ve 1926 yılında uyumunu kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. Medeni kanunun kabulü ile çiftçilerin toprak mülkiyeti hakkının tanınması olmuştur. Bu iki politika da Türkiye için de durum aynıdır. Kendi yapısal özellikleri başlangıçta çiftçiler için yararlı politikalar olarak kabul çerçevesinde belirlenen tarım politikaları içerisinde, edilmiştir. Devletin tarıma yönelik kamu örgütlenmesi, bu destekleme politikaları geniş bir yer tutmaktadır. Tarım dönemde gerçekleşmiş ve 1924’de “Ziraat Vekâleti” politikası; çiftçilerin hayat standartlarını, ekonomik adıyla yeni bir bakanlık kurulmuştur. olanaklarını ve tarımsal nüfusun refah seviyesini yükseltmek için alınan tedbirleri kapsamaktadır. Türkiye’de tarıma yönelik destekleme uygulamaları, gerçek anlamda ilk defa 1928-1930 döneminde gündeme Tarım ürünlerinde fiyat oluşumu; tarımsal ürünlerin gelmiştir. Bu dönemde devletin ekonomik hayatta etkinliği iklimsel etkilere açık olması, üretim süresinin uzun artmıştır. Araya tüm dünyayı etkileyen 1929 büyük olması, arazi miktarının sabit ve sınırlı olması, sermaye buhranı girdikten sonra 1930-1939 döneminde devletin birikiminin yetersiz olması gibi olumsuz etkileri ile tarım kesimine müdahalesi ve denetimi çeşitli yöntemlerle üretimde, fiyatlarda ve gelirlerde büyük belirsizlikler ve başlamıştır. dalgalanmalar görülmektedir. Bu istikrarsızlığın diğer sektörlere göre daha şiddetli olması nedeniyle tarım Devletçilik Dönemi devletin tarıma yönelik sektörü Türkiye’de devlet tarafından desteklenmektedir sorumluluklarının çok geliştiği, bu amaçla uzun yıllar (Kip, 1978:5). sektöre hizmet eden kurumların oluştuğu, örgütlenmenin başladığı, üretimin geliştiği bir süreci oluşturmuştur. Bu Türkiye’de tarım desteklemeleri şu şekillerde bağlamda 1938 yılından başlayarak Türkiye Malzeme yapılmaktadır: Ofisi (TMO) aracılığıyla ilk olarak destekleme kapsamına
• Fiyat yoluyla yapılan destekler ve yatırım alınan ürünler buğday, arpa, çavdar, yulaf ve afyon sakızı teşvikleri, olmuştur. 1940 yılından itibaren tütün, çay ve anason, • Ucuz ve yeterli girdi temini yoluyla yapılan 1941’de mısır, 1944’de ise çeltik destekleme kapsamına destekler, alınmıştır. Bunlardan tütün, çay ve anasonun alımları
• Üretimin belirli kademelerinde yapılan avans Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol işletmeleri ödemeleri şeklinde destekler, (TEKEL), mısır ve çeltik alımları ise TMO tarafından • İhracatta teşvik, ithalatta koruma, gerçekleştirilmiştir. • Tarımsal kredi faizinin düşük tutulması 1950-1960 yılları arasındaki dönemde, bir önceki dönemin • Toprak, mera, hayvan ıslahı çalışmaları, süt aksine ekonomide Devletçilik yerine çok daha liberal teşvik primi, pamuk primi, uygulamaların yer aldığı görülmektedir. Bu dönemde • Doğal afet ödemeleri, sulama yatırımları, tarıma verilen krediler arttırılmıştır. Kredilerin artmasıyla • Kooperatiflerin örgütlenmesi ve diğer kamu birlikte traktör sayısı artmıştır. Traktör sayısının yatırım harcamaları. artmasıyla ekili arazi alanı artmıştır. 1950’li yıllarda 8
Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikalarının milyon hektar olan hububat alanı 1960’lı yıllarda 13 milyon hektara ulaşmıştır. Buğday üretiminde yüksek bir Tarihsel Gelişimi artış olmuştur.. Tarım, Türkiye ekonomisindeki önemini Osmanlı 1950-1960 yılları arasında, liberal ekonomi yaklaşımı Devleti’nden günümüze kadar korumayı başarmıştır. benimsenmiş olmasına rağmen tarıma yönelik devlet Osmanlı Devleti tarım sektöründe dengeleri korumak desteği ve korumacılık devam etmiştir. amacıyla zaman zaman müdahalelerde bulunmuştur. 1838 Planlı dönemle beraber sermaye ve girdi kullanımında da yılında tarımsal üretimi artırma, ihracata yönelik ürünlerin önemli artış gözlenmiştir. Verim artışıyla yükselen teşviki ve ziraatın modernleştirilmesi için Ziraat ve Sanayi üretimin değerini bulması amacıyla fiyat ve alım Meclisi, 1843 yılında da Ziraat Meclisi kurulmuştur. desteklemeleri de gelişmiştir. Dönem başında sekiz olan Eğitim ve uygulama kurumları kurularak köylüye kredi desteklenen ürün sayısı 1980 yılında 24’e çıkmıştır. dağıtılmıştır. Bu tarihlerde tarımın geliştirilmesi için
Destekleme araçları artmıştır, desteklemeye ayrılan • Üreticilere yeterli ve adil bir yaşam standardının kaynaklar yükselmiştir. Ürün, fiyat ve devlet alımı sağlanması desteklerinin yanında, girdi sübvansiyonları da artmıştır. • Tarım kesimi gelirlerinde belirli bir kararlılığın Devlet gübreyi maliyetinin altında üreticiye vermiş, ilaç sağlanması destekleri uygulamış, düşük sulama ücretleri ve kredi • Yurt içi tarımsal ürün fiyatlarında belirli bir faizleri uygulamıştır. kararlılığın sağlanması
1980’lere gelindiğinde neoliberal politikalarla beraber • Yurt dışı kaynaklı ekonomik krizlerden, tarım devlet tarıma olan destekleri azaltmıştır. 1980 sonrası kesiminin en az etkilenmesi yönünde gerekli gelişmelerle birlikte 24 olan desteklenen ürün sayısı 10’a önlemlerin alınması kadar düşmüştür. 1990’lı yılların başlarında destekleme • Kırsal toplumun sağlıklı bir yapıya kapsamına alınan ürün sayısı yeniden artmasına rağmen kavuşturulması ve bunun devamının sağlanması 1994 yılında alınan ekonomik istikrar tedbirleri • Bölgeler arası gelişmişlik düzeyi farklarının en çerçevesinde devlet tarafından fiyat yolu ile desteklenecek aza indirilmesi ürün sayısına sınırlama getirilmiştir. Aynı zamanda bazı • Aile işletmeciliğinin teşviki ve korunması teşvik uygulamalarına son verilmiştir. 2000’li yıllarda • Çevrenin korunması IMF politikalarına olan bağımlılık tarım sektörünü de • Tüketiciler için emin, güvenli, düzenli ve yeterli etkilemiştir. bir ürün arzının garanti edilmesi 2006 yılı itibariyle tarımsal destekleme sistemi içerisinde • Tüketiciler için uygun bir fiyatın temini uygulanan politikalar; çiftçilere yönelik doğrudan gelir • Ülkenin tarımsal açıdan kendine yeterlilik desteği uygulaması prim ödemeleri, şeker pancarı derecesinin olanaklar ölçüsünde en üst düzeye kotasında telafi edici ödeme, tütün ve fındık yerine ekilen çıkarılması ve tarım ürünlerine uluslararası alternatif ürünlerin desteklenmesi ve destekleme alımları piyasalarda rekabet gücü sağlanarak dışsatımın ile çiftçilere ucuz mazot desteği şeklinde devam sürekli ve düzenli kılınması
etmektedir. Bu yöntemler içerisinde ağırlık doğrudan gelir Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikalarının desteği sistemindedir. Yürütülmesi ve Finansmanı
24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından geçilen Türkiye’de uygulanan tarımsal destekleme politikaları, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemin’nde Gıda, Tarım ve destekleme alımları, girdi destekleri, düşük faizli tarımsal Hayvancılık Bakanlığı ile Oran ve Su İşleri Bakanlığı kredi, süt teşvik primi ödemeleri, doğal afet ödemeleri, birleştirilerek Tarım ve Orman Bakanlığı adını almıştır. ekim alanlarının sınırlandırılması ve destekleme primleri
Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikalarının gibi araçlar kullanılarak yürütülmektedir. Bunun yanında Amaçları tarımsal alt yapı yatırımları, araştırma, eğitim ve yayım, yatırım teşvikleri, dış ticarete teşvik ve zaman zaman da Tarımsal destekleme politikalarının başlıca amaçları; tarım ithalatta koruma gibi yöntemler kullanılmaktadır. kesiminin gelir düzeyinin yükseltilmesi, üretim ve fiyatların yönlendirilmesi, tarımsal üretimde verimlilik ve Türkiye’de tarımsal destekleme politikalarının kalite artışı sağlanması, doğal kaynakların dengeli yürütülmesi ve finansmanı 2006 yılından yayınlanan 5488 kullanımının sağlanması, kırsal kalkınmanın sağlanması, sayılı yasayla belirlenmiştir. Tarımsal Destekleri tarım sektörünün genel ekonomik hedefler doğrultusunda belirlemek üzere Tarımsal Destekleme ve Yönlendirme yönlendirilmesidir. kurulu 2018’de geçilen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemin’de Tarım ve Orman Bakanlığı mevcut durum Türkiye’nin tarım politikası amaçları her 5 yılda bir analizi ve 2018-2022 stratejik Planı’da yer almaktadır. hazırlanan kalkınma planlarında belirlenmektedir. Türkiye’de 1960’lı ve 1970’li yıllarda ağırlıklı olarak Bunlar maddeler halinde sıralanmıştır:
tüketici refahı, üretici geliri ve fiyat istikrarı gibi tarım • Doğrudan gelir desteği politikası amaçlarına yer verilirken 1980’li ve 1990’lı • Fark ödemesi desteği yıllarda döviz ve hükümet gelirini artırmaya yönelik tarım • Telafi edici ödemeler politikası amaçları ön plana çıkmaktadır. • Hayvancılık destekleri
2006 yılında yayınlanan yasaya göre ön görülen • Tarım sigortası ödemeleri destekleme politikasının amacını iki temel esasa • Kırsal kalkınma destekleri dayandırmıştır. Birincisi, tarım sektörünün öncelikli • Çevre amaçlı tarım arazilerini koruma programı problemlerinin çözümüne katkıda bulunmak, ikincisi ise destekleri uygulanan politikaların etkinliğini artırmak, sektörün bu • Diğer destekleme ödemeleri politikalara uyumunu kolaylaştırmaktır. Türkiye’de tarımsal desteklemenin amaçları özetle şu şekilde Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı olarak tarımsal sıralanabilir: politikaların yürütülmesinden sorumlu teşkilatların yapısı
bakanlığın orgrnizasyon şemasından incelenebilir gelirlerini arttırmakta gelir dağılımı adaletine yardımcı (www.tarimorman.gov.tr) Bkz: Şekil 6.2. olmaktadır. Şimdi doğrudan gelir desteğinin olumlu ve olumsuz yönlerine kısaca değinilecektir: Tarım sektöründe risklerin çok fazla olması, yılda bir kez gelir elde edilmesi bu sektörde çalışanların sürekli bir • Olumlu yönler kaynak ihtiyacı içinde olmalarına neden olmuştur. Bu o Destekleme alımları üretimi ve tarımda finansman kurumsallaşmamış ve kurumsallaşmış olmak verimlilik dolayısıyla büyüme de üzere başlıca iki kaynaktan sağlanır: artmaktadır. o Üretim fazlası önlenebilir. • Kurumsallaşmamış kredi kaynakları o Tarımsal ürün fiyatlarının aşırı düşüşünü o Cumhuriyetin ilk yıllarında sıklıkla önlenebilir. başvurulan ve günümüzde de devam eden o Üreticiye belli oranda para yardımı sağlanır. yakın komşu ya da akrabalardan güvene o Tarımsal desteklerin maliyeti nispeten daha dayalı olarak alınana borçlar. azdır. • Kurumsallaşmış kredi kurum ve kuruluşları • Olumsuz yönler o Merkez Bankaları o Desteklenen ürünlerin kalitesine dikkat o Özel Kredi Kurumları edilmesi güçtür o Tarım Kredi Kooperatifleri o İl bazında destek dağılımı adaletsiz olabilir. o Kamu Tarımsal Kredi Kuruluşları o Desteğin zamanında yapılması tam olarak • Destekleme alımı yapan kuruluşlar ağlanamaz. o Kamu iktisadi teşebbüsleri o Diğer tarımsal desteklerde kısıtlamalara ! Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol neden olabilir. İşletmeleri Genel Müdürlüğü o Toprak sahibi olmayan tarım üreticilerinin ! Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü destekten yararlanması güçleşmektedir. ! Et ve Balık Kurumu o Pilot bölgelerde yapılan uygulama ! Toprak Mahsulleri Ofisi sonuçlarına göre süreç başarısız olmuştur. ! Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. o Kayıt altına alınamayana araziler dolayısıyla o Tarım Satış Kooperatifleri ve birlikleri bazı çiftçiler bu destekten faydalanamaz. (Örnek olarak bazılarına yer verilmiştir.) o Kadastro çalışmalarının yetersizliği desteğin ! Çaykur (çay) dağılımını olumsuz etkiler. ! Tariş (çekirdeksiz üzüm, çekirdekli o Uygulama çok fazla bürokratik süreç üzüm, kuru incir, zeytinyağı) içermektedir. ! Fiskobirlik (fındık) ! Tekel (tütün, anason) ! Şeker Fabrikaları AŞ (şekerpancarı) ! Koza Birliği (ipekböceği kozası) ! Isparta Gülyağı ve Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği
Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikalarının Etkileri
Türkiye’de uygulanan tarımsal destekleme politikalarının çeşitli etkileri aşağıda sıralanmıştır:
• Ürün bazında fiyat desteği ve genel bütçeden yapılan transferler • Tarımsal desteklemelerin tüketiciler ve vergi mükellefleri üzerindeki etkileri • Üretici gelirlerini yükseltici etkisi • Tarımsal destekleme politikaları ve siyasal etkiler
Türkiye’de Tarımsal Destekleme Politikalarının İrdelenmesi
Ülkemizde geçerli olan ve tek destek olması için yoğun çaba harcanan doğrudan gelir desteği üreticilerin ihtiyaçlarına tam olarak cevap verememiştir. Tarımsal desteklemenin olumlu yönlerine bakıldığında destekleme alımları tarım kesimindeki düşük gelirli üreticilerin