GİT204U-GRAFİK ÜRETİM VE DİJİTAL ÇOĞALTIM TEKNİKLERİ
Ünite 6: Dijital Grafik Üretiminde Renk
Giriş
Renk algısı doğada çoğu canlı için, hayatta kalmak adına bir zorunluluktur. Zehirli bir hayvanın uyarıcı renkleri, bozulmuş bir et parçasının renk değiştirmesi, meyvelerin olgunlaştığında ham hâline kıyasla geçirdiği renk farklılaşması ya da kamuflaj için renk değiştirebilen hayvanlar, rengin doğada hayatta kalmayla bağlantısını gösteren, akla ilk gelen örneklerdendir.
Grafik tasarımı da dahil, görsel iletişimin her türü için renk konusu büyük öneme sahiptir. Rengi doğru kullanmak tasarımın amacına çok daha kolay ve hızlı ulaşmasına yardımcı olabilirken yanlış renk tercihleri ise tasarımın mesajını zayıflatabilir. Hatta mesajın tamamen yanlış anlaşılmasına bile neden olabilir.
Temel Kavramlar
Görsel iletişim alanında renk, bir tasarıma dinamizm kazandıran, izleyicinin dikkatini çeken ve belki de duygusal bir tepki ortaya çıkaran, mesajı iletmeye yardımcı olan en önemli görsel elemanlarından biridir. Renk, bir tasarımcı tarafından sayfadaki öğelerin düzenlenmesine yardımcı olmak ve gözü bir öğeden diğerine yönlendirmek veya görsel hiyerarşiyi düzenlemek için de kullanılır. Rengi ve çeşitli işlevlerini tanımlamak için çok sayıda terminoloji kullanılır.
Renk Teorisi
Isaac Newton, 1665’te prizmanın ışığı yedili bir spektrum yani tayf hâlinde ayırdığını gözlemlemiştir. Bu spektrumdaki renkler sırayla kırmızı-turuncu-sarı-yeşil- mavi-lacivert (mavi-mor)-mor olarak dizilmektedir. 12 renkten oluşan temel renk çemberi pigment bazlı ortamlarla (pastel boya, sulu boya, mürekkep, yağlı boya vb.) renk üretimi yaparken, renkleri karıştırmak ve ara renkler oluşturmak için temel alınan modeldir. Bu sistemde sarı, kırmızı ve mavi saf olarak kabul edilir. Bu üç renk ana renk ya da birincil renk olarak adlandırılır ve başka renklerin karıştırılması ile elde edilemezler.
Bu renklerden; yeşil, mavi-yeşil, mavi, mavi-mor, mor ve kırmızı-mor renkler soğuk renkler olarak kabul edilirken; kırmızı, turuncu-kırmızı, turuncu, sarı-turuncu ve sarı sıcak renkler olarak kabul edilir.
Pigment ile Oluşan Renk (Çıkarımsal Renk Metodu)
Üretim teknikleri açısından renk konusunu iki ana başlıkta incelemek gerekir. Birincisi ışık ile oluşan renk yani toplamsal renk metodu, ikincisi ise pigmentler ile oluşan renk yani çıkarımsal renk metodudur.
Çıkarımsal renk metodu (pigment temelli) baskı ortamlarında kullanılır. Adını Cyan (mavi ya da camgöbeği), Magenta (macenta veya pembemsi kırmızı), Yellow (sarı) ve Key (siyah) renklerinin baş harflerinden alan CMYK sisteminde bu dört renk, ana renk kabul edilir ve diğer tüm renkler bu dördünün karışımı ile oluşturulur.
Işık ile Oluşan Renk (Toplamsal Renk Metodu)
Toplamsal renk metoduna göre R-G-B (Kırmızı, Yeşil ve Mavi) üç ana renktir. Beyaz renk, bu üç ana rengin birleşiminden meydana gelir. Kırmızı ve yeşilin üst üste geldiği yerde sarı, kırmızı ve mavinin üst üste geldiği yerde macenta, mavi ve yeşilin üst üste geldiği yerde ise camgöbeği (cyan) oluşur. Bu ikincil renkler çıkarımsal renk metoduna aittir. Toplamsal renk metodunun üç ana rengi olan kırmızı yeşil ve mavi, beyaz ışığın bir bileşenini temsil eder ve böylece tüm renklerin üst üste geldiği yerde beyaz üretilir. Televizyon, bilgisayar ekranları gibi sistemlerde renk, boya ile değil ışın tüpleri ile elde edildiğinden tüm renklerin kapalı olduğu yerde ise siyah oluşur.
Renk Türü (Renk Özü), Değer ve Doygunluk
Bir rengin her zaman göründüğü gibi olmadığı bilgisayar ekranlarının ve taslak çıktılarının yaratabileceği kafa karışıklığı göz önüne alındığında; renk türü, doygunluk ve değer açısından doğru renk tanımı, tasarımcının ve yazıcının müşterinin beklentilerini karşılamasına yardımcı olur. Renk türü (renk özü), değer ve doygunluk, rengin görünümünü değiştirmek için manipüle edilebilen üç renk ögesidir. Bu üç öge bir rengi tanımlamakta ya da elde etmekte kullanılmaktadır.
Renk türü veya sadece ‘renk’, bir rengi diğerinden görsel olarak ayırt etmemize yardımcı olan, rengin benzersiz özelliğini ifade eder. Değer ya da valör türü veya doygunluğu ne olursa olsun, belirli bir rengin açık veya koyu değerini yansıtır. Bir renge beyaz eklenerek açık değerler, siyah eklenerek koyu değerler elde edilir. Doygunluk ya da kroma ise bir rengin griye doğru canlılığını kaybederek nötrleştiği skalada saflık derecesini betimler. Doygun olmayan renkler grileşirken içinde grilik olmayan saf renkler doygun olarak nitelendirilir.
Dijital Renk Yönetimi
Tasarımda kullanılmak üzere çekilen dijital bir fotoğrafın renkleri bilgisayar monitöründe, televizyon ekranında ya da afiş olarak çıktı alındığında aynı görünmelidir. Bir rengin farklı cihaz ve ortamlarda görünümünün değişmemesi ya da bu değişimin kontrol edilebilir ve göz ardı edilebilir azlıkta olması, renk yönetimi ile mümkündür.
Renk yönetimi yapılacak içerik metin, çizgi, grafik, fotoğrafik bir imaj, raster ya da vektörel bir görüntü gibi çok çeşitli biçimlerde olabilir ve bu biçimlerin tümü renk yönetimine ihtiyaç duymaktadır. Renk yönetiminin başarılı olması için girdi (kamera, fotoğraf makinesi, tarayıcı) ve çıktı (ekran, yazıcı, matbaa makineleri) cihazlarının özellikleriyle, bu cihazlar arasındaki uygun renk verisi iletişimini göz önünde bulundurmak gereklidir.
CIE Renk Sistemi
CIE sistemi, renkleri aygıttan bağımsız bir şekilde tanımlamanın tek yöntemidir. CIE (Commission Internationale d’Eclairage veya Uluslararası Aydınlatma
Komisyonu) tarafından oluşturulan model, 1930’ların başlarında gerçekleştirilen, insanın renk algısını inceleyen kapsamlı deneylerin sonuçlarına dayanmaktadır.
ICC ve Renk Profilleri
ICC ortamlar arası bir cihaz profil formatı sunarak, farklı platformlardaki cihazların bu profiller aracılığıyla daha doğru bir renk iletişimi kurmalarına olanak tanımıştır. Cihaz profilleri, bir cihazda oluşturulan renk verilerini başka bir cihazın yerel renk uzayına çevirmek için kullanılabilir.
ICC ile renk yönetiminin başlangıç noktası giriş profilleridir. Tarayıcılar, dijital fotoğraf makineleri ve tarayıcılar gibi cihazlara ait renk evrenleri, giriş cihazlarına ait renk evrenleridir. Elde edilen ya da üretilen görüntünün monitörlerde ve projeksiyon cihazlarında nasıl görüntüleneceğini belirleyen profiller ise ekran profilleridir. Özellikle grafik tasarımı sürecinin tasarım ve uygulama aşamalarının gerçekleştiği dijital ortam olan bilgisayarlar, tasarım sonucunda ortaya çıkacak ürünün nasıl görüneceğini sunan ilk ortamlardır. Fotoğraf makineleri ve tarayıcı gibi cihazlarla giriş, monitör ve projeksiyon cihazlarının ekranlarında görüntüleme elde edilirken, çıktı ise yazıcı ve baskı makineleriyle elde edilir. Bu cihazlarda ise çıktı profillerine ihtiyaç duyulmaktadır.
PCS-Profile Connection Space (Profil Bağlantı Alanı)
1970 ve 1980’li yıllarda kapalı döngü sisteminde cihazdan cihaza ayarlamalarla sağlanan renk yönetimi, aynı satıcı tarafından üretilen ve aynı renk ayarlarına sahip cihazların kullanımıyla sağlanabilmekteydi. Belirli bir tarayıcı yalnızca belirli bir monitörle renk iletişimi kuracak şekilde kalibre edilebiliyor, söz konusu monitör ise yalnızca belirli bir baskı sistemine uygun olarak ayarlanabiliyordu. Bu durumda tarayıcı ile baskı sistemi arasında herhangi bir iletişim kurmak için, bu iki cihaz arasında yeni bir iletişim çevirisine ihtiyaç duyuluyordu. Günümüzde bu sorunu ortadan kaldıran PCS-Profile Connection Space (Profil Bağlantı Alanı) için Sharma, havayolları trafiği benzetmesi yapmaktadır. Kapalı döngü renk yönetimi sistemlerini yalnızca şehirler arası uçuşlara benzetmek mümkündür. Açık sistemler ise aktarmalı uçuşlara benzetilebilir.
Renk Yönetiminde Etkinlik
Etkili bir renk yönetim sistemi oluşturmak için, ICC profillerini kullanan farklı cihazlar arasında renk dönüşümüne uygun ekipman ve yazılıma ihtiyaç duyulmaktadır. Diğer bir gereklilik ise, ekipmanın tüm grafik üretim süreci boyunca doğru şekilde kurulması ve kullanılmasıdır. Etkin bir renk yönetim sistemi için gereken unsurları üç adımda incelemek mümkündür; stabilizasyon, kalibrasyon ve özelleştirme.
Stabilizasyon, tüm baskı birimlerinin tutarlı bir şekilde aynı sonuçları sağladığından emin olmayı içerir. Mekanik hatalar veya nem ve sıcaklık gibi değişken çevresel koşullar nedeniyle tutarsızlıklar meydana gelebilir. Zaman
içinde güvenilir sonuçlar elde edebilmek için ortamın, ekipmanın ve malzemelerin stabilizasyonu çok önemlidir.
Kalibrasyon, tüm cihazların koordineli olması için ekipmanın önceden belirlenmiş değerlere ayarlanması anlamına gelmektedir.
Özelleştirme, belirli bir cihaz için bir ICC profili oluşturmayı içerir. Özelleştirme yapılmadan önce cihaz kalibre edilmeli ve ortam, malzemeler ve diğer koşullar stabil olmalıdır.
Baskıda ve Ekranda Renk
Ekranda gösterilmek için tasarlanan dijital grafik ürünler ile basılı grafik ürünlerin dahil oldukları renk sistemleri birbirinden farklıdır ve bu farklılık; renk seçimleri yaparken söz konusu grafik ürünün dijital ya da basılı ortam için üretilmesine bağlı olarak farklı tercihler ve düzenlemeler yapmayı gerektirir.
Renk Evreni Seçimi
Basılı ve dijital grafiklerin üretim süreci boyunca; çözünürlükten dosya formatına, yazı karakteri seçiminden dosya büyüklüğüne kadar birçok tasarım kararı ve uygulaması, ürünün basılı ya da dijital olmasına göre değişkenlik göstermektedir. Bu karar ve uygulamaların, ünitemizin odağındaki renk konusuyla alakalı olanları incelediğimizde, karşımıza ilk olarak HEX, RGB ve CMYK gibi temel renk sistemleri arasındaki fark çıkmaktadır.
Spot Renkler
Spot renk adı verilen ve çoğunuzun Pantone sistemi ile aşina olduğunuz renkler ise proses renklerden farklı olarak baskı öncesinde hazır karışımlar hâlinde bulunurlar. CMYK ile elde edilemeyen renkleri de içeren spot renkler tek başlarına ya da CMYK ile basılmış ürünlere ilave renk olarak kullanılabilmektedir.
Spot renklerin floresan, yaldız gibi CMYK ile elde edilemeyen renkleri üretmek dışında bir diğer kullanım amacı ise, renk sonucunun tekrarlanan baskılarda değişmeyeceğini garanti ediyor olmasıdır.
Ekran Renkleri (Web-Safe Colors)
Ekranda görüntülenecek renkler, bir internet sayfasının görüntülendiği ekrandan bağımsız olarak tutarlı renk üretimi sağlayan web uyumlu renkler (web-safe colors) kullanılarak kontrol edilebilir. Web uyumlu renkler, web sayfalarının tasarımında kullanım için güvenli kabul edilen, toplamda 216 renkten oluşan bir gruptur. Bu palet, bilgisayar monitörlerinin yalnızca 256 renk gösterebildiği ve zamanın önde gelen web tarayıcılarının renk paletlerine uyacak şekilde seçildiği zamanlarda ortaya çıkmıştır. Web uyumlu renk paleti, kırmızı, yeşil ve mavinin altı tonunun üretilmesine olanak tanımaktadır. Bu palet, her rengin ayrı ayrı ayırt edilebildiği en yüksek sayıda farklı renge sahiptir.
Renk Ayarlama ve Üretiminde Dijital Araçlar
Renkler, görsel iletişimin en etkili elemanlarından biridir. Dijital teknolojinin fotoğrafçılıkla birleşmesinden önce çoğunlukla fotoğraf çekimi sırasında ışıklar, objektifler ve (analog) lens filtreler yardımıyla yapılan renk ayarlamaları, günümüzde dijital fotoğrafçılık ve fotoğraf işleme yazılımları yardımıyla, fotoğraf çekimi tamamlandıktan sonra, bilgisayar üzerinde de yapılabilmektedir. Bu başlıkta dijital görüntülere (fotoğraf ya da illüstrasyon) uygulanabilecek temel dijital renk ayarlama araçları, yaygın olarak kullanılan yazılımlardan biri olan Adobe Photoshop programı üzerinden, RGB renk profili ile örneklendirilecektir.
Otomatik Düzeltme Seçenekleri
Özel bir ayar ya da detaylı bir kullanım bilgisi gerektirmeyen bu araçlar, görsellerin renk ve kontrast gibi değerlerini hızlı şekilde düzeltme imkânı sunmaktadır. Özellikle yeni başlayan kullanıcılar için oldukça kullanışlı araçlar olan otomatik renk ve ışık düzenleme seçeneklerinin en sık kullanılanları ‘Otomatik Tonlama’, ‘Otomatik Kontrast’ ve ‘Otomatik Renk’tir.
• Otomatik Tonlama (Auto Tone): Bu araç, etkin olarak seçili olan katmandaki görselin en koyu piksellerini saf siyah olarak koyulaştırır, en açık piksellerini ise saf beyaz olarak aydınlatır ve aradaki diğer tüm ton değerlerini yeniden dağıtır. Ancak bunu kanal bazında (RGB) yapmaktadır, yani Kırmızı, Yeşil ve Mavi kanalların her biri ayrı kontrast ayarlamasına tabi tutulur. • Otomatik Kontrast (Auto Contrast): Otomatik kontrastı seçtiğimizde, Photoshop üç renk kanalının tümünün bileşimine bakar ve en koyu pikselleri saf siyah olarak koyulaştırırken en açık pikselleri saf beyaz olarak aydınlatır. Aradaki diğer tüm ton değerlerini ise yeniden dağıtır. Sonuç, iyileştirilmiş genel kontrasta (karşıtlığa) sahip bir görüntüdür. • Otomatik Renk (Auto Color): Otomatik Renk, Otomatik Tonlama seçeneğine benzer. Kanal bazında en koyu pikselleri koyulaştırarak siyaha ve en açık pikselleri beyaza çevirirken Kırmızı, Yeşil ve Mavi kanallar birbirinden bağımsız ve ayrı ayrı etkilenir. Ancak Otomatik Renk Otomatik Tonlama’dan bir adım daha ileri gitmektedir. Aradaki diğer tüm ton değerlerini basitçe yeniden dağıtmak yerine, görüntüdeki orta tonları nötrleştirerek istenmeyen renk tonlarını düzeltmeye çalışır. Bu ise çoğunlukla Otomatik Renk’i aynı anda hem kontrastı artırmak hem de renk sorunlarını düzeltmek için en iyi seçenek hâline getirmektedir.
Temel Renk Ayarları
Dijital fotoğraf makineleri ile çekilmiş ya da taranmış fotoğraflar her zaman istenilen renk ve ışık özelliklerine sahip olmayabilirler. Tasarımcılar fotoğraf ve benzeri
görsellerin renk ayarlamaları konusunda tecrübe kazandıkça; söz konusu görsellerin çok parlak ya da çok karanlık olması, kontrastlığının gereğinden fazla ya da yetersiz olması gibi renk sorunlarını daha kolay fark edebilmektedir. Fark edilen bu sorunların düzeltilmesi için kullanılan temel araçları sırayla inceleyelim.
• Parlaklık/Kontrast (Brightness/Contrast): Tasarımda kullanılacak fotoğraflar kimi zaman fazla parlak ya da fazla karanlık görünüyor olabilir. Bu durum fotoğrafın çekildiği yerin aydınlatma koşullarından kaynaklanabileceği gibi, fotoğraf makinesinin ayarları dahil olmak üzere farklı faktörlerden de kaynaklanabilir. Fazla parlak ya da fazla karanlık olan görüntüleri Parlaklık/Kontrast ayarlarını kullanarak düzeltmek mümkündür. Parlaklık ve kontrast ayarı, fotoğrafların renk ve ışık düzeltmelerinde en sık yararlanılan araçlardan biridir. Parlaklık yükseltildiğinde, görselin genel aydınlık seviyesi artarken, parlaklık azaltıldığında görselin tümünde genel bir aydınlık azalması yaşanır. Başka bir deyişle görüntü daha karanlık bir hâl alır. Kontrast ayarı ise görsellerin aydınlık ve karanlık alanları arasındaki farkı artırmaya ya da azaltmaya yaramaktadır. Bir görselin kontrastlığını arttırmak; o görseldeki aydınlık alanları daha aydınlık, karanlık alanları ise daha karanlık bir duruma getirir. • Düzeyler (Levels): Fotoğraflar genellikle gölge, ara ton ve açık ton alanların bir karışımından oluşurlar. Gölgeler fotoğrafın en karanlık kısımları, açık tonlar en aydınlık kısımları, ara tonlar ise arada kalan tüm değerleri ifade etmektedir. Düzeyler ayarı, bu üç farklı alanın değerlerini ayarlamak için kullanılır. Benzer ayarlamalar Parlaklık/Kontrast aracı ile yapılabiliyor olsa da bu ayarlamalar Düzeyler aracınınki kadar kuvvetli değildir ve gölge/ara ton/açık ton değerlerine ayrı ayrı müdahale etme seçeneği bulunmamaktadır. • Eğriler (Curves): Eğriler aracı düzeylere benzemekle birlikte; gölgeleri, açık tonları ve ara tonları ayrı ayrı kontrol etmek için daha detaylı ayarlama imkanı sunmaktadır. Daha gelişmiş bir araç olduğundan, fotoğrafları ayarlamak için kullanırken dikkatli olmayı gerektirir. Eğriler ile yapılabilecek en basit ayarlamalardan biri kontrastı artırmaktır. Bunu yapmak için eğriyi gölgeye doğru sürükleyerek gölgeli alanları daha karanlık hâle getirmek, aydınlık kısımlarda ise aydınlık alana doğru sürükleyerek daha parlak hale getirmek yeterlidir. Tam tersini yaparak ise kontrastlığı azaltmak mümkündür. Eğriler ile birden çok kırılma noktası kullanarak aydınlık alanları etkilemeden karanlık alanların parlaklığını ayarlamak, ya da karanlık alanları
koruyarak aydınlık alanları ayarlamak mümkündür. • Ton/Doygunluk (Hue/Saturation): Ton/Doygunluk aracını kullanarak, fotoğraf ya da illüstrasyon gibi görsellerin renklerini daha doygun ya da daha soluk hale getirmek ve renkleri değiştirmek mümkündür. Araçta bulunan ilk ayar olan Ton, görseldeki tüm renkleri aynı anda değiştirmeye yaramaktadır. Bu ayar dikkatle kullanılmalıdır çünkü bütün renklerin değişmesi doğal olmayan renk kombinasyonları ile sonuçlanabilmektedir. Doygunluk ayarı yükseltilerek görseldeki renkler daha canlı görünürken, bu ayar tamamen kısıldığında görsel siyah-beyaz ya da gri tonlamalı bir hâl alacaktır. • Ters Çevir (Invert): Ters Çevir aracı, bir görselin renklerini tek komutla negatif oluşturacak şekilde tersine çevirmeyi sağlar. Bu araç uygulandığı görseldeki renklerin tümünü renk çemberindeki karşıt rengine çevirir. • Seçmeli Renk (Selective Color): Seçmeli Renk, renk düzenleme araçlarının en çok kullanılanlarından biri olmanın yanı sıra tüm temel renk kanallarına ayrı ayrı müdahale etme seçenekleri sayesinde kontrollü ve doğal renk ayarlamaları yapmaya olanak tanır. Seçmeli Renk aracında bulunan Renk menüsünde sırayla Kırmızılar, Sarılar, Yeşiller, Siyanlar, Maviler, Macentalar, Beyazlar, Nötr Olanlar ve Siyahlar olmak üzere dokuz farklı renk seçeneği yer almaktadır.