GİT204U-GRAFİK ÜRETİM VE DİJİTAL ÇOĞALTIM TEKNİKLERİ
Ünite 7: Dijital Baskıda Kâğıt Kullanımı ve Ciltleme Sistemleri
Giriş
Üretim süreci geleneksel olarak gelişmiş olan kâğıt, tarihsel olarak da varlığını ortaya koyarak geleneğin sınırlarını çok genişletmiştir. Günümüzde ise bu eylemler dışında birçok alanda kâğıdın kullanımı artmıştır. Kâğıdın icadından önce kâğıdın icat edilmesine öncülük eden birçok unsurlar vardır. Kâğıdın sanat ve tasarım alanında da özel bir ayrıcalığı vardır. Estetik ve işlevselliğin bir arada kullanıldığı, biçimsel öğelerin yaratımı ile çekici nesne konumuna ulaşmıştır.
Dijital Tasarım Sonrası Baskıda Kâğıt, Tanımı, Tarihçesi
Dijital tasarım sonrasında baskı yapımında kullanılan kâğıt, malzeme olarak tanımlarken; keten paçavraları, odun, saman gibi atık lifli maddelerin su içinde tokmak ve çekiçlerle dövülerek üretilen yazı taşıyıcı ince tabakaya kâğıt denilmektedir. Kâğıdın ham maddesi bitkilerde bulunan liflerdir (selüloz). Kâğıt, bitkisel lifler veya atık kağıtlardan, paçavralardan yeniden selülozun mekanik veya kimyasal yollarla liflendirilmesi ile hamurlardan üretilen, üzerine baskı yapmaya uygun tabakadır. Grafik tasarım ve üretim çalışmaları için de kâğıt önemli bir materyaldir, basım sanayinin vazgeçilmez malzemesidir.
Dijital Baskı da Kullanılan Kâğıdın Tarihçesi
İnsanoğlunun en büyük keşiflerinden biri kâğıt olmuştur. Kâğıdın kullanılmaya başlanmasıyla mevcut alışkanlıklar değişime uğramış ve farklı seçenekler sunmasıyla kâğıt ön plana çıkmıştır. Kâğıdın keşfinden önce kayıt altına alma ve yazınsal iletişimde birçok malzeme kullanılmıştı. Kayalar, taşlar, kil tabletler, çömlekler ve ağaç kabukları, kaplumbağa kabuğu, hayvan kemikleri ve deri üzerine yazılar kazınarak oyuluyordu. “Kâğıt, matbaa, barut ve pusula, Çin’in insanlık tarihindeki dört büyük icadıdır. Bu dört büyük icat, insanlık medeniyetinin ilerlemesine de büyük katkıda bulunmuştur.
M.S 105 yılında bitkisel liflerden elde edilen ilk kâğıt Tsai Lun adında Çin İmparatorluğu Tarım Bakanlığında çalışan bir saray memuru tarafından bulunmuştur (Şekil 7.4 bkz.). Kâğıt yapımı MS 150 yılında Tso Tzu-yi tarafından geliştirilmiştir. M.Ö 4000’li yıllarda Mısırlılar tarafından kâğıda benzeyen ilkyazı sayfası “cypruspapyrus” denilen ve kamışa benzeyen bir bitkiden yapılmıştır. İnsanların yüzyıllar boyunca yazma ve çizme için denedikleri kil tabletler, tahta ve metal levhalar, kabuklar ve derilerden sonra ekonomik olarak daha bol ve kolay işlenebilir bir madde ihtiyacı ile ortaya çıkan kâğıt, günümüz koşullarında en önemli endüstri maddelerinden biri hâline gelmiştir.
Kâğıt önceleri (M.S 2. Yüzyılda Çin’de) ucuz, esnek ve hafif olduğundan sadece bir şeyleri sarmak için kullanılmıştır. Gerçek manada yazı için kullanılan kâğıdı ise 8.-9. yüzyıllarda Batı Asya’ya gelen Müslüman Arapların sayesinde öğrenmişler ve geliştirerek Doğu Avrupa’ya yani İspanya’ya ve oradan da tüm Avrupa’ya yaymışlardır. İlk kâğıt önce Çin İmparatorluğu tarafından
bulunmuş sonra 1100’lü yıllarda Ortadoğu ve Arabistan üzerinden Türkiye ve Avrupa’ya yayılmıştır. Ancak Avrupalıların kâğıt yapımını Türklerden öğrendikleri çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir.
İlk kâğıt fabrikası 1150 yılında Avrupa’da kurulmuştur. Türkiye’de ise ilk kâğıt fabrikası 1453 yılında İstanbul’da Kağıthane’de kurulmuş olup Çinlilerin üretim tekniğine benzer elle imalat yapımı uygulanmıştır. Daha sonraki yıllarda İzmir ve Bursa’da elle imalat yapılan birkaç imalathane kurulmuş ve kâğıt ihtiyacı bu şekilde giderilmiştir. İlk modern üretim yapan fabrika 1846 yılında faaliyete açılmıştır.
Cumhuriyet döneminde yeni bir kağıt endüstrisinin kurulmasına yönelik çalışmalar ormanların az, enerjinin kıt olması nedeniyle destek görmemekle beraber Mehmet Ali Kağıtçı’nın kişisel çabaları ile Türkiye’nin bu endüstriye ihtiyaç duyduğu kanıtlanarak 1936 yılında 10 bin ton/yıl kapasiteli olarak kurulan ilk modern fabrika İzmit Kağıt ve Karton Fabrikası’nın adı Sümerbank Selüloz Sanayi Fabrikası olarak değiştirilmiş ve ilk Türk kağıdı 18 Nisan 1938 yılında yapılmıştır. Fabrika, 1955 yılında SEKA İŞLETMELERİ adını almıştır.
Kâğıdın Özellikleri ve Kâğıt Üretimi
Kâğıt, selüloz (bitki lifleri), odun, saman, paçavra, atık kâğıt vb. malzemelerden mekanik veya kimyasal birtakım işlemler sonrası oluşturulan tabakaya denir.
Kâğıt Üretimi
Kâğıdın sulu sistemle fabrikasyonu asırlardan beri değişmemiştir. Uygun şekilde dövülmüş, konsantrasyonu ve miktarı belli olan bitkisel lif süspansiyonu bir elek üzerinde düzgün şekilde dağıtılarak süzülür. Süspansiyon içindeki serbest su elek arasından süzülerek geriye bir lif sayfası bırakır. Daha sonradan bir veya daha fazla sayıda presten geçirilerek sayfanın arasındaki boşluktan ıslatma suyu alınır. Daha sonra lifler tarafından tutulan su, kurutma ile uzaklaştırılır ve böylece liflerin temas noktalarında oluşan doğal hidrojen bağları kâğıda kendine has sağlamlığı ve özelliği verir.
Günümüzde buğday, arpa, çavdar, pirinç gibi tahılların saplarından ve pamuktan elde edilen lifsel maddeler de yoğun olarak kaliteli beyaz hamur üretiminde kullanılmaktadır. Kâğıt üretiminde kullanılan lifsel yapıya sahip odun veya tahıl sapları mekanik, kimyasal ve yarı kimyasal yollarla kâğıt üretimine hazır hamur hâline getirilir.
Kâğıt yapımında üç temel unsur bulunur:
• Su, • Enerji, • Selüloz lifleri.
Bir kâğıdın özelliklerini belirleyen en önemli unsur, ağacın içindeki lif yapısıdır. Yumuşak ağaçlar (Çam, köknar, ladin, kavak) uzun liflere sahiptir. Ve bu ağaçlardan üretilen kağıtlar oldukça dayanıklıdır. Sert ağaçların
(Kayın, gürgen, akçaağaç, karaağaç, dişbudak, meşe vb.) lifleri genellikle daha kısadır. Bu ağaçlardan kalın ve kaba dokulu kağıtlar üretilir. Selüloz liflerinin ham maddesi ağaçtır. Ağaçların kâğıt hamuru hâline getirilmelerinde mekanik ve kimyasal yöntemlerden yararlanılır. Kâğıt ile ilgili gözetilecek birçok kriter vardır. Bu kriterleri yedi başlık altında açıklamak mümkündür:
• Kâğıdın Türü, • Kâğıdın Rengi, • Kâğıdın Parlaklığı, • Kâğıdın Opaklığı, • Kâğıdın Su Yönü, • Kâğıdın Ağırlığı, • Kâğıdın Ebadı
Bir diğer sınıflandırmada ise kâğıdın beş temel özelliği bulunmaktadır:
1. Doku, 2. Gramaj (ağırlık), 3. Yoğunluk, 4. Renk, 5. Yüzey
Kâğıdın Özellikleri
Kâğıt üretiminde bitkisel ham madde olarak ladin, köknar, çam, kayın, kavak, okaliptüs, saman, kendir, jüt, kamış gibi ağaçlar kullanılır. Bitkisel hammaddelerin yanında kâğıda dolgunluk kazandıran kaolin, rengini beyazlatmak için çamaşır suyu (sodyum hipoklorit), talk, tebeşir, kalsiyum sülfat, kalsiyum karbonat, magnezyum karbonat gibi dolgu maddeleri ile çeşitli tutkallar, reçineler, parafin, nişasta ve kazein gibi hammaddeler kâğıt yapımında kullanılır. Kâğıdın kalitesi bu katkılı ham maddeleri ile yakından ilgilidir.
Kağıtların yüzey özellikleri ve üretim yöntemleri bakımından farklı özellikleri olmaktadır. Bazı kağıtların üretiminde selüloz miktarı daha fazla iken bazı kağıtların yüzeyi işlenmektedir veya içerisine dolgu maddeleri katılmaktadır. Kâğıdın fiziksel olarak dokusu, ağırlığı, yoğunluğu, rengi ve yüzeyi gibi özellikleri vardır.
Kâğıdın Rengi
Renk tonlarını göstermede, ışık ve gölge alanlarını yakalama ve zıt renklerin oluşumunda kâğıdın rengi önemlidir.
Kâğıdın Su veya Doku Yönü
Kâğıt üretilirken kâğıt hamurunun tabaka hâlinde döküldüğü sırada liflerin izlediği yöne kâğıdın su yönü denir. Çünkü kâğıdı oluşturan lifler bu yönde dizilir. Kâğıdın su yönü hem baskı hem de cildin kalitesini etkilemektedir.
Kâğıdın Yoğunluğu
Bir kâğıdın baskıda mürekkep alan yüzünün arka yüzü etkileyip etkilememesi kâğıt yoğunluğunun en önemli göstergesidir. Yoğunluk kâğıdın kalınlığı ve gramajı ile
yakından ilgilidir. Kalın gramajlı kağıtlarda lif fazladır, ışık geçirgenliği azdır. Kâğıdın gramajı ile kalınlığı doğru orantılıdır. Kağıtlarda yoğunluk iki evrede izlenir:
1. Görsel Yoğunluk 2. Baskıdaki Yoğunluk
Kâğıdın Yüzeyi
Kâğıt üretiminde, kâğıt hamur hâlindeyken, kâğıt yüzeyine değişik dokular kazandırmak için grenli-pürüzlü- dalgalı özel merdaneler kullanılır. Sıkıştırma ve parlatma işlemi uzadıkça kağıttaki incelme artar. Bundan dolayıdır ki kullanılacak kâğıdın yüzeyi tasarımı doğrudan etkiler. Tasarımda küçük puntolu, ince bir yazı kullanılacak veya ince tramlı bir resim basılacaksa baskıda pürüzsüz ve parlak yüzeyli kağıtlar tercih edilmelidir.
Kâğıdın Parlaklığı
Parlaklık, kâğıdın yansıttığı ışığın ölçüsüdür. Kağıtların çoğu gelen ışığın %60-90’ını yansıtır. Kâğıdın parlaklığı okunabilirliği etkilediğinden önemlidir.
Kâğıdın Ebadı-Boyutları
Kâğıt fabrikalarda üretilen ve satışa sürülen, özel sipariş üzerine de değişik standartlarda ve ölçülerde üretimi yapılan malzemedir. Bugün kâğıt endüstrisinde üretilen çeşit 2000 civarındadır.
Standart Kâğıt Ebatları
Standart kâğıt ebatları şu şekilde sıralanabilir:
• 50 ´ 70 cm Çıkartma kâğıtları • 57 ´ 82 cm I, II, III Hamur kağıtlar, Kuşe Kağıtlar, Biletlik kağıtlar • 59 ´ 82 cm I, II, III Hamur kağıtlar, Pelur Kağıdı, Otokopi kağıtları • 59 ´ 92 cm I.Hamur kâğıt, Pelur Kâğıdı, Biletlik kâğıtlar • 64 ´ 90 cm I.Hamur kâğıt, Kuşe Kâğıdı, Şamua • 68 ´ 100 cm I, II, III Hamur kağıtlar, Biletlik kâğıt, Şamua • 70 ´ 100 cm I, II, III Hamur kağıtlar, Kuşe Kağıtlar, Bristoller, kartonlar, Mukavvalar, Pelur, Biletlik kağıtlar, Otokopi kağıtları
Dijital Tasarım Sonrası Baskıda Kâğıt Türleri, Katlama-Kırım-Forma
Bütün kağıtlar endüstriyel baskı veya sanatsal amaçlı kullanılmaz. Grafik tasarım açısından bizi ilgilendiren kağıtlar baskı amacıyla üretilenlerdir.
• I. Hamur Kâğıt: İçinde ağaç miktarı az, selüloz miktarı fazla olan beyaz renkli kağıtlardır. • II. Hamur Kâğıt: İçinde selüloz ve odun miktarı hemen hemen eşit, rengi sarımsı olan kâğıt türüdür. • III. Hamur Kâğıt: İçinde odun miktarı selüloz miktarından daha fazla olan kâğıt türüdür. Toplum arasında samanlı kâğıt diye adlandırılır.
• Kuşe (Parlak) kâğıt: Halk arasında parlak kâğıt olarak bilinen, yüzeyi işlenmiş kâğıt türüdür. • Bristol: Bir yüzeyi işlenmiş, parlak ve tam beyaz; diğer yüzeyi mat ve pürüzlü, kaliteli bir karton türüdür. • Aydınger kâğıt: Saydam kâğıt grubundandır. Yüzeyi parlatılmış, şeffaf buzlu cam görüntüsünde bir kâğıt türüdür. • Pelür: Çok hafif ve ince, transparan bir kâğıt türüdür. • Kartonlar: Grafik tasarımın son biçimi ve temiz hali karton üzerine hazırlanır. Karton; kitap kapakları, ambalajlar, kartvizit, tebrik kartı ve daha birçok tasarım ve baskı için kullanılır.
Dijital Tasarım Sonrası Baskıda Kâğıt Katlama-Kurum- Forma
Grafik tasarım açısından kâğıdın katlama özelliklerini iyi bilmek gerekir. Kâğıt katlama rastgele değildir. Tasarım biçimine, baskı tekniğine, kâğıdın özelliğine (su yönü, gramaj) göre belirli katlama kuralları vardır.
Tabaka halindeki veya baskısı yapılan kağıtların ciltlenebilir hâle getirilmesi için katlama işlemine kırım denir. Kâğıt tabakaları baskı işleminden sonra katlanır. Katlama ya da diğer adıyla kırım işlemi; tirajı (baskı sayısı) düşük olan işlerde elle, tirajı yüksek olan işlerde otomatik kırım makinelerinde yapılır. Kâğıt tabakaları genellikle 4, 8, 16, ya da 32 sayfadan oluşan birimlere bölünmektedir. Bu birimlere “forma” adı verilir. 4 sayfalık planlama çeyrek forma, 8 sayfalık planlama yarım forma, 16 sayfalık planlama tam formadır”. Sayfa sayısı arttıkça forma sayısı da katlamalı bir şekilde artar.
Dijital tasarım sonrasında çok sayfalı kitap, dergi ve broşür gibi işlerde kırım işlemi, 16 sayfalık grupların yani formaların oluşturulması için yapılır. Kırım işlemi genellikle baskı sayısı düşük olan işlerde ıstaka denilen aletle yapılır. Baskı sayısı yüksek olan işlerde ise otomatik kırma katlama makineleri ile yapılır. Kâğıt gramajlarına göre kırım/katlama sayıları:
• 240 gr/m² gramajında karton konik açılarak bir kırım yapılabilir. • 135 gr/m² gramajında kâğıt iki kırım yapılabilir. • 115 gr/m² gramajında kâğıt üç kırım yapılabilir. • 70 gr/m² gramajında kâğıt dört kırım yapılabilir.
Kâğıt Sayfa Sayısına Göre Katlama Şekilleri
• 4 Sayfalı Katlama: Bir tabaka kâğıt ortadan katlandığında 4 sayfa elde edilir. Bu katlama kâğıdın kısa ya da uzun kenarında yapılabilir. Menü, davetiye, fiyat listesi, tebrik kartı gibi işlerde kullanılır. • 6 Sayfalı Katlama: Bir kâğıt tabakası paralel olarak iki kez katlandığında 6 sayfa elde edilir. Normal ve akordeon olmak üzere iki şekilde katlanabilir.
• 8 Sayfalı Katlama: Kâğıt tabakası bir kez ortadan, bir kez de katlama yerine dik olarak katlanır (Şekil 7.19 bkz.). İki paralel ya da üç paralel akordeon katlama yöntemiyle de sekiz sayfa elde edilebilir. • 12 Sayfalı Katlama: Kâğıt tabakası kısa kenarından bir kez katlandıktan sonra buna dik açı oluşturacak biçimde iki kez daha katlanır. • 16 Sayfalı Katlama: Kâğıt tabakası kısa kenarından bir kez katlandıktan sonra buna dik açı oluşturacak biçimde üç kez daha katlanır.
Harman: Çok sayfalı çalışmaların ciltlenmesinden önce forma veya sayfaların sıralanması işlemine harman denir. Basılmış formaların ya da kâğıtların sıra numarasıyla yan yana getirilerek tam bir takım teşkil edilme işine harman çekmek denir. Basılmış formaların ya da kâğıtların sırasına göre harman çekilecek masalara dizilmesine harman açmak denir. Formların ve kâğıtların üst üste ya da iç içe konmaları yoluyla takım elde edilmesine harman işleri denir.
Trase: Bir tasarım yapılırken sayfalar halinde hazırlanan tasarımların belli bir düzende birleştirilmesi gerekir. Kitap, dergi, broşür gibi çok sayfalı çalışmalar baskı makinesinin ve kâğıdın ebadı göz önüne alınarak formalar hâlinde planlanır. Bu plana göre Bristol karton veya milimetrik kâğıt üzerine gerekli çizimler yapılır. Hazırlanan bu çizime trase denir.
Kros: “Baskı esnasında renklerin yerine oturmasını sağlayan kılavuz işaretlerdir. Genellikle kâğıt ortasına yerleştirilir. Kalıp çekimi, baskı ve kırım bu kroslara göre yapılır.
Dijital Baskıda Ciltleme Sistemleri
Başarılı bir yayın, her zaman iç ve dış tasarım arasındaki etkileşimin sonucudur. Tipografi, illüstrasyonlar ve renklerden oluşan yerleşim düzenine ek olarak, format, malzemeler, kıvrımlar ve ciltleme stilinin tümü önemli bir rol oynar.
Dijital Tasarım Sonrasında Basımı Yapılacak Bir Kitabın Unsurları/Öğeleri
Kitabın bölümleri:
• Kitabın kendisine (kapakları atlayarak) kitap bloğu (book-block) denir. • Kitabın üst kısmına (dik durduğunda) baş (head) denir. • Kitabın alt kısmına (dik durduğunda) etek denir. • Kitabın arka kısmına sırt (spine) denir. • Kitabın ön yüzündeki açık kısma ön kenar (fore edge) denir. • Kitabın ön yüzündeki açık alana ön pano (front board) denir. • Ön levha ile arka levhanın menteşelendiği noktaya mafsal (joint) denir (iç ve dış mafsal vardır). • Kitap bloğunun etrafındaki tahta çıkıntılarına kareler (squares) denir.
Dijital baskı sonunda basılı bir çalışmaya veya ürüne (kitap, dergi, broşür vb.) uygulanacak cilt yöntemini belirlerken dikkat edilmesi gereken hususlar kısaca şöyledir:
• Basılı ürünün ömrü ve maruz kalacağı kuvvet • Basılı ürünün kullanım şekli • Basılı üründe kullanılan kağıdın kalınlığı ve cinsi
Dijital Tasarım Sonrası Ciltleme Sistemlerinde En Yaygın Kullanılan Yöntemler
• Tel dikişli cilt: Formaların ya da tabaka halindeki kağıtların tel zımba ile birbirine tutturulması işlemidir. • İplik dikişli cilt: Formaların ya da tabaka halindeki kağıtların sırt kısımlarında delik açıldıktan sonra bu deliklerin ipek, naylon veya pamuk ile dikilmesi ile olur. • Amerikan cilt (Sıcak tutkallama): Tutkalla birleştirme yöntemi tek sayfalı koçan, bloknot, antetli kağıtlar ve kolayca birbirinden ayrılması gereken işlere uygulandığı gibi kitap ciltlemede kullanılır. • Spiral cilt (Mekanik ciltleme): takvim, katalog, ajanda, fihrist, kitapçık, defter gibi bir araya getirilmiş sayfalara spiral telinin geçebileceği deliklerin açılmasıyla yapılan birleştirme yöntemidir.