GİT204U-GRAFİK ÜRETİM VE DİJİTAL ÇOĞALTIM TEKNİKLERİ
Ünite 5: Serigrafi (Elek Baskı) Tekniği ve Dijital Üretim Yöntemleri
Giriş
Serigrafi, elek baskı, ipek baskı, şablon baskı… tüm bu terimler aynı baskı tekniğine işaret eder. Zaman içinde pek çok farklı şekilde adlandırılmış olan bu teknik, yine pek çok farklı alanda ve pek çok farklı amaçlarla kullanılmıştır. Serigrafi denildiğinde ilk akla gelen sanatçılardan biri olan Andy Warhol gibi pek çok sanatçı en önemli eserlerini bu teknikle herkese ulaşılabilir kılarken, bez çanta veya tişört gibi hemen her gün kullandığımız nesnelerdeki tasarımlar da yine bu baskı tekniği ile üretilir.
Temel prensibi tahta veya metal bir kasnağa gerilerek tutturulmuş ipek kalıp ve bu kalıbın üzerine konulan boyanın el aletiyle veya makineyle basınç uygulanarak alttaki kumaş veya kağıt yüzeye aktarılması olan serigrafi, tam olarak bu nedenle ipek baskı veya elek baskı olarak da adlandırılır.
Serigrafi Baskı Tekniği ve Tarihi
Serigrafi baskı tekniği, baskı atölyesi ortamıyla, pozlandırma üniteleriyle, dijital baskıya hazırlık aşamalarıyla ve çeşitli kimyasal malzemeleriyle diğer geleneksel baskı tekniklerine kıyasla daha yeni bir teknik gibi görünse de aslında bir şablon baskı tekniğidir ve kökeni mağara duvarlarında bulunan şablon el baskılarına kadar dayanmaktadır.
Serigrafi, hem sanat hem tasarımda yaygın biçimde kullanılan bir tekniktir. Markaların ürünlerini ürettiği veya kimliğini yaymak için kullandığı nesneleri üretirken serigrafiden faydalanırlar, tasarımcılar da bu nedenle bu teknik konusunda bilgi sahibidir. Sanatçılar ise bu tekniği kullanarak eserlerini çoğaltarak birden fazla kişiye ulaşabilmesini sağlarlar.
Grafik tasarımcıların çeşitli alanlarda yaptıkları uygulamalarda kullanılan serigrafinin temel mantığını oluşturan şablon baskı tekniği özellikle tekstil baskısında pek çok kültürde kullanılmıştır.
Serigrafi tekniğinin gelişimi MÖ 960-1279 yılları arasında hüküm süren Song Hanedanlığı döneminde başlar. Çinlerden Japonlara geçen teknik daha çok kumaş baskısında kullanılır.
İpek kumaşın ilk kez kullanıldığı elek baskı patenti İngiliz Samuel Simon tarafından 1907 yılında alınmıştır.
Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde matbaa üretimi hızlandı ve San Francisco’da John Pilsworth tarafından bir çok-renkli yöntem geliştirildi. Selectasine yöntemi olarak bilinen bu yöntem, basılmakta olan renklere karşılık gelen ekranın alanını bloke ederek çok renkli işin basılması için bir kalıp kullanıyordu.
1910’larda Roy Beck, Charles Peter ve Edward Owens’ın kromik asit emülsiyonu ile denemeleri sonucu ışığa duyarlı kalıplar elde edilmeye başlandı. 1915’ten sonra, fotografik serigrafinin ilk kez öncülük edildiğinde, süreç
tekstil baskısı için popüler hâle geldi ve insanların her boyuttaki kumaş ipliklerine baskı yapmasına izin verdi.
1930’larda New York’ta bazı sanatçı grupları serigrafi tekniğini hızla benimsemiş, bu teknik, sosyal ve politik mesajların aktarımının vazgeçilmez bir aracı hâline gelmiştir. 1960’ların Pop Art hareketiyle birlikte, Amerika’dan Andy Warhol ve Robert Rauschenberg, Birleşik Krallık’tan Eduardo Paolozzi ve Joe Tilson gibi birçok sanatçı, sanatsal üretimlerinin bir parçası olarak serigrafi kullandığından, serigrafi baskı popülerlik kazanmaya devam etti.
1980’lerden itibaren ticari serigrafi yapan şirketler için iş güvenliği düzenlemeleri daha katı hâle geldikçe, üniversitelerde de baskı resim programları, yağ bazlı baskı mürekkeplerini eleklerden temizlemek için kullandıkları toksik petrol bazlı solventler kullanmanın sağlığa zararları konusunda endişelenmeye başladı. Sağlık ve çevresel tehlikeler konusundaki farkındalığın artması, su bazlı serigrafi mürekkeplerinin piyasaya sürülmesine yol açmıştır. 1990’ların sonlarında, su bazlı serigrafi mürekkeplerinin kalitesindeki gelişmeler, güzel sanatlar eğitimi veren kurum ve üniversitelerin serigrafi baskıyı yeniden canlandırmasına yardımcı oldu.
Günümüzde hassas su bazlı mürekkeplerin de yaygınlaşmasıyla serigrafi daha da yaygın bir baskı yöntemi oldu. Bilgisayar destekli görüntü işlem ve kolay ulaşılabilir lazer baskı gibi olanaklar üniversitelerde güzel sanatlar fakültelerinin ve ilgi duyan hemen herkesin serigrafi baskı yapabilmesine olanak sağladı.
Serigrafi Baskı Tekniğinin İşleyiş Prensibi ve Atölye Gereçleri
Baskı teknikleri genellikle dört temel başlık altında incelenir: Yüksek baskı teknikleri, çukur baskı teknikleri, düz baskı teknikleri ve elek baskı teknikleri. Boyanın baskı yapılacak yüzeye aktarılma biçimine göre ve kalıbın hazırlanış biçimine göre sınıflandırılır.
• Yüksek baskı kalıptan yüzeye aktarılacak olan yerlerin yüksekte kalarak mürekkep aldığı tekniklerdir (Örn. Ağaç baskı, tipo baskı, linol baskı). • Çukur baskı indirgeme yöntemiyle oyularak hazırlanan kalıplar için kullanılan bir terimdir, burada mürekkep kalıpta çukurda kalan yerlere dolar ve yumuşatılan kağıt çukurdaki mürekkebi toplar (örn. Gravür). • Düz baskı ise kalıbın herhangi bir çukur veya tümsek bölümü olmaksızın, genellikle fotografik yöntemlerle mürekkebin kağıtla buluştuğu tekniklerdir (Örn. Litografi, Ofset Litografi). • Elek baskı boyanın kalıbın geçirgen olan veya olmayan yerlerinden yüzeye aktarılmasıyla elde edilen baskıdır. Şablon baskı da elek baskı adı altında ele alınır. (örn. Serigrafi, şablon baskı).
Bu ünitede ele aldığımız serigrafi, bir elek baskı metodudur.
Serigrafide Geleneksel Kalıp Hazırlama Yöntemleri
Serigrafi baskı yaparken kalıbı hazırlama ve baskı yapma konusunda farklı yöntemler mevcuttur. Serigrafi deneye açık bir baskı yöntemidir ve pek çok farklı baskı biçimine el verir.
• Şablon kesim yöntemi ile kalıp hazırlama: Serigrafi kalıbını hazırlarken elekte örtülen yerler mürekkep geçişine izin vermeyerek baskı yüzeyine aktarılmayacaktır. Bu mantığa dayanarak kalıp hazırlamada farklı örtücü malzemeler kullanılabilir. Bunlardan en basiti eleğin altına elle kesilerek hazırlanan film tabakasının yerleştirilmesidir. Diğer bir yöntem ise rubylith adı verilen özel kırmızı renkte bir filmle çalışmaktır. • Doğrudan pozlama yöntemi ile kalıp hazırlama: Bu yöntem daha çok sanatsal ve deneysel çalışmalara yöneliktir. Emülsiyon ile kaplanmış kalıp üzerine çeşitli üç boyutlu gerçek nesnelerin yerleştirilmesiyle elde edilir. Bu nesnelerin izdüşümü iki boyutlu olarak kalıba pozlanmış olur. • Doğrudan çizim/boyama ile kalıp hazırlama: Mavi renkli özel kalıp boyama sıvısı ile emülsiyonsuz boş kalıbın üzerine çeşitli fırçalar veya doğrudan şişeden sıkma aparatıyla çizim ve boyama yapılır. Ardından koyu kırmızı renkte kalıp örtme sıvısı tüm kalıp rakle ile kaplanır. Kuruduktan sonra yıkandığında çizim yapılan alanlar boşalırken çizim yapılmayan ve sadece kalıp örtme sıvısına maruz kalan yerler donar ve kalıbı örter. Bu şekilde hazırlanan kalıplarla tek renk veya üst üste çoklu renkte baskılar yapılarak resimsel sonuçlar elde edilir.
Serigrafide Dijital Kalıp Hazırlama Yöntemleri
• Fotografik pozlama ile kalıp hazırlama: Serigrafi kalıbı hazırlanırken tasarıma yönelik çalışmalarda bu yöntem sıklıkla tercih edilir. Baskısı yapılacak tasarım tek renkli ise kalıp hazırlanırken siyah beyaz film kullanılır. Emülsiyonlu kalıp pozitif filmle pozlanır ve böylelikle siyah olan alanlar ışığı geçirmeyerek yumuşak kalır, ışık alan alanlar ise sertleşerek sabitlenir. Kalıp yıkandığında sertleşen emülsiyonlu alanlar sabitlenir, yumuşak kalan alanlar ise yıkama aşamasında temizlendiğinden bu alanlarda kalıp açık ve mürekkebi geçirgen hâlde kalır. • CTS ve DTS yöntemleri ile kalıp hazırlama: CTS (Computer to Screen) ve DTS (Direct to Screen) yöntemleri, yani doğrudan kalıp yöntemi, bilgisayarda hazırlanan görselin doğrudan kalıba yazdırılmasıdır. CTS bilgisayardan eleğe, DTS ise doğrudan eleğe anlamına gelir. Bu teknoloji,
tıpkı bir kağıda çıktı alır gibi, kalıbın ipek yüzeyine örtücü malzemeyi aktararak çalışır. Ticari ve seri üretime yönelik uygulamalarda tercih edilen bu dijital yöntemle hazırlanan kalıplar daha keskin detaylara sahip ve daha mükemmele yakın sonuçlar vermektedir.
Serigrafide Atölye Ortamı ve Malzemeler
Serigrafi baskı atölyesi çok basit bir şekilde evde kurulabilecek bir system olabileceği gibi, büyük boyutlu veya yüksek sayıda baskılı işlerde çok daha büyük atölyelere ve baskı makinelerine ihtiyaç duyulabilir. Temelde serigrafi baskı için bir elek, bir tabla ve baskıları kurutabilecek bir rafa ihtiyaç duyulur. Eleğin hazırlanması için ise yine kullanılan tekniğe bağlı olarak farklı araç ve gereçler kullanılması gerekir; fotografik pozlama ile hazırlanacak elek için bir karanlık oda, emülsiyon çekeceği, kurutma fırını, pozlama ünitesi ve basınçlı suyla yıkama ünitesi gerekirken, örtücü sıvı maske ile hazırlanan kalıplarda bu düzeneklere ihtiyaç yoktur. Su bazlı mürekkeplerle çalışırken bir kova su ve sünger ile temizlenebilecek elek küçük bir odada bile baskı düzeneği kurulmasına el verirken, söz konusu solvent bazlı mürekkep olduğunda gerekli sağlık koşullarının sağlanabilmesi için çok iyi havalandırması olan bir atölyede baskı yapılmasını ve baskı esnasında uygun maske ve eldiven kullanımını gerektirir.
• Elek: Serigrafi tekniğinin en temel aracı baskı kalıbıdır yani ipek elektir. Bu kalıp aslında ahşap veya metal bir çerçeveye gerilmiş olan özel ipek kumaştır. Bu işlem elde yapılabilir ancak hassas detaylara sahip veya yüksek baskı sayısına sahip çalışmalarda özel kalıp hazırlama makineleri ile elek hazırlanmalıdır. • Rakle: Serigrafi tekniğinde kullanılan boya sıyırıcıdır. Manuel baskıda elle tutulan, otomatik baskılarda ise makineye bağlı olan rakle, eleğin üzerine koyulan mürekkebin sıyırılarak gözeneklerin açık olduğu yerden alttaki baskı yapılacak yüzeye geçmesini sağlar. Baskı yapılırken rakle hafif eğik bir şekilde bastırılarak uygulanır. Bu uygulama basit gibi görünen ancak ustalık gerektiren bir uygulamadır. Raklenin eni kalıpta baskısı yapılacak alandan birkaç santim daha geniş olmalıdır. • Mürekkep: Serigrafi mürekkepleri genel olarak su bazlı, solvent bazlı ve UV mürekkepler olarak ayrılır. Solvent bazlı mürekkepler sağlığa zararlı maddeler içerir ve çok iyi havalandırması olan atölye ortamlarında gerekli iş güvenliği önlemleri alınarak kullanılması gerekir. Bu boyalar daha zehirli olmasına rağmen, seramik gibi çeşitli yüzeylerde veya yaldızlı mürekkeplerde su bazlı mürekkepler aynı sonucu vermediğinden hâlâ tercih edilir durumdadır. Su bazlı mürekkepler daha çok sanatsal üretimlerde ve kişisel atölyelerde kullanılmaktadır. Serigrafi tekniği
diğer baskı tekniklerinin yanında su bazlı mürekkebe en elverişli olan tekniklerdendir. Bu nedenle su bazlı mürekkep ve malzemeler oldukça yaygın ve ulaşılabilir durumdadır. • Emülsiyon: İpek elek, çekme küreği yardımıyla emülsiyon denilen bir sıvı bir malzemeyle kaplanır. Bu ince tabaka ışığa duyarlıdır. İstenilen tasarımın siyah beyaz olarak çıktısının alındığı veya elle hazırlanan film ışığı duyarlı bu kalıp ile birlikte kaplanıp pozlama ünitesinde gerekli ışık ve zaman ayarı yapılarak pozlanır. • Emülsiyon çekme küreği: Boş ipek eleğin emülsiyon malzemesiyle kaplanması için kullanılan gereçtir. Mantık olarak rakleye benzer ancak farklı bir forma sahiptir. Bir kürek gibi emülsiyon malzemesini içinde tutar, elle biraz eğildiğinde ise akıcı emülsiyon sıvısının eşit ve homojen bir şekilde ve ince bir tabaka oluşturacak biçimde eleğe sürülmesini sağlar. • Vakumlu baskı masası: Serigrafi tekniğinde daha hızlı baskı yapılmasını kolaylaştıran baskı masaları vardır. Bu masalar çelikten üretilir ve yüzeyinde küçük delikler vardır. Masanın alt kısmındaki hava emici motor ile bu delikler bir vakum görevi görür ve üzerine yerleştirilen kağıdı hafifçe masaya yapıştırır. Böylelikle elekten boyayı alarak eleğin alt yüzeyine yapışan kağıt kolayca elekten ayrılır ve masada kalır. • Kurutma rafı: Baskıların hızlıca kurumasını sağlayan, basılan işlerin düzenli bir şekilde dizilmesini sağlayan raftır. Özellikle çok sayıda Küçük sayıda baskılarda kağıt veya baskı yapılan yüzey ipe mandalla tutturularak da kurutulabilir. • Elek kurutma fırını: Emülsiyon sürülen eleğin hızlıca kurumasını sağlar. Emülsiyon çekildikten sonra elekler yatay bir şekilde fırın raflarına konulur, böylelikle emülsiyon akmadan kalıplar hızlıca kurumuş ve kullanıma hazır hâle gelir. Kurutma fırını, emülsiyonun yıkanmasının ardından hızlıca baskıya başlamak gerektiğinde kalıbın kurutulması için de kullanılabilir. • Kalıp yıkama ünitesi: Emülsiyonun yıkanması için kullanılan yıkama teknesidir. Bu ünite elde yapılacak kadar basit de olabilir, daha profesyonel atölyelerde ise daha büyük galvaniz yıkama dolabı şeklindedir. • Pozlama ünitesi: Evde yapılabilecek kadar basittir, ancak daha profesyonel üniteler özel ışık ve sayaca sahiptir. Hassas baskı çalışmalarında ışığın şiddetini ve süresini ayarlamak için bu tip üniteler tercih edilir. • Elek germe ünitesi: Elek üzerine ipek kumaşın gerilmesi elde yapılabileceği gibi, elek germe ünitesi ile yapıldığında çok daha iyi sonuçlar elde edilir. Ahşap eleklerde ipek gerilme işlemi daha çok elle yapılırken alüminyum eleklerde ve profesyonel çalışmalarda eleğin düzgün ve gergin
olabilmesi için elek her kenarından gerildiği bir ünite kullanılır. • CTS/DTS üniteleri: CTS/DTS üniteleri başlı başına yukarıdaki pek çok üniteyi içeren makinelerdir. CTS sisteminde kalıp hazırlama, emülsiyon çekme, kalıp yıkama üniteleri daha gelişmiş makineler olarak ve genellikle ayrı üniteler olarak karşımıza çıkarken, DTS söz konusu olduğunda kalıp pozlama ve yıkamaya ihtiyaç olmadığından yalnızca DTS makinesi ve baskı tezgâhı serigrafi atölyesinde yeterli iki makine olmaktadır.
Serigrafi Tekniğinin Sanatsal Amaçlı Kullanımı
Serigrafi ilk zamanlardan beri el sanatının ve el ile üretimin temel araçlarından olmuştur. Farklı kültürlerin sıklıkla kullandığı bu teknik, özellikle tekstil alanında sanatın ilk örneklerini yerel üretimlerde gösterir.
Şablon baskının ilk örneklerini gördüğümüz Japon sanatında elle şablon kesme tekniğine katagami, ipeğin üzerine maskeleyerek boyanması tekniğine ise katazome adı verilir. Japon kültürünün önemli bir parçası olan el sanatları hem sanat hem de günlük tüketim için üretim yapıldığı bir alandır.
Endüstriyel üretim için kullanılan bu tekniğin sanatsal üretime yakınlaşmasında dönüm noktası ABD’deki WPA sanatçılarının çalışmalarının ve çabaları olmuştur. Daha sonra Ulusal Serigrafi Derneğini kuran Max Arthur Cohn, Anthony Velonis ve Hyman Warsager, serigrafi tanımını kullanmayı özellikle tercih etmişler, böylelikle endüstriyel elek baskı veya ipek baskı anlayışından uzaklaşmak istemişlerdir. Bu doğrultuda WPA kapsamında yapılan işler serigrafinin tamamen sanatsal üretimde kullanılmasında önemli bir temel oluşturur.
Sanatçılar bir özgün baskı tekniği olarak serigrafiyi kullandıklarında işlerini imzalarken aynı zamanda numaralandırırlar. Böylelikle kaç adet baskı yapıldığı belirtilmiş olur. İmzalarda baskı sırası genellikle 1/100, 2/100, 3/100 şeklinde yazılır. Bu örnekteki 100 rakamı toplam baskı adedini, bölü çizgisinin solunda kalan rakam ise o baskının kaçıncı baskı olduğunu gösterir. Bu numaralandırma imzanın bir parçası gibidir. Numaralandırmanın yanı sıra sanatçının adı soyadı/ imzası, yapım yılı ve kimi zaman işin adı da yer alır.
Serigrafi tekniği sanatçılara özgün bir yaratım alanı sunar. Serigrafi, Ruscha’nın eserlerinde yer verdiği degrade tekniği, Süleyman Saim Tekcan’ın boya ıslakken üst üste baskı yaptığı “yaş baskı” tekniği ve bunlar gibi daha pek çok deneye açık bir üretim alanıdır. Neredeyse bir çizim tahtası kadar taşınabilir olan basit, ucuz ekipmanla, herhangi bir boyutta, herhangi bir sayıda, herhangi bir renkte, herhangi bir yüzeyde baskılar üretmek için araçlar sanatçıların elinin altındadır. Serigrafi tekniğini benimseyen sanatçılar, ister büyük bir atölyede çağdaş sanat eserlerini isterse küçük bir düzenlemeyle el sanatlarına veya sokak sanatına yönelik üretimlerini
kolayca oluşturulabilecek bir baskı ortamında sanatsal üretimler yapmaya devam etmektedir.
Serigrafi Tekniğinin Endüstriyel Amaçlı Kullanımı
Serigrafi işlemi birçok endüstriyel alanda ve reklamcılıkta kullanılmaktadır. Kağıt ürünleri, plastikler, metaller, cam, seramik ve tekstiller dahil olmak üzere çok çeşitli yüzeylerde çok iyi sonuç verir. Amacına bağlı olarak, hava koşullarına ve ışığa dayanıklı, şeffaf veya opak, parlak veya mat, kimyasallara dayanıklı, yıkanabilir veya elektriksel olarak iletken mürekkepler kullanılarak baskı yapılabilir. Bunların yanı sıra metalik, fosforlu, fosforesan (karanlıkta parlayan), sedefli, kazınabilir veya kokulu mürekkepler gibi özel efektli mürekkeplerle baskı yapmaya da uygundur.
Serigrafi, bir kaplama tekniği olarak çok yönlü ve kullanışlı bir tekniktir. Sık rastlanan uygulamalar arasında yapışkan filmler, reklam afişleri, tabelalar, posterler, sanatsal baskılar, promosyon hediyeleri (çakmak vb.), membran klavyeler, tişörtler ve spor çantaları gibi tekstil ürünleri, bahçe eşyaları (yatak çarşafları, kılıflar, giysi kumaşları vb.), cihaz gövdeleri, cam ve plastik şişeler, seramik ve cam sofra takımları, seramik karolar, düz cam (oto cam, cephe camı, mobilya, oyun makineleri, vb.), elektrik iletkenliği olan veya makine için mıknatıslanabilir baskı özelliği taşıyan malzemeler, okunabilir kartlar, baskılı devre kartları, kredi kartları, güvenlik kağıtlarında güvenlik mürekkepleri, çikolata veya unlu mamuller üzerine gıda sınıfı mürekkeplerle baskı, metal, taş veya ahşap levhalar, etiketler ve çok sayıda başka ürün üzerine baskı bulunur.
Serigrafi günlük hayatın her noktasında karşımıza çıkar, gelişen teknolojileri de çeşitliliğine katarak yeni deney ve üretim biçimlerinde varlığını uzun yıllar sürdürecek olan bu teknik, herkesin deneyebileceği kadar basit, aynı zamanda binlerce adet veya binlerce metre üretim yapabilecek kapasitede güçlü ve güvenilir bir tekniktir.