Kâr, bir işletmenin belirli bir dönemde elde ettiği Kârın Kaynağı, Oluşumu, Kâr ve Kârlılık hasılattan, bu hasılatı elde etmek için oluşan giderlerin Kavramları çıkarılması sonucu elde edilen olumlu farktır. Kârlılık bir
Kârlılık analizi sonucu elde edilen bilgiler aşağıdaki işletmenin kazanç yaratma yeteneğidir. Aynı zamanda amaçlar ve soruların yanıtlarını bulmaya yönelik olarak hem ortaklar hem de yatırımcılar açısından işletme ile kullanılır: ilgili olarak alınacak kararlarda etkili bir göstergedir. Kârlılık analizlerinin kapsamını, bilgi kullanıcıları veya • İşletme yöneticilerinin başarılarının çıkar grupları olarak adlandırılan dış paydaşlar tarafından değerlendirilmesi, kendi amaç ve beklentilerine yönelik kararlarda • Varlıkların verimli ve etkin kullanılıp kullanılacak bilgilerin üretilmesi oluşturmaktadır. kullanılmadığının belirlenmesi, • İşletmenin kaynak yapısının kârlılığa nasıl bir Kârı Etkileyen Faktörler ve Kârlılık etki yaptığı ve bunlara bağlı olarak firma Kârlılık, işletmenin belli bir dönemde sağlamış olduğu değerinin gelecekte nasıl bir ivme kazanacağının kârın, kârın sağlanmasına etki eden faktörlere oranı olarak tespiti ve hisse senetlerinin değerinin tahmin ifade edilebilir. Kâra etki eden faktörler; satışlar, giderler edilmesi. ve maliyetler, varlıkların miktarı ve yapısı, borçlar ile
Bir işletmede kârın ana faaliyetler ve yan faaliyetler olmak özkaynaklardır.
üzere iki kaynağı vardır. Ana faaliyet, bir işletmenin Varlıkların Tutarı, Dağılımı ve Varlıkların amacını gerçekleştirmek için yürüttüğü faaliyetlerdir. Ana Kârlılığı faaliyetlerin hasılatı oluşturan kalemi satışlar; ana faaliyetle ilgili giderini oluşturan kısmına satışların Varlık, bir işletmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi için maliyeti, aradaki farka ise “Brüt Satış Kârı” denmektedir. elinde bulundurduğu ekonomik değerler olarak Ana faaliyeti ilgilendiren ancak satışların maliyetine ilave düşünüldüğünde, varlıkların faaliyetlerde kullanılma edilmeyen faaliyet giderleri çıkartıldıktan sonra bulunan durumu, kârlılığı etkileyen bir faktördür. Varlıkların tutarı kâra ise “Faaliyet Kârı” denir. ve kullanımı ile kârlılık arasındaki ilişkiler varlık devir hızı, varlıkların geri dönme oranı ve varlıkların kârlılığı İşletmenin yan faaliyetleri, süreklilik gösteren ve oranları ile ölçülebilir. süreklilik göstermeyen (olağan dışı) faaliyetler olarak ikiye ayrılır. İşletmenin yabancı kaynak elde etmek ve Varlık devir hızının analizinde alacak, stok ve maddi kullanmak için katlandığı finansman giderlerinin duran varlık devir hızları kullanılmaktadır. Varlık devir çıkarılmasıyla ulaşılan kâra “Olağan Kâr” denir. Olağan hızı, bir işletmenin faaliyetlerinde finansal verimliliği kâra, olağan dışı faaliyet gelirlerin eklenmesi ve olağan ifade etmektedir. Verimlilik, genel anlamıyla az girdi ile dışı faaliyet giderlerinin çıkarılması suretiyle bulunan kâra çok çıktı elde etmek olarak tanımlandığından varlık devir “Dönem Kârı” denir. Dönem kârı aynı zamanda kurumlar hızı yüksek olan bir işletme verimli olarak kabul edilir.
vergisi mükellefi olan şirketlerde “Vergi Öncesi Kâr” Varlık verimliliği, az varlık ile çok satış yapabilme olarak adlandırılır. Kurumlar vergisi mükellefi olan yeteneğidir ve kâr, varlıkların her devrinde gerçekleşeceği anonim şirket, limited şirket gibi hukuki yapıya sahip için bir faaliyet döneminde varlık devir hızı ne kadar şirketlerde ödenmesi beklenen verginin dönem kârından yüksekse kârlılık da o derece yükselir. çıkarılmasıyla bulunan kâr “Dönem Net Kârı”nı oluşturmaktadır. Varlık devir hızının düşük olmasına bağlı olarak varlıkların kârlılığı oranı da düşük olur. Gelecek İşletmelerde dönem net kârının kaynaklarını özet bir gelir planlarında varlık devir hızının düşük çıkmasının tablosunda aşağıdaki gibi özetleyebiliriz. nedenleri araştırılırken imalat işletmelerinde stok devir
Net Satışlar hızı, maddi duran varlık devir hızı, alacak devir hızı gibi (-) Satışların Maliyeti işletmenin faaliyetlerinde sıkça kullanan devir hızları Brüt Satış Kârı (Zararı) değerlendirilmelidir. (Varlıkların kârlılığının analizinde (-) Faaliyet Giderleri kullanılan oranlar sayfa 136’da verilmiştir.)
Faaliyet Kârı (Zararı) İşletmenin faaliyetlerinde kullandığı varlıklar ve + Olağan Faaliyetlerden Gelir Ve Kârlar varlıkların kalitesi, kârı etkilemektedir. Kullanılan (-) Olağan Faaliyetlerden Gider Ve Zararlar varlıkların miktar ve kalitesini belirleyen faktörler farklı (-) Finansman Giderleri olabilir. Varlıkların kârlılık oranı, bir işletmenin kârlılık Olağan Kâr (Zarar) oranının net kâr marjı, varlık devir hızı veya her ikisine + Olağandışı Gelir Ve Kârlar bağlı olabilir. Dolayısıyla işletmenin varlık kârlılık oranını (-) Olağandışı Gider Ve Zararlar yükseltebilmesi net kâr marjının yükseltilmesine, varlık Dönem Kârı (Vergi Öncesi Kâr) devir hızının yükseltilmesine veya bu faktörlerin her (-) Vergi Karşılıkları ikisine de bağlıdır. Dönem Net Kârı (Zararı)
FİN402U-FİNANSAL TABLOLAR ANALİZİ
Ünite 6: Kârlılık Analizi
İkincil varlık devir hızı oranları, varlık devir hızı oranının sorunlu olması durumunda, sorunun kaynaklandığı düşük varlık devir hızını belirlemek için geliştirmiştir. Varlık devir hızları yüksek olan işletmelerin faaliyetleri verimli, varlık miktarları uygun ve varlık dağılımı da normal olarak değerlendirilir.
Satışlar, Giderler ve Satışların Kârlılığı
Bir işletmenin belirli bir dönemde elde ettiği satış gelirleri ile bu satışları gerçekleştirmede yapılan giderler kârlılığı etkileyen faktörlerdir. Satışları büyük, giderleri düşük olan bir işletmenin kârlılığı yüksek olur. Ancak giderler, satışlardaki artış hızından daha yüksek olursa giderleri azaltmak gerekebilir. Giderlerin azaltılması brüt satış kârını artıracağından, brüt satış kârının belirleyici olduğu diğer kâr kalemleri de bu durumdan etkilenir. (Satışların kârlılığı ile ilgili olarak yapılan analizlerde kullanılan oranlar sayfa 137’de verilmiştir.)
Brüt kâr marjı, net satışların yüzde kaçı oranında brüt satış kârı elde edildiğini gösterir (sayfa 137). Brüt satış kârı kendisinden sonra gelen giderleri karşılayıp doyurucu bir dönem net kârı sağlayacak büyüklükte olmalıdır. Bu oran sektörlere göre değişiklik gösterebilir.
Brüt kâr marjı düşük, net kâr marjı yüksek olan işletmelerde kâr sürekli değildir. Brüt kâr marjını etkileyen en önemli faktör satışların maliyetidir. Giderlerin yükselmesi oranı düşürür. Kârlılık analizinde, satışları, maliyetleri ve giderleri etkileyen ürünlerin yaşam seyri değerlendirilmelidir.
İşletmelerde diğer önemli bir gider unsuru da araştırma ve geliştirme giderleri, pazarlama satış ve dağıtım giderleri ile genel yönetim giderlerinden oluşan faaliyet giderleridir (sayfa 137). Üretim işletmelerinde faaliyet giderleri, ticaret işletmelerine göre daha yüksektir. Faaliyet giderlerin net satışlara oranı, giderlerinin kârlılığa etkisi gösterir.
Olağan kâr, işletmelerin süreklilik gösteren ana ve yan faaliyetlerinin sonucudur (sayfa 138). İşletmelerde yan faaliyetlerden elde edilen gelir ve kârların yan faaliyetler için harcanan gider ve zararları karşılaması beklenir. Yan faaliyet giderleri ve zararları, faaliyet kârını olumsuz yönde etkilememelidir. Olağan kâr marjı, işletmelerin varlıkların finansmanında kullandığı yabancı kaynakların maliyetinin kârlılığa etkisini açıklar.
Bazı işletmelerde başka şirketlere yatırım yapma, iştirakte bulunma yan faaliyet olarak sayılabilir. Bu durumda iştiraklerden temettü gelirlerinin olağan kâr marjına olumlu katkı yapması beklenir. Aksi durumda yan faaliyetler başarısız sayılır.
Dönem kâr marjı, bir işletmenin olağanüstü gelir ve kârları ile olağanüstü gider ve zararlarının satışların kârlılığına etkisini açıklar (sayfa 138). İşletmelerde olağan dışı gelir ve giderler süreklilik göstermezler.
Satışların kârlılığı oranı (net kâr marjı), bir faaliyet döneminde elde edilen dönem net kârının net satışlara oranlanması suretiyle bulunur (sayfa 138). Kâr oranının belirli bir oranın altında olması, işletmeden elde edilecek kâr beklentilerini karşılamayacağı gibi işletmenin özkaynak yapısına otofinansman olarak yeterli bir kaynak da sağlamayacaktır. Dönem net kârı oranı ile satışların kârlılığı arasındaki fark, ödenecek vergilerden kaynaklanmaktadır. Satışların kârlılığı oranının yorumlanması aşağıdaki faktörlere bağlanabilir:
• Satışların maliyeti • Faaliyet giderleri • Finansman giderleri • Olağandışı giderler • Vergiler
Bir işletmede dönem net kârının beklenilen düzeyde gerçekleşmemesinin nedenleri yukarıda verilen beş faktörde aranır. Neden, bunlardan biri olabileceği gibi birkaçı birlikte de olabilir.
Kaynak Yapısı ve Özkaynakların Kârlılığı
Bir işletme varlıklarını, yabancı kaynaklar, ödenmiş sermaye ve otofinansman kaynakları ile finanse etmektedir. Yabancı kaynaklar, borç verenlerin işletme varlıkları üzerindeki haklarını; ödenmiş sermaye ve otofinansman kaynakları ise özkaynakları oluşturarak işletme sahip ve ortaklarının varlıklar üzerindeki haklarını ifade eder.
Yabancı kaynak finansman oranına kaldıraç oranı adı verilmektedir. Bu oran, işletmenin sağlamış olduğu yabancı kaynakların kârlılığa etkisini ölçmekte kullanılmaktadır. Özkaynakların kârlılığı oranları sayfa 139’da verilen oran hesapları ile analiz edilir.
Hisse başına kazanç ve hisse başına temettü oranları özellikle yatırımcılar tarafından ilgilenilen iki önemli kârlılık kavramıdır. Hisse başına kazanç ve hisse başına temettü oranları, özkaynak kârlılığı oranlarında ikinci düzey kârlılık oranları olarak ifade edilebilir.
Kârlılığı Etkileyen Faktörler Arası İlişkiler
Kârlılık analizlerinde kârı etkileyen faktörler arası ilişkiler, işletmenin kârlılığının yorumlanmasında önem taşımaktadır. Kârlılığı etkileyen faktörlerin gerek başka işletmelerle karşılaştırılması gerekse zaman içerisinde göstermiş olduğu değişim birbirlerinden farklı olabilir. Bu faktörler arasında olması gereken ilişki biçimi, varlık devir hızının her zaman yüksek, satışların kârlılığı düşük, özkaynak kârlılığı yüksek olan ilişki biçimidir. Böyle bir ilişki biçiminde varlık devir hızı yüksek olduğundan düşük bir kâr marjıyla yüksek oranda faaliyet kârı elde edilebilir. Özkaynak kârlılığın yüksek olması, finansman giderlerinin nispeten düşük olması sonucunu yaratır ve faaliyet kârından fazlaca bir kayıp olmayacağından dönem net kârı da yüksek çıkar. Üç faktör arasındaki ilişkileri farklı boyutlarıyla ve kârlılığa etki durumlarıyla Tablo 6.1’de özetlenmiştir.