düzeyinin uygunluğu gibi noktalar önem arz etmektedir. Giriş Senaryo; yazma, planlama, uygulama ve düzeltme olmak
Tatbikat kelimesi yerine, alıştırma, egzersiz, pratik, üzere dört aşamada gerçekleştirilir. uygulama gibi birçok kelime kullanılmaktadır. Ancak, tatbikat kelimesi hem askeri hem de sivil kesimde daha Tatbikat
çok kullanılmaktadır. Afet ve acil durumlarda yaşanan Bir acil durum veya afet halinde yapılması planlanmış korku ve heyecanın paniğe dönüşmesi ve panik olan müdahale sürecinde yer alacak eylemlerin durumunda da insanların düşünmeden ve kontrolsüz bir uygunluğunu, yeterliliğini ve güncelliğini mümkün şekilde hareket etmesi nedeniyle tatbikatlar önemlidir. olduğunca gerçeğe yakın koşullar altında ve bir senaryoya Panik ve korkuyla baş edebilmek için olabilecek en kötü bağlı kalarak denemek amacıyla yapılan uygulama” olarak senaryoya karşı hazırlıklı olmak gerekmektedir. Bu tanımlanmaktadır. Tatbikatların: senaryolar doğa ve insan kaynaklı afetler olabileceği gibi • Masa Başı Tatbikatı, iş ve ev ortamında yaşanabilecek kazalar da olabilir. • Uygulama Tatbikatı (işlevsel tatbikat) Olması muhtemel acil durumlar gerçekleşmeden önce, • Genel Tatbikat (tam ölçekli tatbikat) olarak farklı olay sırasında uygulanacak hareket tarzının düzeylerde icra edilebileceğine yer verilmiştir. davranışlarımıza yansıtılmasını sağlamaya yönelik pratik kazanmak amacıyla yapılan faaliyetler tatbikat olarak Tatbikatların amacı:
tanımlanmaktadır. • Kurumların var olan acil durum ve afet planlarını
Temel Kavramlar ve prosedürlerini test etmek • Sorumlu personellerin karar verme kapasitesini Senaryo değerlendirmek ve artırmak,
Belirli bir sürecin sabit bir girdi gurubu için oluşan saçaklı • Afet planlarında yer alan kurum ve kuruluşlar (fuzzy) sonuçları (farklı değerde olasılıklı birden fazla arasındaki koordinasyonu geliştirmek durum kümesi) içindeki her bir olası durumu ifade eden • Personelin hizmet içi eğitiminin terime verilen addır. gerçekleştirilmesini sağlamaktır.
Afet Senaryosu Afetlere hazırlıkta yapılacak olan tatbikatlar belirli bir
Afetriskinin belirlenmesi çalışmaları sonucunda elde sistematik işleyiş/prosedür içerisinde yapılmaktadır. Bu edilen ve farklı büyüklük ve konumlardaki tehlikelerin planlama ve tasarım, uygulama, değerlendirme ve planı gerçekleşmesi hâlinde meydana gelebilecek tüm zarar ve güncelleştirme aşamalarından oluşur. Kitabın 217. kayıpları tahmin etmeye yarayan bilimsel bir çalışmadır. sayfasındaki şekil 7.2’de tatbikat döngüsüne yer Senaryo hazırlama sürecinin organizasyon yapısını ve verilmiştir. fonksiyonlarını gösteren şeması kitabın 216. sayfasındaki Bir tatbikatı planlamak için öncelikli olarak bazı temel Şekil 7.1.’de gösterilmektedir. şartların sağlanması gereklidir. Bunlar: Senaryo hazırlanırken, dört farklı açıdan beyin fırtınası • Daha önceden hazırlanmış bir acil durum veya metodu kullanılarak bir ekip tarafından, sorunları tespit afet planı, ederek, konularını, kapsamını, taraflarını, yönelim ve yönlendiricileri ile kısıtlarını ve zamanını belirleyerek • Tatbikat esnasında kullanılacak olan oluşturulması esas olmalıdır. Senaryo yazımında şu değerlendirme ölçütlerini açık bir şekilde noktalara dikkat edilmesi gerekir. belirtilmesi, • Tehlikeleri, kırılganlıkları ve kapasiteyi • Senaryonun gerçekçi olması, düşünerek hazırlanmış gerçeğe en yakın risk • Senaryoda oluşabilecek tüm olası durumların göz senaryosu (bölgede daha önceden meydana gelen önüne alınarak bunlara senaryo içerisinde yer kaza ve afetlerden faydalanılabilir), verilmesi, • Katılımcılar için minimal risk ile acil durumu • Katılımcıların karar verme sürecinde ihtiyaç canlandırmak için uygun bir fiziksel çevresel duyduğu verilerin sunulması, şartların olduğu bir yerin hazırlanması, • Gerekirse uygun görsellerin kullanılması, • Kurumsal altyapı, finansal kaynaklar ve yeterli • Katılımcılara farklı biçimlerde dönütler lojistik destek gerekir. verilmesi, Tatbikatların basit olandan başlayarak daha karmaşık • Karşılaştırma gerektiren durumlar için uygun olanına doğru yapılması, afet ve acil durum planlarında örneklere yer verilmesi yer alan görevlerin her kademedeki personel tarafından Senaryo kaleme alınırken basit ve anlaşılabilir cümleler bilinmesine ve olayların gelişimine göre hareket tarzının kurulmalı, giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunmalı, benimsenmesine imkan verir. Tatbikatlarda izlenmesi terminolojisi uygun, dili sade, anlaşılır ve kendi içinde ve gereken sıra ve tatbikat tanımlanmasında temel felsefe genelinde bir tutarlılığı olmalıdır. Senaryo yazımında, kitabın 219. sayfasındaki Şekil 7.3’te gösterilmektedir. gerçeğe uygunluğu, amacı, biçimi, içeriği, katılımcı
Genelde tatbikatlardan elde edilmesi gereken faydalar • Acil durum olaylarında farklı sektörler ve şunlardır: kurumların yanıt mekanizmasının koordinasyonunu değerlendirmek, • Plandaki eksiklikleri ortaya çıkartır, • Acil durum olaylarında kriz ve yönetim bilgisini • Özgüveni geliştirir, yönetmek için karar verme de yetkili personeli • Görev ve sorumluluklar açıklığa kavuşur, hazırlamak, • Performansı artırır, • Katılımcı personelin bilgi, beceri ve tutumunu • Kurumlar ve personel arasındaki ilişkiyi geliştirir, değerlendirerek geliştirilmesini sağlamaktır. • Güven ve saygınlık kazandırır. Masa başı tatbikatında senaryolar basitten çok karmaşığa Tatbikat Türleri ve Safhaları uzanan bir aralıkta hazırlanabilir. Her katılımcı normal
Tatbikatlar, tartışma temelli ve operasyon temelli olmak zamanda yaptığı işi veya buna yakın bir başka görevi üzere ikiye ayrılmaktadır. üzerine temellendirilen rollere atanır. Olayların gelişimi öyküde tanımlanan simülasyon zamanında yer alır. Bu Tartışma Temelli Tatbikatlar simülasyon egzersizi eden koordinasyon takımı tarafından
• Seminerler koordine edilir. Senaryonun her olay dizisi zamanın kısa • Atölye çalışmaları periyodlarında yer aldığından zaman atlaması • Masa başı çalışmaları kullanılmaktadır. Farklı durumları, problemleri ve • Oyunlar kaynakları içeren senaryo planlaması egzersizi geliştiren bir yolda sırayla oynanır. Operasyon Temelli Tatbikatlar Egzersizde olaya ilişkin bilgi farklı zamanlarda dağıtılan • Tatbikatlar mesajlar aracılığıyla sağlanır. Bilgiler sözlü, yazılı, dijital • Fonksiyonel egzersizler veya diğer iletişim kanalları aracılığıyla katılımcılara • Tam ölçekte egzersizle iletilir. Bir afet durumunda gerçekleştirilecek durumlar oluşturulmalıdır. Denetmenler senaryo hakkında yeterli Yukarıda verilen sınıflandırmanın dışında tatbikatlar; bilgiye sahip olmalıdır. Eğer gerekli olursa tanımlanan
• 1-2 gün içerisinde planlanan ve 1-2 saat durumlarda temsil edilemeyen katılımcıların rollerini içerisinde uygulanan tatbikatlar, farkındalık ve üstlenebilirler.
oryantasyon/ yönlendirme semineri, Fiili (Gerçek Zamanlı) Tatbikatlar • Üç günlük bir sürede planlanan ve 1-2 saat Bu tatbikat acil durumların hikâye şeklinde yazılarak içerisinde sonuçlandırılan tatbikatlar alıştırma ve yaralanma ve hasarların senaryo edildiği operasyonların egzersiz, yönetiminde gerçek uygulamaya dayanan pratik bir • 1-3 ay süren planlama süreci sonunda 1-4 saat alıştırmadır. Gerçek durumlarda uygulanabilecek olan içerisinde icra edilen tatbikatlar masa başı tatbikatı, bilgi, becerileri ve tekniklerin en gerçekçi biçimde • Üç aylık bir sürede planlanan ve sekiz saat uygulanmasına, afetlere hazırlık ve yanıt vermek için içerisinde uygulanan tatbikatlar işlevsel tatbikat, ilişkili/ilgili bireysel ve kurumsal kapasite ile ilgili • 6-12 aylık bir zaman dilimine yayılan ve 1-2 gün prosedürlerin, araçların ve becerilerin değerlendirilmesine süren tatbikatlar ise gerçek boyutta tatbikat olanak tanır. olarak adlandırılmaktadır. Tatbikatlar çeşitli alanlardaki acil durum hazırlığı ve Masa Başı Tatbikatı (MBT) (Simülasyonlar) yanıtla ilgili çabaları eğitmek için ve değerlendirmek ve
Katılımcı grupların gerçekleşmesi muhtemel acil durum geçerliliğini sınamak için etkili bir metottur. ve afet olayları üzerine temellendirilmiş, mevcut Sorumlulukların belirlenmesi, oluşturulan rollerin kaynaklara göre masa başında karar vererek yanıt doğrulanması, tekniklerin kullanılması, performans ve vermelerini sağlayan tatbikat türüdür. Her katılımcı gerçek becerilerin değerlendirilmesi ve kaynakların hayattaki mesleği ile ilgili bir göreve atanır. kullanılmasını sağlaması açısından önemlidir. Gerçek Gerçekleştirilen olaylarda zaman atlama tekniği şartlar altında ve alanda kurumlar arası komuta, kontrol, kullanılarak iş ve işlemler hızlandırılır. Masa başı koordinasyon ve işbirliği düzeyinin görülmesini tatbikatlarının amaçları şu şekilde sıralanabilir: sağlamaktadır. Bir başka önemli yönü ise olaylara yanıt verecek olan ambulans, itfaiye ve güvenlik ekiplerinin • Bir organizasyonun içinde var olan acil durum baskı altında bilgi, beceri ve davranışlarını değerlendirmek planlarını ve prosedürlerini acil durum ve afetlere ve geliştirmektir. hazırlık ve yanıt için sorumlu olan personelin karar verme kapasitesini değerlendirmek, Gerçek zamanlı tatbikatların amaçları şu şekilde • Özel bir kurum veya organizasyon için acil verilebilir: durum hazırlık ve yanıt planlarının geçerliliğini • Acil duruma yanıt için hazırlanan planların, test etmek, protokollerin, prosedürlerin, kılavuzların ve diğer
operasyonel mekanizmaların uygunluğunu ve çerçevesinde, ilk planlama, ana planlama, olaylar etkinliğini test etmek, koordinasyon ve son planlama toplantıları yapılır. • Acil durum yanıt operasyonlarının organizasyonu Uygulama (icra) safhası: Tatbikatlarda, tatbikat ekibi; ile ilişkili tekniklerin, araçların, kaynakların ve tatbikat başkanı ve tatbikat koordinatörü ile kontrol grubu hareketlerin yeteneklerini ve kullanımını ve oyuncu grubundan oluşturulur. Tatbikat kontrol grubu değerlendirmek, tarafından, senaryo çerçevesinde hazırlanmış olayların • Çoklu aktörler ve organizasyonların parçalarının oyuncu grubuna enjekte edilmesiyle başlatılır. Enjekte risk azatlımı ve kontrolü sonucu için özel edilen olaylar, olayın içeriğine göre oyuncu grubu tekniklerin kullanımı ve koordinasyonunu tarafından süratle ve koordineli bir şekilde çözüme geliştirmek, kavuşturularak yapılan işlemler ve elde edilen sonuçlar • STK’ların, profesyonel grupların, yönetim kontrol grubuna bildirilir. Enjekte edilen olaylar ve gelişen personelinin, yanıt takımların ve acil durumlara durumlar ile elde edilen sonuçlar hakkında veya bir karar yanıt vermek için eğitim almış diğer grupların almayı gerektiren hallerde tatbikat başkanına veya üst genel yanıtını ve işbirliğini değerlendirmektir. kurullara bilgi sunmak, gerekli koordinasyonu sağlamak,
Tatbikat, ilk olarak gerçek uygulamalara dayanan pratik karar almak için bilgilendirmeler düzenlenir. Tatbikatlar, bir egzersizdir. Acil durum yönetimini deneyimleyen tatbikat koordinatörünün sevk ve idaresinde kontrol grubu katılımcılar tarafından uygulanır. Tatbikat devam ederken tarafından enjekte edilen olaylar ile yönlendirilir.
çevrede gerçek bir acil durumda olabilecek risklere benzer Değerlendirme safhası: Tatbikat sonrasında, tatbikattan olarak varsayımlar oluşturulur. Tatbikat için zaman beklenen amaç ve hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığının aktivasyon alarmının verilmesi veya bir operasyonun değerlendirildiği safhadır. Bu safhada tatbikat genel olarak başlaması için emir verilmesi ile başlayarak ölçülür. gözden geçirilerek enjekte edilen olaylara karşı gösterilen Senaryodaki bir sonraki uygun harekete veya mesaja tepkiler ve tespit edilen hata ve noksanlıklar ele alınır. geçmek için zaman “atlamaları” kullanılmaz. Oyuncu grubu, kontrol grubu ve tatbikat koordinatörü
Karakterlerin ve materyallerin kullanımı gerçektir. tarafından yapılan değerlendirmeler ışığında tatbikat sonuç Tatbikat için düşünülmüş olan yaralıların hareketlerine raporu hazırlanarak ilgili makamlara yayımlanır.
yönelik performanslarının haricinde, yanındakiler, basın Türkiye’de Tatbikatların Hukuki Çerçevesi ve diğer roller gerçek olarak yapılır. Tatbikatların uygulanması gözlemciler ve katılımcılar için bir derecede Türkiye’de tatbikatların hukuki çerçevesi konusu AFAD sağlık ve güvenlik risk içermektedir. Bu yüzden bu tarafından 2015 yılı Mart ayı içerisinde yayınlanan Afet ve tatbikatın icrası esnasında oluşabilecek sağlık ve güvenlik Acil Durumlara İlişkin Temel Mevzuattan ve seferberlik risklerine yönelik acil durum planı olmalıdır. Uygulama ve savaş haline ilişkin düzenlemeleri içeren yasal mevzuat esnasında katılımcıların sağlık ve güvenliğini tehdit eden ile çeşitli uygulamalar dikkate alınarak ele alınmıştır.
bir durum bulunması hâlinde tatbikat durdurulmalıdır. Bu yasal mevzu at içerisinde kanunlar, yönetmelikler ve Kitabın 226. Sayfasındaki Tablo 7.1’ de masa başı yönergeler ile tatbikatlara ilişkin çeşitli hükümler tatbikatlar ile fiili tatbikatlar arasındaki benzerlikler ve bulunmaktadır. Bu hükümler çerçevesinde Türkiye Afet farklılıklara yer verilmiştir. Müdahale Planı (TAMP) ve Acil Durum Planı
Tatbikat Safhaları geliştirilerek afet ve seferberlik ve savaş durumlarında neler yapılması gerektiğine ilişkin düzenlemeler Tatbikatın türüne göre amaç ve hedefler farklılık gösterir. yapılmıştır. Bir tatbikatta amaç hazırlanan planları incelemek, denemek, geliştirerek güncelleştirmek ve planların Bir Masa Başı Tatbikatı Uygulaması uygulanmasında görev alacak personeli eğitmek olurken, Kitabın 235. Sayfasında 2009-AFET tatbikat bir diğer tatbikatta amaç, imkân ve kabiliyetlerin ortaya organizasyonuna ilişkin şema verilmiştir. konulması, idame ettirilmesi ve geliştirilmesi için yöntem ve usullerin, tedbirlerin denenmesi olabilecektir.
Hemen hemen tatbikatların tamamı dört safhayı kapsamaktadır. Bu safhalar;
Hazırlık safhası: Tatbikata katılması planlanan kuruluşların temsilcilerinin katılımıyla yapılacak koordinasyon toplantısı ile tatbikat hazırlığına başlanır. Bu toplantıda, öngörülen tatbikat tarihi kesinleştirilerek tatbikat senaryosunun oluşturulmasına başlanılır.
Planlama safhası: Bu safhaya, Tatbikat talimatının alınmasından sonra başlanır. Planlama faaliyetleri