YBS207U-BİLİŞİM SİSTEMLERİ
Ünite 1: Bilişim Sistemlerine Giriş
Giriş
İnsanlık tarihindeki önemli dönüşümler, tarım devrimi, sanayi devrimi ve bilişim devrimi olarak tanımlanabilir. Bu üç büyük dönüşüm, insanlığın gerek yaşam şekillerinin gerekse toplumsal yapılarının dramatik değişimlerini ifade etmektedir. Tarım devriminde; insanlık avcı-toplayıcı formdaki hayattan yerleşik hayata geçmiş sonucunda şehirleşme başlamış, matematik temel bilimler gelişmiş, adalet sisteminin ilk örnekleri görülmeye başlamıştır. Bu bakış açısıyla medeniyet, tarım devrimiyle kendisini göstermeye başlamıştır. Bu dönemde ürün toprağa dayalı tarımsal ürünlerdir. Sanayi devrimi insanın kol gücünün makine gücüyle değiştiği dönemdir. İnsanlar ve toplumlar organizasyonu öğrenmiş, sosyolojik ve sınıfsal olgular şekillenmiştir. Enformasyon çağı, bilişim çağı veya bilgi çağı olarak isimlendirilmektedir. Bu dönem, verinin öne çıktığı, bilgisayar desteğiyle veriden bilginin türetildiği ve işlemlerin dijital ortamda yapılmaya başlandığı bir dönemdir. Aynı zamanda bilginin kolayca saklandığı, paylaşıldığı, değiştirildiği ve aktarıldığı zamandır. Artık önemli veri ve bilgidir. Tüm toplumsal ve sosyolojik olguları bilgi şekillendirmektedir.
Bilgilerin hızlı ve istenen formatta aktarılabilmesi, dünyanın her yerinden farklı kişilerin aynı ekiplerde ortak projeler üzerinde kolayca çalışmasına olanak tanımakta ve internette ortak çıkarlar çerçevesinde kurulan yeni gruplar ve yeni ortaklıklar dünyayı ortak bir dile ve ortak bir hayata doğru sürüklemektedir.
Bilgi ve Bilişim
Bilgi günümüzde tüm kurumların en önemli kaynağıdır. Durum bilgisi ve yöntem bilgisi, belginin iki ayrı ele alınış şeklidir. Durum bilgisi içinde bulunulan durumu, yöntem bilgisi ise faaliyetin nasıl gerçekleştirileceğinin yöntemini belirleyen bilgidir. Her ne kadar birbirlerine benzese de kavramsal olarak enformasyon çağını şekillendiren ögeler:
• Veri (data): Genellikle ölçme, sayma, gözlem gibi yollarla elde edilmiş, henüz işlenmemiş halde bulunan ve çoğunlukla sayısal değerlerdir. • Enformasyon: Verinin gruplandırılmasıyla işenebilir hale getirilmiş ve dijital ortama taşınmış veri halidir. • Bilgi: Enformasyonun işlenip faydalı hale getirilmiş sonuçtur.
Verinin işlenmesinden elde edilen net sonuçlar, ardından ondan türetilen fikirler, kurallar ve prosedürler bilgidir. Verilerin enformasyona, enformasyonun da bilgiye dönüştürülmesinde çeşitli teknikler kullanılmaktadır. Bunlara veri işleme süreci ve bilgi işleme süreci denir. Veri işleme sürecinde toplama, sıralama, kaydetme, iletme ve sonradan sergileme gibi aşamalar varken, enformasyon işleme sürecinde düzenleme, sınıflandırma, özetleme, analiz, kayıt ve aktarım gibi aşamalar bulunmaktadır.
Bilişim veya enformatik kavramı, bilgi olgusunu, bilgi depolama, erişim sistemleri, bilgiyi işleme, aktarma ve
kullanma yöntemlerini toplumun ve insanlığın yararını dikkate alarak inceleyen uygulamalı bilim alanı olarak tanımlanmaktadır.
Günümüzde veri toplama için sayısız yöntem mevcuttur. Genellikle otomatik olarak işleyen süreçlerde sensörlerden yararlanılmaktadır. En çok karşılaşılan veri toplama araçları barkod okuyucu, radyo frekansıyla tanımlama (RFID), biyometrik tanımlama cihazları, otomatik veri toplama sensörleri, akıllı kartlar, GPS ile araç izleme cihazlarıdır. Cep telefonları da hemen hemen tüm bu platformların bir araya gelmesiyle veri toplama merkezi haline gelmişlerdir. Çok yüksek miktarda depolanan verinin öncelikle sıralanması ve işlemeye hazır hale getirilmesi gerekir. Enformasyon işleme sürecindeki sınıflama, özetleme, analiz gibi işlemler için ise genellikle aritmetik ortalama, standart sapma, mod, medyan, sıklık hesaplama gibi betimsel istatistik (descriptive statistics) yöntemleri kullanılır. Tüm bu süreçler sonucu elde edilen bilginin kullanılabilmesi için de gerekli şart bilginin doğruluğu ve doğrulanabilirliğidir. Şüphe götüren bilgi kullanılamaz. Bilginin değerli ve kullanılabilir olmasının temel koşulları :
• Zamanlılık: Bilginin doğru zamanda üretilmiş olması gerekir. • Güncellilik ve ilgililik: Bilgi zamanında gelmiş olsa bile güncel ve konuyla ilgili olmadıkça anlamı yoktur. • Sadelik ve ekonomiklik: Bilginin sade ve ekonomik olması önemlidir. Yığınlar hâlindeki bilgi gerçekten gerekli bilgiye ulaşmayı engeller.
Sistem ve Sistem Yaklaşımı
Sistem, bir amaca ulaşmak için bir araya gelen farklı özelliklere sahip bileşenlerden oluşan bir yapıya verilen isimdir. Örneğin bilgisayar bir sistemdir. Çünkü verilerden bilgi elde etmek için bir araya gelen bileşenlerden oluşur. Bileşenleri, sabit disk, ekran, klavye, anakart, mikroişlemci gibi donanımlar, çeşitli sürücüler ve işletim sistemi gibi yazılımlar ve amaca yönelik programlar içerir. Bu bileşenlerden biri olmadan sistem çalışmaz veya amacını tam olarak yerine getiremez. Öte yandan, iyi bir sistem oluşturmak için bileşenlerin en kalitelisini veya en pahalı olanını seçmek gerekli değildir. Sistemin amacı ne olursa olsun, bileşenlerin özellikleri buna göre seçilmelidir. Sistem tasarımında amacın doğru belirlenmesi, bu amaca uygun bileşenlerin ve özelliklerin doğru seçilmesi ve bileşenler arasında ilişkinin düzgün betimlenmesi gerekir.
Sistem tasarımı çalışmasında izlenecek sürece sistem yaklaşımı denir. Sistem yaklaşımı, problemi anlaşılabilir küçük parçalara bölerek her bir parçayı sistemin genel amaçlarına uyacak şekilde tasarlamak ve optimize etmek olarak özetlenebilir. Bir bilgisayarın oluşturulmasında, kullanılacak bilgisayarın amaçlarını netleştirdikten sonra, bilgisayar bileşenlerinin özelliklerini bu amaca en uygun şekilde şekillendirmeye çalışmak sistem yaklaşımına bir
örnektir. Benzer şekilde, örneğin otomobil tasarımı bir sistem yaklaşımı gerektirir. Sistem sınırının dışına, sistemin çevresi denir. Sistemin doğrudan etkileyemediği ancak davranışları ile sistemi doğrudan etkileyen sistem etrafındaki kişiler, kurumlar, olaylar, sistemin çevresidir. Sistem tanımlarındaki temel noktalar :
• Deterministik sistem • Probabilistik sistem • Kapalı sistem • Açık sistem • Statik Sistem • Dinamik Sistem • Basit Sistem • Karmaşık sistem
olarak irdelenmektedir.
Bir sistemin var olma amacı, hammadde, cihaz, enerji, para, bilgi vb. girdiyi belirli süreçlerle bir ürün, hizmet veya bilgi vb. çıktıya dönüştürmektir. Bu süreçte istenen çıktıya ulaşılıp ulaşılamadığı sisteme negatif veya pozitif geri bildirim ile verilebilir ve süreçleri oluşturan sistem parametreleri yeniden ayarlanabilir. Negatif geri bildirim, çıktıdaki değişkenliğin azaltılmaya çalışıldığı durumu ifade eder. Pozitif geri bildirim ise sistemin ilerlediği yöndeki davranışını pekiştirdiği durumdur.
Genelde sistemler 3 ayrı başlıkta incelenir:
1. Üretim sistemi, hammadde ve malzemeleri işleyerek ürün üreten sistemdir. 2. Servis sistemi (hizmet sistemi olarak da bilinir) fiziksel olarak bir ürün üretmeyip hizmet üreten sistemdir. 3. Bilişim sistemleri, bir iş sürecindeki işleri tamamlamak için ihtiyaç duyulan bilgiyi biriktiren, işleyen, depolayan ve çıktı olarak veren, birbiriyle ilişkili bileşenler topluluğudur.
Bilişim Sistemleri
Ekonomik ve teknolojik gelişim, hemen her alanda bilginin artmasına ve buna bağlı olarak da sistemlerin kontrol edilmesini zorlaştırmaktadır. Bilişim sistemleri bu zorlukların üstesinden gelmek ve doğru bilgiye ulaşmak için gereklidir. Bilişim sitemlerinin 4 temel bileşeni :
1. Donanım: Sistemde kullanılan her türlü cihaz ve ekipmana genel olarak verilen isimdir. 2. Yazılım: Sistemin çalışmasını sağlayan programlardır. 3. Kullanıcı: Sistemi kullanan ve bilgi elde eden kişi. 4. Prosedür: Sistemin kullanılma amacı.
Genelde bilişim sistemlerinde yüksek miktarda verinin toplanıp işlendiği veri tabanları işletim sistemleri üzerinde koşmaktadır. Bu veri tabanlarında da kullanıcılarla farklı arayüzler vasıtasıyla bilgi akışı sağlanmaktadır.
Bilişim sistemleri genel olarak 5 ana başlıkta toplanır.
1. Kayıt işleme sistemi (KİS): Büyük miktardaki veriyi basit matematiksel işlemlerle değerlendiren ve basit sonuçlar üreten sistemlerdir. 2. Yönetim bilişim sistemi (YBS): Karmaşık matematiksel işlemler ve matematiksel modeller, istatistiksel yöntemler vb. kullanarak hesap yapan sistemlerdir. 3. Karar destek sistemi (KDS): Çeşitli parametrelere göre senaryolar üreterek ve yine karmaşık matematiksel yöntemler ve modeller kullanarak çözüm bulan bilgi sistemidir. What if analizi diye isimlendirilen yöntemle ve benzetim, veri madenciliği, bulanık mantık, çevrimiçi analitik veri işleme (OLAP) gibi ileri düzeydeki teknikleri kullanarak bilgi üretir. 4. Uzman sistem (US): Tıpkı konunun bir uzmanı gibi davranarak çıkarsama ve tahminleme yapabilen gerektiğinde sorunu teşhis eden sistemdir. 5. Üst yönetici destek sistemidir (ÜDS): Bilgisayarla zaman geçirmeye çok zaman ayıramayacak üst düzey yöneticiler için tasarlanmış, grafik tabanlı ve kullanımı kolay bilgi sistemidir. Yöneticinin özellikle önemsediği belli başlı anahtar performans göstergelerinin kolayca hesaplanarak grafiklerle, tablolarla görsel olarak sunulması sağlanır.
Tüm bu sistemler günümüzde ağ yapıları ile birbirine bağlı olup ve yüksek veri iletişimiyle son derece karmaşık yazılım ve donanımlarla desteklenmektedir.