Üriner İnkontinans Giriş Üriner inkontinans, miktarı ne olursa olsun her türlü Gerietrik sendromların görülme sıklığın artmasının en istemsiz idrar kaçırma olarak tanımlanmıştır. Yaşlılarda önemli nedeni dünyadaki yaşlı nüfusun artmasıdır. Yaşlı daha sık karşılaşılan bir problem gibi görünse de bu nüfusun artmasında bireysel farklılıklar, sağlık alanındaki patoloji, yaşlanmanın doğal bir sonucu olmayıp her yaşta bilimsel ve teknolojik gelişmeler ve koruyucu sağlık patolojik bir durumdur. Üriner inkontinans kadınlarda 80 hizmetlerindeki gelişmeler etkili olup, bu gelişmeler yaşına kadar erkeklerden 1,3-2 kat daha sık görülürken, 80 sonucu doğumda beklenen yaşam süresi uzamış, bu yaşından sonra her iki cinsiyette de benzer oranlarda etkenler sonucunda 65 yaş ve üstü nüfusun toplam nüfus görülmektedir. Toplumda yaşayan 60 yaş ve üzeri içindeki oranı artmıştır. Ülkemizdeki yaşlı nüfusun da yaşlılarda görülme oranı %15-35 iken, bu oran giderek artmakta olduğu görülmektedir. İlerleyen yaşla huzurevinde kalan yaşlılarda %60-70'lere ulaşmaktadır. birlikte, bireyde kronik hastalıkların yanı sıra geriatrik Toplumumuzda 65 yaş üzerinde erkeklerde %21.5, sendromların görülme sıklığı da artmaktadır. Üriner kadınlarda %57 olarak saptanmıştır. 80 yaş ve üzerinde inkontinansın çoğunluğu birden çok ve tedavi edilebilir kadınlarda ve erkeklerde görülme sıklığı birbirine eşittir. nedenlere bağlı gelişmektedir. Üriner İnkontinansın Risk Faktörleri Yaşlı Bireyde Görülen İnkontinans İdrar kaçırmada sıklıkla üretral sfinkter ve taban Üriner inkontinans, son 12 ay içinde istem dışı idrar kaslarında oluşan hasar sorumlu olmakla beraber mesane, kaçırmanın olması ya da ayda birden fazla idrar üretra ve pelvik taban kasları arasındaki sinir iletiminin ve kaçırmanın olması olarak değerlendirilmektedir. Yaşla sinir sistemindeki idrar yapma ile ilgili merkezin sağlıklı birlikte oluşan fizyolojik değişiklikler, kişinin sahip çalışmaması da sorumlu olabilir. Üriner inkontinansın olduğu sağlık sorunları ve kullandığı ilaçlar gibi faktörler belirti ve bulguları ise şunlardır: Üriner inkontinansın görülme sıklığının artmasına neden olmaktadır. • Mesanenin yetersiz boşalması • Tuvalete zamanında ulaşılamaması İşeme Fizyolojisi, Yaşlanmaya Bağlı Fizyolojik ve • Acil idrar yapma hissi Psikolojik Değişiklikler • Sık idrara çıkma İşeme, parasempatik (S2-S4), sempatik (T10-L2) ve • Gece idrar kaçırma somatik sinirlerle birlikte beyin sapı, korteks gibi üst • İstemsiz idrar yapma merkezlerin koordinasyonlu çalışması ile oluşan komplike • Kötü hijyen ya da enfeksiyon belirtilerinin bir olaydır. Yaşlanmayla birlikte üriner sistemde gelişen olması. fizyolojik değişiklikler şunlardır: Geçici Üriner İnkontinans • Böbreklerin kütlesi ve fonksiyonel glomerül sayısı azalır. Geçici üriner inkontinans nedenleri, doğrudan üriner • Renal korteksteki kan damarlarındaki atrofiye inkontinansa ya da mevcut üriner inkontinansın bağlı olarak böbreklere olan kan akışı azalır. şiddetlenmesine neden olduğundan, tanı koyulmadan ve tedavi planlanmadan önce gözden geçirilmesinde fayda • Glomeruler bazal membranında kalınlaşmaya vardır. Bu nedenler şunlardır: bağlı olarak nefronlara olan kan akışı, böbreklerin idrarı konsantre etme ve ph dengesini • Delirium (akut konfüzyonel bozulma-deliryum) sürdürme yeteneği azalır. • Infection (idrar yolu enfeksiyonu) • Glomerüler filtrasyon hızı düşer ve 80 yaşında • Atrophic vaginitis (atrofik vajinit-üretrit) %50 oranında azalmış olur. • Pharmaceutical (ilaçlar) • Detrusor kasının daha az kontraktil olması ve • Psychological (psikolojik nedenler) kısmen düzensiz kasılması nedeniyle yaşlı • Excess fluids (fazla sıvı atılımı) bireylerde mesanenin tamamen boşalmaması ve • Restricted mobility (hareket kısıtlılığı) istemsiz mesane kasılmaları gibi sorunlar gelişir. • Stool impaction (gaita tıkacı) Mesane kapasitesi azalır ve mesanede postmiksiyonel rezidü artar. Kalıcı Üriner İnkontinans
• İdrar yapmayı kontrol eden pelvik kaslar zayıflar. Kalıcı üriner inkontinans, geçici inkontinans nedenleri • Mesanedeki afferent reseptörlerin yaşla birlikte dışlandıktan ve şartlar düzeltildikten sonra inkontinans duyarlılığı azalır. Yaşlılar, mesanenin %90'ı devam ediyorsa, kalıcı inkontinans nedenleri dolmadan idrar yapma isteğinin farkında düşünülmelidir. Bu neden beş başlıkta incelenmektedir. olmazlar. Fonksiyonel inkontinans, mesane fonksiyonel ve yapısal Kadınlarda kolajen doku ve östrojen seviyesindeki olarak normal olmakla birlikte; demans, depresyon ve azalmaya bağlı olarak vajinal ve üretral dokuda atrofi deliryum gibi kognitif ve psikolojik problemleri olan gelişir, üretral sfinkter zayıflar. Üretral basınç düşer ve kişilerin kontinans yeteneğini organize edememesinden ya üretra kısalır. da ortopedik problemler nedeni ile hareket yeteneği
kısıtlanmış kişilerin zamanında tuvalete gitme hipotansiyonu önlemek adına günde en az 2 lt'ye kadar becerilerinin azalmasından kaynaklanmaktadır. sıvı alımı sağlanması, sigaranın bırakılması, alkol ve kafeinli içecek tüketiminin sınırlandırılması önerilir. Stres inkontinans, pelvik taban kaslarının gevşemesi İnkontinanslı hastalarda konstipasyon problemi ile sık sonucu abdominal basıncın üretral sfinkter kapanma karşılaşıldığından lifli gıda ve yeterli sıvı alınması basıncını aştığı; öksürme, gülme ve hapşırma gibi önerilmelidir. aktivitelerden sonra küçük hacimli idrar kaçışı olmasıdır. Genitoüriner atrofi veya prolapsus, travma, operasyon, Davranışsal Tedavi obezite ve çok doğum yapmış olmak stres inkontinans Mesane eğitimi ve pelvik taban kasları egzersizleri; gelişimi için birer risk faktörüdür. sıkışma, stres ve miks tip inkontinansda sıklıkla kombine
Sıkışma tipi inkontinans, detrusör aşırı aktivitesine bağlı edilerek uygulanabilmektedir. Hastaya uyku dışındaki olarak kontrol edilemeyen ani sıkışma tipi hissi ile idrar zamanlarda düzenli aralıklarla 2-4 saatte bir sıkışmadan kaçırılmasıdır. Mesaneyi irrite eden taş, enfeksiyon, tümör tuvalete gitmesi gibi zamanlı işeme programı önerilebilir.
ve yabancı madde varlığı ile birlikte, fibrozis ya da Üriner İnkontinansı Olan Yaşlılarda Uygulanabilecek yaşlanma ile detrusör kasının kompliyansının bozulması Davranışsal Tedavi Yöntemleri sonucunda gelişebilir. Diyet, üriner inkontinansı olan hastalarda mesane Taşma inkontinansı, bozulmuş mesane duvar günlüklerine bakılarak diyetlerinde düzenlemeler kontraksiyonu ya da sfinkterin gevşeme kusurundan yapılabilir. Normalden aşırı sıvı alımı, üriner inkontinansı dolayı artan mesane volumunun ve intravezikal basıncın; ve aşırı aktif mesane semptomlarını arttırabilir. Sıvı mekanik baskı yaratarak sürekli bir idrar kaçışına neden kısıtlaması ise dehidratasyon, konstipasyon ve idrar olmasıdır. Prostat hipertrofisi, üretral striktur, genitoüriner konsantrasyonunun artmasına neden olabilir. İdrar organ prolapsusu, antimuskarinik ilaçlar, nöropati ve konsantrasyonundaki artış, mesane mukozasında spinal kord yaralanması bu tip inkontinansa neden irritasyona neden olarak acil idrar yapma hissini, sık idrar olabilmektedir. yapmayı ve İYE’leri arttırabilir.
Miks İnkontinans, stres tipi ve sıkışma tipi inkontinansın Bazı yiyecek ve içecekler, diürezi yada mesanenin bir arada olduğu inkontinans tipidir. Kadınların yarısından uyarılabilirliğini artırarak aşırı aktif mesane ve sıkışma tipi fazlasında miks tip inkontinans görülürken, erkeklerde Üİ semptomlarını şiddetlendirir. Alkol, domates, ballı ya sıkışma tipi inkontinans daha sık görülmektedir. da bal, ve şekerli yiyecekler, suni tatlandırıcılar, mısır şurubu, asitli içecek ve meyveler, süt ve süt ürünleri Üriner İnkontinanslı Hastaların Değerlendirilmesi inkontinans oluşumunda etkili olan diğer gıdalardır. Yaşlıya; "son 3 ay içerisinde az miktarlarda bile olsa hiç idrar kaçırdınız mı?" sorusu yöneltilir. Eğer bu soruya Mesane eğitimi, mesane eğitimi, sıkışma tipi üriner olumlu yanıt varsa, öksürme, hapşırma, ağırlık kaldırma, inkontinansı olan kişilerde daha etkili olup, yan etkisi eğilip kalkma veya egzersiz ile ilişkisi sorulur. Üçüncü olmayan, basit, ucuz ve girişimsel olmayan bir yöntemdir. soru olarak, sıkışma hissi ile birlikte tuvalete yetişip Mesane eğitimi, tedavinin ilk aşaması olarak yetişemediği sorgulanır. Eğer inkontinans ağırlıklı olarak uygulanabildiği gibi diğer davranışsal tedavi fiziksel aktivite, öksürük gibi presipite eden faktörler ile yöntemleriyle ya da ilaç tedavisiyle birlikte uygulanabilir. ilişkili ise stres inkontinans olasılığı düşünülür. Sıkışma Uygulayacak kişilerin kendilerini banyoya götürebilecek hissi ile birlikte tuvalete yetişememe varsa, sıkışma tipi kadar fiziksel ve mental olarak yeterli olması üriner inkontinans; her ikisi de birlikte görülüyorsa, miks gerekmektedir.
tip üriner inkontinans düşünülmelidir. Alışkanlık eğitimi, alışkanlık eğitimi, hastanın idrar yapma
Yaşlı hastalarda "Mini-Mental" durum testi kullanılarak alışkanlığına uygun olarak planlanan tuvalete gitme mutlaka kognitif fonksiyonlar ile fonksiyonel durum programıdır. Amaç, hastanın inkontinansı olmadan idrarını (günlük temel yaşam aktiviteleri, yürüme, denge durumu) yaparak kuru kalmasıdır. Sıkışma tipi ve fonksiyonel ve genel nörolojik değerlendirmelerin yapılması inkontinans tedavisinde kullanılan bu yöntem; kognitif önerilmektedir. Üriner inkontinansın başlangıçlı olması, fonksiyonu sağlam olan, mesane günlüğü tutabilen ve pelvik ağrı ve hematüri gibi alarm semptomların varlığı fiziksel olarak kendisi tuvalete gidebilen kişiler ile nörolojik hastalıkların ve kanserin habercisi Alzheimer hastalığı gibi kognitif fonksiyonlarında olabileceğinden, daha ayrıntılı değerlendirme yapılmalıdır. bozulma olan kişilerde bakım veren kişi tarafından kullanılabilir. Yaşlı Bireylerde Görülen İnkontinansın Tedavisi İdrar yapmayı teşvik etme: İdrar yapmayı teşvik etme ve Bakımı mesanenin doluluk derecesine göre idrar yapma Tedavide kullanılan yöntemler aşağıda sıralanmıştır: gereksinimini fark etmeyi öğrenebilecek, tuvalete gitmesi
Yaşam Tarzı Değişikliği için teşvik edildiğinde buna uyacak ya da yardım isteyecek hastalarda kullanılabilir. Bağımlı ya da bilişsel Obez kadınlarda kilo kontrolü sağlanması stres yeteneği azalmış hastalar ve diğer kompleks davranışsal inkontinans tedavisinde önerilir. Dehidratasyon ve
YAB201U-YAŞLILARDA GÖRÜLEBİLECEK SORUNLAR VE
BAKIM HİZMETLERİ
Ünite 2: Yaşlıda İnkontinans ve Bakım
tedavileri uygulamak için yeterli bilişsel yeteneği olmayan formüllerde hastalar için uygun bir yöntemdir. Darifenasin, solifenasin, Kegel Egzersizi ve Literatür Çalışma Örnekleri konstipasyon, görme bulanıklı Kegel egzersizi 1948 yılında Arnold Kegel tarafından kogninif fonksiyonlarda azalmaya yol açabilirler. tanımlanmıştır. Mesane, mesane boynu, üretra, vajina ve rektumu destekleyen pubokoksigeal kaslarını güçlendirmek için kasın tekrarlı kasılmasını içeren Kegel egzersizi; sıkışma, miks ve stres tipi üriner inkontinansı olanlar, yaşlılar ve beden kitle indeksi yüksek olanlarda etkilidir. Kegel egzersizi ile inkontinansın tedavi oranının %80'in üzerinde olduğu belirtilmiştir. Kegel egzersizi ile üretral sfinkter fonksiyonunu iyileştirerek üretranın kapanmasını ve pelvik organların desteğini arttırmak, istemli periüretral ve perivajinal kasları güçlendirmek, levator ani kasını ayırt edebilmek ve gücünü arttırmak, karın içi basıncı arttırmadan kontraksiyonları harekete geçirmek ve inkontinans sıklığını azaltmak amaçlanmaktadır. Kegel egzersizinin yararları şunlardır:
• Pelvik taban kas gücünü arttırması,
• Kas gücünü, tonüsünü ve elastikiyetini koruması,
• Üretral kapanma basıncını ve direncini arttırması,
• Üretral sfinktere ve detrusor kasına olan desteği arttırması,
• Uterus ve pelvik organ prolapsusu, pelvik taban güçsüzlüğü ve üriner inkontinanas gibi pelvik sorunları önlemesi,
• Anal sfinkterin kas gücünü arttırarak barsak kontrolünü sağlaması,
• Hemoroidal ağrıyı gidermesi, seksüel hassasiyetin artması ve cinsel problemlerin azalması,
• Doğum sonrası vajinanın toparlanmasını sağlaması,
• Doğumda epizyotomi ihtiyacını azaltmasıdır.
Medikal Tedavi
İlaç tedavisinin amacı; mesane kaslarının kasılmasını azaltarak istemsiz kasılmaları önlemek, alt üriner sistemin depolama ve boşaltma işlevini kolaylaştırmaktır.
Genelde kullanılan ilaçlar, antikolinerjikler, düz kas gevşeticileri ve kalsiyum kanal blokörleridir. Medikal tedaviye başlamadan 3 ay kadar önce, yaşam tarzı değişiklikleri ve davranışsal tedavi yöntemleri uygulanmalıdır. Fayda görülmediği takdirde medikal tedaviye geçilebilir. Bakım verici ilaç tedavisi alan hastaya ilaç kullanımının amacı, kullanılacak ilacın hangi dozda ve ne sıklıkla alınacağı, ilaca bağlı oluşabilecek yan etkiler anlatılmalıdır. Hastaya, ilaç kullanımına bağlı yan etki oluştuğunda doktora bildirmesi gerektiği vurgulanmalıdır. Diüretik kullanan hastalara ilacı gündüz alması önerilmelidir.
Antimuskarinik ilaçlar, mesane kapasitesini artırır ve mesane doluluğu suresince bazal asetilkolin salınımını bloke ederler. Dar açılı glokom, bozulmuş gastrik boşalma ve üriner retansiyonda kontrendikedir. Çeşitli doz ve
farklı antimuskarinik ajanlar mevcuttur: propiverin, fesoterodin, oksibutinin tolterodin ve trospiyum. Ağız kuruluğu, ğı, taşikardi, sersemlik ve