WTK204U-WEB YAYINCILIĞI ARAÇLARI
Ünite 1: Web Yayıncılığı Araçlarının Temel Özellikleri
Giriş
Teknolojinin gelişip hayatımıza dahil olmasıyla birlikte pek çok alanda yenilikler ve gelişmeler yaşanmaktadır. Bu alanlardan biri de web yayıncılığı alanıdır. Web yayıncılığı sayesinde artık sanattan eğitime kadar birçok alanda bireyler, milyonlarca kullanıcı ile buluşma imkânına sahiptir. Web yayıncılığının getirmiş olduğu olanakları verimli bir şekilde kullanabilmek için web yayıncılığında kullanılan araçların neler olduğunu ve bu araçların hangi özelliklere sahip olduğunu bilmek gerekmektedir.
Web Yayıncılığının Gelişimi
Web Yayıncılığı
İnternetin keşfedilmesiyle birlikte ortaya çıkmış olan ve dijital yayıncılık, elektronik yayıncılık gibi terimlerle de isimlendirilen web yayıncılığı, internet altyapısı kullanılarak içeriklerin web ortamında kullanıcılara sunulması olarak tanımlanmaktadır. Web yayıncılığı, 20 Aralık 1990 tarihinde Tim Berners-Lee tarafından yayınlanan ilk web sayfası ile başlamıştır.
Web yayıncılığı süreçleri:
• Bir web sitesi oluşturma sürecini, • Oluşturulan web sayfalarına içerik yükleme sürecini ve • İlişkili web sayfaları oluşturarak bu web sayfalarının içeriklerini güncelleme sürecini içermektedir.
Web yayıncılığı sürecinde kullanılan içerikler, video, metin, grafik, sanat eseri ve diğer medya biçimlerini içerebilir. Bununla birlikte bir web yayıncısının sahip olması gereken unsurlar ise şu şekilde özetlenebilir:
• Web sitesi geliştirmek için kullanılabilecek bir yazılım • Web sitesine içerik yükleyebilmek ve bu içerikleri güncelleyebilmek için internet bağlantısı • Web sitesini içinde barındıracak olan bir web sunucusu
Web Yayıncılığındaki Gelişmeler
Web yayıncılığını sadece dergi, gazete, kitap, radyo, televizyon programıyla sınırlandırmak doğru değildir. Teknolojideki gelişmelere bağlı olarak kendi gelişimini sürekli olarak güncelleyen web teknolojisindeki gelişmeler bu ortamda sürdürülen yayıncılık anlamında da değişimlere ve dönüşümlere imkân tanımaktadır. Kullanılan bu web platformlarına ise YouTube, Instagram, Twitter, Blog sayfaları gibi platformlar örnek olarak gösterilebilir.
Dijital teknolojilerde yaşanan gelişmeler ise web yayıncılığı sürecinde üretilen içeriklerin daha da çeşitlenmesini ve daha kaliteli olmasını sağlamaktadır. Ayrıca web yayıncılığı kapsamında kullanılan dijital teknolojilerin gelişmesi ve çeşitlenmesi, kullanıcılara sunulan içeriklerin daha kaliteli ve daha etkileşimli olmasına da katkı sağlamaktadır. 1970’li yılların başlarında
e-Posta ile başlayan dijital yayıncılık serüveni, 1990’lı yılların başında CD-ROM’lar, 90’lı yılların ortalarından itibaren ise elektronik dergiler (e-Gazete), elektronik gazeteler (e-Gazete), taşınabilir belge formatı (Portable Document Format-PDF) ve World Wide Web (WWW) ile farklı ortamlara taşınmıştır. Özellikle web teknolojilerinde yaşanan gelişmelerle birlikte başlangıçta yalnızca e-Posta kullanıcıları arasındaki yayıncılık anlayışı yerini dosya transfer protokolü (File Transfer Protocol-FTP) üzerinden yayıncılık, Gopher üzerinden yayıncılık ve birçok çoklu ortam ögesini içerisinde barındırabilen web üzerinden yayıncılığa bırakmıştır.
Özellikle 2000’li yıllardan sonra web yayıncılığı alanındaki bir diğer gelişme erişilebilirlik alanında olmuştur. Buna göre kullanıcılar artık web yayınlarına ulaşabilmek için bilgisayarlara bağlı değillerdir. Bilgisayarların yanı sıra mobil telefonlar, tabletler gibi araçlar sayesinde, web yayınlarına istenilen zamanda ve istenilen yerde erişilebilmesi mümkündür.
Web yayıncılığının sunduğu avantajlar ise şu şekilde özetlenebilir:
• Üretim tarihi ne olursa olsun içeriklerin yayınlanabileceği bir ortam sunar. • Web ortamına etkileşimli içeriklerin yüklenmesine olanak tanır. • İçeriklerin çok fazla kullanıcıya ulaşabilmesi için önemli bir potansiyeli taşır. • İstenildiği zaman ve istenildiği yerde içerikler yüklenebilir/güncellenebilir. • Kullanıcıların içerikler hakkında geri bildirim verebilmelerine olanak tanır. • Reklamcılar için elverişli bir ortam sunar.
FTP, Web Hosting, Dosya Yöneticileri ve HTML Editörleri
Bu başlık altında web yayıncılığı alanında önemli yer tutan FTP, Web Hosting, Dosya Yöneticileri ve HTML editörleri konularına değinilmiştir.
FTP
File Transfer Protocol (FTP), bir dosya transfer protokolüdür. İnternete bağlı olan iki bilgisayar arasında dosya transferini sağlar. FTP’yi kullanabilmek için gerekli olan unsurlar şu şekildedir:
• İnternet bağlantısı • FTP yapılacak sunucu adresi • FTP kullanıcı adı • FTP şifresi • Bağlantı yapılacak port • Bağlanılacak bilgisayarda, FTP protokol komutlarını yorumlayacak çalışır durumda bir FTP servis programı yani FTP sitesi
FTP Komutları
Dosya transferi aşamasında kullanılan FTP programları, bu süreç zarfında bazı komutlar kullanmaktadır. Dosya
transferi aşamasında kullanılan bazı komutlar ise şu şekildedir:
• ftp.siteadi.tld veya ftp.IPAdres.tld: Bu komut sunucu bilgisayara bağlanabilmek için kullanılır. • cd: Dizin değiştirmek için kullanılan komuttur. • pwd: İçinde bulunulan dizinin adını veren komuttur. • dir: Dizinde bulunan tüm dosyaları ve klasörleri listelemek için kullanılan komuttur. • ls: Bulunulan dizindeki dosyaları mümkün olan en kısa şekilde listelemek için kullanılan komuttur. • get: Dosya almak için kullanılan komuttur. • put: Dosya göndermek için kullanılan komuttur. • mget: Birden fazla dosya almak için kullanılan komuttur. • mput: Birden fazla dosya göndermek için kullanılan komuttur. • close: FTP bağlantısını tamamen sonlandırmadan, seçili olan bağlantıyı sonlandırabilmek için kullanılan komuttur. • quit: FTP ortamından çıkmak ve bağlantıyı kapatmak için kullanılan komuttur.
Dosya transferi aşamasında kullanıcılara hizmet veren FTP için kullanılan bazı programlar vardır. Kullanıcılar arasında en fazla tercih edilen FTP programları şu şekilde sıralanmaktadır:
• Filezilla • FileMaker • WinSCP • CyberDuck • Transmit • CuteFTP • Core FTP • Smart FTP
Web Hosting
İnternette yer alan siteler de aynı gerçek hayattaki siteler gibi bir alana/araziye ihtiyaç duymaktadır. İnternet ortamında bir web sitesinin yayınlanabilmesi ve kullanıcılarla buluşturulabilmesi için ihtiyaç duyulan sanal araziye hosting adı verilir.
Hosting hizmeti alınan sağlayıcılar, ayrıca talep edildiğinde şu hizmetleri de yerine getirebilmektedir:
• Güvenli web siteleri için SSL sertifikalar • Sayfa kurma • Geliştirici araçlar • Genellikle canlı sohbetlerin kullanıldığı müşteri destek hizmeti • Otomatik web site yedekleme • WordPress ve Drupal gibi tek tık yazılım kurulumu
Web sitelerinin kullanıcılara erişmesine olanak tanıyan hosting hizmetinin bazı çeşitleri de bulunmaktadır.
Bunlar şu şekilde özetlenebilir:
• Kullanıldığı İşletim Sistemine Göre Hosting Hizmet Çeşitleri • Paylaşım Türüne Göre Hosting Hizmet Çeşitleri • Diğer Hosting Hizmet Çeşitleri
Kullanıldığı İşletim Sistemine Göre Hosting Hizmet Çeşitleri
Hosting hizmeti sırasında kullanılan web sunucuları, diğer bilgisayarlar gibi bir işletim sistemine ihtiyaç duymaktadır. Bu noktada kullanılan işletim sistemine göre iki farklı hosting hizmet çeşidi mevcuttur. Bunlar; Linux hosting ve Windows hosting’dir.
Paylaşım Türüne Göre Hosting Hizmet Çeşitleri
Hosting hizmetinin verildiği sunucuların birden fazla web sitesi için kullanılması, hosting hizmetlerinin paylaşımı anlamına gelmektedir. Hosting hizmetleri paylaşım türüne göre dört gruba ayrılabilir:
• Fiziksel sunucu (Dedicated Server) • Sanallaştırılmış Fiziksel Sunucu (Virtual Dedicated Server-VDS) • Sanallaştırılmış Özel Sunucu (Virtual Private Server-VPS) • Paylaşımlı Web Hosting (Shared Web Hosting)
Diğer Hosting Hizmet Türleri
Diğer hosting hizmet türleri kapsamında en fazla tercih edilen hizmet türleri şu şekilde sıralanabilir:
• WordPress Hosting • Bulut Sunucu (Cloud Server) • Kurumsal Hosting • e-Posta Sunucusu
Dosya Yöneticileri
Dosya yöneticileri, web yayıncıları için web sitelerinde kullanılacak dosya ve klasörlerin rahat bir şekilde yönetilebilmesi amacıyla bir kullanıcı arabirimi sağlamaktadır. Diğer bir deyişle web yayıncıları, dosya yöneticilerini kullanarak web sitelerindeki dosyaları görüntüleyebilir, ekleyebilir, kaldırabilir, değiştirebilir, düzenleyebilir ya da kopyalayabilirler.
En sık kullanılan dosya yöneticileri şu şekilde sıralanabilir:
• Total Commander • Commander One • Free Commander • Q-dir (Quad Explorer) • Frigate3
HTML Editörleri
Bir işaretleme dili olan HyperText Markup Language (HTML) dili, tüm web sitelerinin temelini oluşturmaktadır. Dolayısıyla bir web sitesi oluşturmak isteyen kullanıcılar, HTML dilini bilmelidirler. HTML dili, World Wide Web (WWW)’de belge sunmanın yanı sıra “WWW”de
bağlantılar ve yapı oluşturmak için de yaygın olarak kullanılmaktadır.
En sık tercih edilen HTML editör programları ise şu şekilde sıralanabilir:
• CoffeeCup • CudaText • TextMate • Atom (Text Editor) • Bluefish • BlueGriffon • Arachnophilia • Sublime Text • Visual Studio Code • Froala
Web Yayıncılığı Araçlarının Sınıflandırılması, Bulut Web Yayıncılığı, Mobil Web Yayıncılık Araçları ve Yazılım Geliştirme Kitleri
Bu başlık altında, web yayıncılığı araçlarının nasıl sınıflandırıldıkları, bulut web yayıncılığının ve mobil web yayıncılığının neler olduğu ve yazılım geliştirme kitlerinin tanıtımına yer verilecektir.
Web Yayıncılığı Araçlarının Sınıflandırılması
Web yayıncılığı uygulamalarında çeşitli araçlar kullanılabilmektedir. Bu araçlara 4. ve 5. bölümlerde detaylı bir şekilde yer verilmektedir. Bu kitap kapsamında web yayıncılık araçlarının sınıflandırılması bağlamında iki tür yaklaşım izlenmektedir. Bunlar;
• Sürükle bırak web yayıncılık araçları, • Lisanslı (Kapalı Kaynak Kodlu) web yayıncılık araçları
şeklindedir.
Bulut Web Yayıncılığı
Kullanıcılar için bilgilere her yerden ulaşma ve yedekleme imkânı sunan bulut bilişim sistemleri, teknolojinin gelişerek hayatımıza entegre olmasıyla birlikte güncelliğini sürekli koruyan ve gelişimini sürekli olarak devam ettiren sistemlerdir.
Bulut bilişim, kullanıcılara üç kategoride hizmet sunmaktadır:
• IaaS (Hizmet Olarak Altyapı) • PaaS (Hizmet Olarak Platform) • SaaS (Hizmet Olarak Yazılım)
IaaS (Hizmet Olarak Alt Yapı)
IaaS hizmetinde bulut bilişim, web üzerinden alt yapı servislerine kullanıcıların istedikleri zamanda erişim sağlamasına olanak tanır. En baştan uygulamalar oluşturan şirketlerin sıklıkla başvurduğu bir hizmet türüdür.
PaaS (Hizmet Olarak Platform)
PaaS hizmetinde web yayıncıları için isteğe bağlı bir ortam sunulmaktadır. Bu hizmet türünde, kullanıcıların
hâlihazırda bulunan altyapıya yatırım yapmaksızın ihtiyaç duyulan geliştirici araçlara erişmelerine ve mobil uygulama yazılımlarını yönetmelerine olanak tanınmaktadır.
SaaS (Hizmet Olarak Yazılım)
Kullanıcıların internet üzerinden erişebildiği kullanıma hazır uygulama yazılımlarını bünyesinde barındıran ve kullanıcı tarafından herhangi bir bakım gerektirmeyen SaaS hizmeti, büyük işletmelerin yanı sıra dünya genelinde birçok son kullanıcı tarafından da günlük olarak kullanılmaktadır.
Mobil Web Yayıncılık Araçları ve Yazılım Geliştirme Kitleri
Mobil web yayıncılığında, mobil web yayıncılığı ve mobil uygulama yayıncılığı olmak üzere iki temel yaklaşım söz konusudur. Web yayıncılığının mobil teknolojiler aracılığıyla yapılması, mobil web yayıncılığı olarak isimlendirilmektedir. Mobil teknolojiler ile bütünleşmiş bir şekilde çalışan yazılım uygulamaları aracılığıyla yapılan yayıncılık ise mobil uygulama yayıncılığı olarak bilinmektedir. Bu iki yaklaşımı bir araya getiren yayıncılık türü ise karma yayıncılık olarak isimlendirilir.
Web yayıncılarının mobil ortamlar için kullanıcı dostu sayfalar tasarlayabilmesi ve kullanıcılara yeterli içerikler sunabilmesi için kullanılan bazı mobil web yayıncılığı araçları mevcuttur. Bu araçlardan en çok tercih edilenler şu şekilde sıralanabilir:
• Corona • Flutter • NetBeans • Mobirise • AIDE
Online Web Site Oluşturucular ve Masaüstü Web Yayıncılık Tasarım Programları
Online Web Site Oluşturucular
Web yayıncılar içeriklerini kullanıcılar ile buluşturabilmeleri için web tabanlı platformlara ihtiyaç duyarlar. En sık tercih edilenlerden biri ise web sitelerdir.
Kurumsal bir kimlik olarak kabul edilmeye başlanan web siteleri, şirketler ve kişiler için yapılacak işler içerisinde ürünleri tanıtabilmek ve daha fazla kişiye ulaşabilmek amacıyla geliştirilmekte olan dijital platformlardır. Bu bağlamda web sitelerinin oluşturulması aşamasında bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu unsurlar şu şekildedir:
• Hedef kitlenin belirlenmesi, • Oluşturulacak olan web sitelerin planlanması, • Web site tasarımının yapılması, • Domain ve Hosting işlemlerinin tamamlanması, • Web sitesinde kullanılacak içeriklerin üretilmesi, • SEO ayarlarının yapılması.
Masaüstü Web Yayıncılık Tasarım Programları
Masaüstü web yayıncılık araçları, web yayıncıları için oldukça önemli bir araçtır. Web yayıncıları bu araçları kullanarak hedef kitlelerine sundukları içerikleri geliştirebilmekte ve bu içerikleri daha kullanıcı dostu bir hale getirebilmektedir. Bu noktada kullanılan pek çok masaüstü web yayıncılık aracı mevcuttur. Bu ünite kapsamında kullanıcılar tarafından sıklıkla tercih edilen; Microsoft Publisher, Adobe InDesign, QuarkXPress ve Scribus araçlarına yer verilecektir.
Microsoft Publisher
Microsoft’un Office yazılımları serisinde yer alan Microsoft Publisher, web yayıncıları tarafından sıklıkla tercih edilen bir masaüstü web yayıncılık aracıdır. Kullanımı uzmanlık gerektirmeyen ve .pub uzantılı dosyalar kaydeden bu program ile kullanıcılar, hayal güçlerini kullanarak kısa sürede bülten, dergi, logo, el ilanı, branda, afiş, haber bülteni, davetiye, takvim, etiket, kitap, reklam ve kartvizit tasarlayabilmektedir.
Adobe InDesign
Adobe Indesign, Adobe yazılım şirketinin masaüstü web yayıncılığı için 1999 yılında K2 kod adı ile geliştirip kullanıma sunduğu çoklu sayfa tasarımı desteği veren gelişmiş araçlara sahip birçok özelliği bünyesinde barındıran lisanslı bir tasarım programıdır. Çoklu sayfa tasarımı desteğinin yanı sıra yazı ve objeleri sayfa mizanpaj yapısına göre düzenlemede de kullanıcıların işini oldukça kolaylaştırmaktadır.
Adobe InDesign programında yayın tasarım sürecinin genel hatları ise şu şekilde özetlenebilir:
• Hazırlanmak istenen yayının sayfa sayısı, marj ayarları, sayfa boyutu, sütün sayısı, sayfa yönü gibi sayfa özelliklerinin ayarlanması • Oluşturulacak yayında kullanılacak metin, resim, şekil, tablo gibi tüm ögelerin sayfaya eklenerek yayının tasarımının yapılması • Metinlere ilişkin tipografik ögelerin düzenlenmesi • Şekillere ait dolgu ve kenarlık renkleri ile efektlerin düzenlenmesi • Resimlere ait kenarlık, yerleşim düzeni ile çeşitli efektlerin düzenlenmesi • Buton, resim galerisi, video, ses gibi çeşitli interaktif öğelere ilişkin ayarların yapılması • Tasarım işlemi bittikten sonra yazım, dilbilgisi, resim, renk, sayfa düzeni gibi kontroller yapıldıktan sonra hazırlanan yayının ne tür bir ürün (basılı, web veya dijital yayın) olarak üretilecek ise o formata göre kaydedilmesi
QuarkXPress
QuarkXPress, masaüstü yayıncılıkta önemli markalardan biri olan Quark Inc. firmasının sayfa tasarım programıdır. MacOS ve Windows gibi farklı işletim sistemlerinde kullanılabilen QuarkXPress programı aracılığıyla önceki masaüstü web yayıncılık programlarında olduğu gibi dergi,
gazete, kitap, broşür, katalog, el ilanı gibi ürünler tasarlanabilmektedir. Web yayıncılar, QuarkXPress programını kullanarak hem dijital hem de mobil cihazlara yönelik etkileşimli yayınlar tasarlayabilmektedir.
QuarkXPress programında gerçekleştirilecek bir tasarım sürecinin genel hatları ise şu şekilde özetlenebilir:
• Sayfa özellikleri ayarlamasının yapılması [Çalışılacak sayfanın türü (basılı, e-Kitap veya mobil), sayfa boyutu, sayfa yönü, kenar boşlukları, sütun sayısı gibi ayarlamalar] • Metin, şekil, resim gibi temel ögeler ve bu ögelere ilişkin ayarlamaların yapılması
Scribus
Scribus, açık kaynak kodlu bir masaüstü web yayıncılık aracıdır. Bu ünite kapsamında anlatılan diğer masaüstü web yayıncılık araçlarından en önemli farklılığı da açık kaynak kodlu olmasıdır. Scribus, Linux, MacOS ve Windows işletim sistemlerinde çalışabilmektedir.
Önceki programlarda olduğu gibi Scribus programında da kullanıcılar programı çalıştırdıklarında karşılaştıkları ilk arayüz aracılığıyla önceki projeleri açabilmekte veya yeni bir proje oluşturabilmektedir. Scribus programında gerçekleştirilecek bir tasarım sürecinin genel hatları ise şu şekilde özetlenebilir:
• Sayfa özelliklerinin ayarlanması (Oluşturulacak belgenin sayfa boyutu, sayfa yerleşimi, sayfa sayısı, kenar boşlukları, sayfa yönlendirmesi gibi özelliklere ilişkin ayarlamalar) • Programın sunduğu araçlar, paneller ve menüler yardımıyla yayın tasarımının yapılması.