TİC208U-İTHALAT VE İHRACAT İŞLEMLERİ
Ünite 1: Dış Ticarete Başlangıç
Giriş
Başarılı bir dış ticaretçi olabilmek için temel dış ticaret mevzuatının ve temel bilgilerin edinilmesi ve bu bilgilerin devamlı güncelleştirilmesi gerekmektedir. Özellikle her bilim dalında olduğu gibi temel bilgileri özümsemeden o alanda yeni bilgi edinilmesi mümkün değildir. Bunun dışında dış ticaret riskleri ve bu risklerden korunma yöntemleri bilinip, ileride doğabilecek olumsuzluklar için baştan iyi bir sözleşme hazırlanarak kendimize ve firmamıza yönelik belirli riskler minimize edilmelidir.
Dış Ticaret İşletme Yönetiminin Sahip Olması Gereken Bilgiler
İhraç ürünleri üretmek için gerekli olan ve dışarıdan ithal edilen, bu yüzden de ithal gümrük vergisine tabi ara mallar ya da girdilere gümrük muafiyeti getiren bir ihracatı teşvik sistemidir. İhracat yapmayı planlayan işletmelerin, ihraç etmeyi planladıkları malların üretiminde kullanılacak ham madde, yardımcı madde, mamul ve ara malı ve ambalaj malzemelerini başta değişik vergisel yüklerden muaf olmak üzere ve devlete ihracat taahhüdünde bulunmak şartıyla, çeşitli kolaylıklar ve teşviklerden yararlanabilmek için Ticaret Bakanlığından Dâhilde İşleme İzin Belgesi almaları gerekir.
Kambiyo mevzuatı ise bir ülkenin yabancı parayla yapmak zorunda olduğu ödemeleri ve tahsilatları düzenleyen kuralların tümünü ifade etmektedir.
DAB (Döviz Alım Belgesi);
İhracat bedellerinin ve ihracatçının bankası tarafından talep edilen banka komisyonlarının tahsili yapılırken düzenlenen belgedir.
DSB (Döviz Satım Belgesi);
Dışarıya ödenen ithal bedelleri, aracı komisyoncunun komisyonları, yurt içindeki bankanın yurt dışındaki muhabir şubelerinin talep ettiği komisyonlar vb. için düzenlenen belgedir.
İhracatçı, ihracat bedelini 90 gün içinde yurda sokması durumunda (fiili ihracat tarihinden itibaren), bedelin yüzde 30’unun serbest kullanım hakkına sahiptir (yurda getirme zorunluluğu yoktur).
90 günün üzerinde yurda sokulan (180 güne kadar) ihraç bedellerinin yüzde 100’ünün DAB’a bağlanması gerekir.
180 günü geçerse (360 güne kadar) ihracatçı İhracatçı Birliklerine mücbir sebep (iflas, grev, lokavt, mal kaybı, hasar, ihtilaf) bildirmek durumundadır.
Tüm ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de öde- meler dengesinin gelir tarafını oluşturan ihracat ve döviz kazandırıcı faaliyetlerin ve giderlerde tasarruf sağlayan, ihracat sayılan satış ve temsillerin devlet tarafından teşvik edilmesi söz konusudur. Buna yönelik teşvik tedbirleri, genel olarak İhracatı Teşvik Mevzuatı olarak adlandırılmaktadır.
İhracatı teşvik mevzuatı kapsamında ihracatın ve döviz kazandırıcı diğer faaliyetlerin finansmanında kullanılan kredilere, bankaların bu faaliyetlere ilişkin işlemlerden aldıkları masraf ve komisyonlara, yine bunlarla ilgili düzenlenecek kâğıtlara, ihracat ve döviz kazandırmaya yönelik ithalat işlemlerinde aynı şekilde bankalarca ve gümrük idarelerince vergi, resim ve harç istisnası uygulanır.
Dış Ticaret Bilgilerine Ulaşma
Ticaret Bakanlığı: Türkiye Cumhuriyeti Ticaret Bakanlığı, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak çalışan, ticaret işlerinden sorumlu bakanlıktır.
İhracatı Geliştirme Etüt Merkezi: İGEME’nin araştırma ve geliştirme faaliyetleri, ihracatçıların dış pazarlardaki paylarının artırılması, yeni pazarlar bulunması ve ihraç ürünlerinin çeşitlendirilmesi amacına yönelik olarak gerçekleştirilen çalışmalardır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığının ihale ve yayınlarının takibi önemli bilgilere ulaşmamızı sağlar. Özellikle dış ticarette ödeme şekilleri açısından temel bilgiler sağlanabilir.
Millî Savunma Bakanlığı: Özelliği olan ihracat ve ithalatta, Millî Savunma Bakanlığıyla ilgili bölümlerin iyi analiz edilmesi ve Millî Savunma Bakanlığının ihalelerinin takibinde fayda vardır.
İhracatçı Birlikleri: Birliklerin iştigal alanına giren konular çerçevesinde üretim, ihracat, ithalat, fiyat durumu, dış piyasadaki rakipler ve mevzuat bilgileri ve güncel olarak ihracatçıların gereksinim duyacağı her türlü bilgi derlenmekte ve üyelerin kullanımına sunulmaktadır.
Sanayi Odaları, Ticaret Odaları, Sanayi ve Ticaret Odaları: Ticaret ve sanayi kesimini ilgilendiren her türlü bilgi ve haberleri derleyerek ilgililere ulaştırırken, bu faaliyetleri yurt dışından yurt içine ve yurt içinden yurt dışına yönelik olarak yürüttüğünde dış ticaretle ilgilenen kesimlere önemli bilgiler sunar.
Türk Eximbank: Türk Eximbank, gerek ihracatçılara finansman imkânı sağlayan kredi programları gerekse ihracatçıların/müteahhitlerin politik ve ticari risklerden arındırılmış ortamlarda çalışmalarına imkân tanıyan sigorta ve garanti programları ile ülkemiz ihracatının ve uluslararası girişimlerinin desteklenmesinde kurumsallaşmış bir ihtisas bankasıdır.
TOBB (Türkiye Ticaret, Sanayi, Deniz Ticaret Odaları ve Borsalar Birliği): Ülkemizin sanayi ve ticaret alanında uluslararası rekabet gücünü artırmaya, verimliliği ve ekonomik büyümeyi hızlandırmaya yönelik, ulusal ve uluslararası her türlü bilginin erişilebilir ve kullanılabilir olmasını sağlamak amaçlanmaktadır.
Müşteriye Ulaşma Yolları: Fuarlar: Ticaret fuarları ve sergileri belirli ve önceden tespit edilmiş bir zaman zarfında mal ve hizmetlerin ticari amaçla sergilendiği,
satıcılarla potansiyel alıcıların karşı karşıya geldiği ve yeni iş bağlantılarının kurulduğu fiziksel mekânlardır.
İnternet: İnternet, farklı ülkeler, uluslararası pazarlar, uluslararası ticaret, ürünler, üretim metotları, ürün ve üretim konusunda yeni icatlar vb. konularda bilgi alınabilecek bir kaynaktır.
Pazar araştırması: Pazar araştırması yapacak olan firmaya gerekli olacak, sektör bazında ihracat/ ithalat potansiyeli, ülke ve ürün bilgileri, yararlanılabilir kaynaklar, belli bir ürünü almak isteyen yabancı şirketler veya ithalatçılar, pazarlama kılavuzlarıdır.
Ticari ataşelikler: Ülkemizin ekonomik ve ticari çıkarlarının korunması, ihraç ürünlerimizin uygun fiyatlarla pazarlanması, piyasa hareketlerinin takibi gibi konularda gerekli istihbaratın sağlanarak bilgilerin sağlıklı bir şekilde ticari çevrelere zamanında ulaşmasına ve bu ülkelere ticari gaye ile giden iş adamlarımıza yardımcı olurlar.
Çevre: Gerek üreticinin gerekse pazarın bulunmasında, edinilmiş geniş bir çevrenin varlığı hem satıcıya hem de alıcıya büyük faydalar sağlar.
Dış Ticarette Riskler
Dış ticaret işlemlerinde hem ithalatçı hem de ihracatçı açısından önemli riskler mevcuttur. Bu aşamada önemli olan risklerin neler olabileceğini bilmek ve bu risklerden korunmak için gerekli tedbirleri iyi kavramaktır.
Alıcı Riski
Bu tip risk tamamen alıcının kendisinden kaynaklanmaktadır. Bunlar;
• Alıcının iflas etmesi, • Alıcının şirketinin tasfiye ilan etmesi, • Borç yükümlülüğünü yerine getirememesidir.
Alıcı riskine karşı alınabilecek önlemler şunlardır:
• Karşı taraf ile ilgili iyi bir istihbarat yapılması, • Ticari anlaşmanın sözleşme çerçevesinde yürütülmesi, • Karşı tarafın bankaları, meslek odaları ile ticari ataşeliklerden ve factoring şirketlerinin istihbarat ağından yararlanılmalıdır.
Ülke Riski
Bu tip riskler alıcı ve satıcının tamamıyla dışında gelişen ve karşı ülkenin politik durumundan kaynaklanan risklerdir. Bunlar:
• Savaş • İç savaş • İhtilal • Grev, halk hareketleri • İthalatçının sevk ettiği mal bedelinin hükûmetçe gönderilmesinin engellenmesi gibi riskler olabilir.
Ülke riskine karşı alınabilecek önlemler şunlardır:
• Risk tamamıyla dışımızda geliştiğinden müşteri seçiminde, bulunduğu ülkenin politik ve coğrafi konumu her an için göz önünde bulundurulmalıdır. • Eximbank’ın sigorta programından yararlanılmalıdır.
Taşıma Riski
Nakliye aşaması bir malın satıcıdan alıcıya taşıma sözleşmesine uygun olarak ulaştırılması için oldukça önemlidir. Bu aşamada kaza, hırsızlık, malın bozulması gibi birçok risk mevcuttur. Bu tip risklere eşyanın taşınması sırasında doğabilecek riskler adı verilir.
Taşıma riskine karşı alınabilecek önlemler şunlardır:
• Eşya sigortalanmalıdır. • Nakliyecinin iyi seçilmesi ve iyi talimat verilmesi gerekir.
Kur Riski
İhracatta gerçekleştirilen satış eğer vadeli ise bu riskle her an karşılaşılması muhtemeldir. Yine ithalatın vadeli olduğu durumlarda da kur riski oluşabilir. Bu riskler şunlardır:
• İthalatta ve ihracatta vadeli alım satımlarda söz konusudur. • Alışlarda tercih edilen para birimi ile satışta tercih edilen para birimi farklı ise risk fazladır.
İhracat ve İthalatta İş Akışları
Mevcut yasal düzenlemeler bağlamında ihracat işlemlerinde ve ithalat işlemlerinde iş akışının oluşturulmasını ve takip edilmesini anlayabilmek için kitabınızın 12. ve 13. sayfalarındaki listeyi inceleyiniz.
Dış Ticarette Sözleşme ve Hazırlanması
Dış ticaret işlemlerinin en temel sözleşmelerinden biri olan satış sözleşmeleri alıcı ile satıcı arasında imzalanmaktadır. Yazılı bir sözleşme, ticari bir işlem sırasında ortaya çıkacak anlaşmazlıkların, tarafların hak ve yükümlülüklerinin açıklığa kavuşturularak çözülmesini sağlar. Bu nedenle ticari işlemlerin sorunsuz yürümesini sağlamak amacıyla sözleşmenin dikkatli bir şekilde düzenlenmesine, ticari işlemin tüm yönlerine ilişkin, kapsamlı ve ayrıntılı terim ve koşulları içermesine dikkat edilmelidir.
İhracat Sözleşmesinin Başlıca Unsurları
İyi bir sözleşme üzerinde tüm detayların net ve anlaşılabilir şekilde belirtilmesi gerekmektedir. Bütün ihracat işlemleri için geçerli olabilecek standart ve kapsamlı bir sözleşme formu oluşturmak zordur. Buna rağmen bütün ticari sözleşmelerin içermesi gereken, ticari sözleşmenin temel unsurlarını oluşturan asgari koşullar şunlardır:
Tarafların isim ve adresleri: Sözleşmenin tarafları sözleşmede açıkça belirtilmelidir.
Ürün, ürünle ilgili standartlar ve ürünün özellikleri: İhracat sözleşmesi ürünün adını, varsa teknik isimlerini, ürünün boyutlarını, uygulanması gereken ulusal ve uluslararası standartları, alıcının talep ettiği özel koşulları, numunelere ilişkin düzenlemeleri içermelidir.
Miktar: Malın miktarı, rakam ve yazıyla ve geçerli birim ölçüsü ile açıkça belirtilmelidir.
Gözetim: Bazı ürünlerin nakliye öncesinde belirli gözetim şirketleri tarafından denetlenmesi söz konusu ise de alıcı kendi tercih ettiği gözetim şirketini ve koşullarını belirtebilir. Bu nedenle taraflar incelemenin nasıl yapılacağını, hangi hususları içermesi gerektiğini ve hangi kurum tarafından gerçekleştirileceğini açıkça belirtmelidir.
Sözleşmenin toplam değeri: Sözleşmenin toplam değeri yazıyla ve rakamla, para birimi belirtilerek yer almalıdır.
Teslim şartları: Teslim şekilleri (Incoterms 2000’den birisi) sözleşmede belirtilmelidir.
Vergi, resim ve harçlar: Satıcı tarafından sunulan fiyat, ihracat ve gümrük vergileri ile diğer ücretleri içerebilir. Her koşulda bu tür vergi, resim ve harçların kim tarafından üstlenildiği sözleşmede açıkça belirtilmelidir.
Teslimat dönemi: Malın gönderildiği ve teslim alınacağı yer sözleşmede açık olarak belirtilmelidir.
Nakliye: Sözleşme, tarafların nakliye yöntemlerinden hangisi üzerinde anlaştıklarını açıkça belirtmelidir.
Paketleme, etiketleme, işaretleme: Paketleme, etiketleme, işaretleme koşulları sözleşmede açıkça belirtilmelidir.
Ödeme koşulları (Miktarı, biçimi ve para birimi): Değişik ödeme koşulları belirlenirken fiyatların cari kur üzerinden mi, yoksa başka bir ülkenin döviz kuru üzerinden mi hesaplanacağı, döviz kurundaki dalgalanmaların nasıl hesaba katılacağı açıkça belirtilmelidir.
Iskonto ve komisyonlar: İskonto ve komisyon miktarları ve bunların kimin tarafından ödeneceği sözleşmede belirtilmelidir. Gerekirse, komisyon hesabının nasıl ve hangi oran üzerinden yapılacağı da belirtilmelidir. İskonto ve komisyon oranları ihracatçı ve ithalatçı tarafından üzerinde anlaşmaya varılan ihracat fiyatına dâhil edilip edilmeyebilir.
Lisans ve izinler: İthalatçının ithalat lisansı alması güç olabilir. Bu nedenle sözleşmenin tarafları, ihracat işleminin herhangi bir ihracat veya ithalat lisansının alınmasını gerektirip gerektirmediğini, lisansların alınmasından kaynaklanan masrafların kim tarafından karşılanacağını açıklığa kavuşturmalıdır.
Sigorta: Sözleşme nakliye sırasında meydana gelecek kayıp ve hasarlara karşı yapılan sigortayı içermelidir. Sigorta riski ve oranlarının kapsamları da belirtilmelidir.
Ürün garantisi: Garantinin geçerli olacağı süre belirtilmelidir.
Mücbir sebepler: Taraflar, sözleşme şartlarının yerine getirilmediği hangi koşullar altında sorumluluk taşımayacaklarına dair hükümleri sözleşme metninde belirtmelidir.
Teslimde gecikme: Sözleşme fors majör dışındaki nedenlerle teslimatın gecikmesinden kaynaklanacak zararın nasıl tazmin edileceğini açıklığa kavuşturmalıdır.
Hukuksal çareler: Taraflardan birinin sözleşmeden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirememesi durumunda diğer tarafın haklarının yerine getirilmesi için kullanılabilecek kanuni yolların sözleşmeye konulmasında fayda vardır. Bu kurallar, sözleşmenin uygulanacağı ülke hukukunun zorunlu hükümlerini yansıtmalıdır.
Uygulanacak hukuk: Sözleşmenin hangi ülke hukukuna göre idare edileceği sözleşmede belirtilmelidir.
Hakemlik (Tahkim): Taraflar arasında oluşabilecek anlaşmazlıkların mahkemeye gitmek yerine hızlı ve dostane bir şekilde çözümlenebilmesi tercih edildiği takdirde sözleşmenin mutlaka bir hakemlik maddesi içermesi gerekmektedir.
Sözleşme değişikliği: Sözleşmenin mevcut şartlarındaki değişiklikler iki tarafın onayıyla ve yazılı olarak yapılır.
Tarafların imzası: Sözleşmenin imzası iki tarafın da sözleşmenin terim ve koşulları üzerinde anlaştıklarını ifade etmektedir.