LOJ402U-LOJİSTİK PLANLAMA VE MODELLEME
Ünite 6: Tesis Yeri Seçimi
Giriş
Tesis yeri seçimi işletmeler açısından kuruluş aşamasından başlayarak faaliyetlerinin gelişimiyle birlikte devam eden ve maliyet, rekabet gibi birçok unsuru etkileyebilen önemli kararlardan bir tanesini oluşturmaktadır. Tesis yer seçimi işletmenin kurulacağı bölgenin ve bölge içinde de yerleşim yerinin, birim maliyetleri en aza indirecek, hem genişlemeye hem de gelişmeye olanak sağlayacak seçeneklerin belirlenmesine yönelik çalışmaları kapsar. Tesis yeri seçimi, ulaşım, dağıtım, hız, maliyetler, işgücü, hammadde vb. gibi unsurlar açısından kritik bir öneme sahiptir.
Tesis Yeri Seçiminin Stratejik Önemi
Tesis yeri seçimi bir işletmenin faaliyetlerini gerçekleştirmek amacıyla kullanacağı coğrafi konumları belirleme sürecidir. İşletmenin kurulacağı bölgenin seçimini etkileyen fiziksel faktörler arasında enerji kaynaklarına yakınlık, enerji maliyetleri, hammadde tedarik ve depolama olanakları, hammadde ve mamul naklinde demiryolu, liman ve karayollarına yakınlık gibi çeşitli faktörler bulunmaktadır. Tesis yeri kararları iki nedenden dolayı özellikle önemlidir. İlk olarak, tesis yeri seçimi ile ilgili kararlar binalarda ve tesislerde uzun vadeli planlar gerektirirler, bu da olası hataların düzeltilmesinin zor olabileceği anlamına gelebilir. İkincisi, bu kararlar büyük miktarda finansal yatırım gerektirir ve işletme maliyetleri ve gelirleri üzerinde etkisi büyük olabilir. Kötü konum yüksek taşıma maliyetleri, yetersiz hammadde ve işçilik tedariki, rekabet avantajı kaybı ve finansal kayıplara neden olabilir. Bu nedenle işletmeler yeni bir tesisin nerede bulunacağı konusunda titizlikle durmalı ve ayrıntılı bir şekilde düşünmelidir. Yer seçimi kararları işletmenin stratejileri, yapılan işin tipi, kapasite ve esneklik ile yakından bağlantılıdır.
Tesis Yeri Seçiminin Tedarik Zinciri Açısından Önemi
Yer seçimi kriterleri, bir işletmenin tedarik zincirinin hangi aşamasında olduğuna bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Tedarik zincirinin başlangıcındaki işletmeler, eğer hammadde tedariğinde bulunuyorlarsa genellikle hammadde kaynağının yakınında bulunmayı tercih edeceklerdir. Zincirin ortasındaki işletmeler ise çeşitli koşullara bağlı olarak tedarikçilere yakın veya hedef pazarlarının yakınında bulunmayı amaçlayabilirler. Web tabanlı perakende satış mağazalarında alışveriş süreci elektronik ortamda gerçekleşiyor olsa dahi fiziki ortamda bir taşıma ve teslimle sonuçlanacağından ötürü lojistik süreçler büyük önem oluşturmaktadır. İnternet ortamında gerçekleşen satışlardaki artış, lojistik planlama açısından dağıtım, taşıma gibi faaliyetlerin de gelişmesine olanak sağlayacaktır. Tedarik zinciri yönetimi ve yer seçimi kararıyla ilgili bir diğer konu ise merkezi veya merkezi olmayan dağıtımdır. Merkezi dağıtım, genellikle merkezî olmayan dağıtımdan daha sıkı kontrolü ve ölçek ekonomisini oluşturur, ancak bazen de daha yüksek taşıma maliyetine neden olur. Merkezî olmayan dağıtım ise yerel
ihtiyaçlara daha duyarlı olma eğilimindedir. Yer seçimi kararlarının, hedef pazarlara erişim için temel stratejinin oluşturulmasında, maliyet, gelir ve yanıt verebilirlik üzerinde önemli bir etkisi bulunmaktadır. Tesis yeri seçiminde işletmenin bulunduğu konumun, işletme masrafları, hizmet ve ürünleri için belirlediği fiyat, piyasada rekabet etme ve yeni müşterilere ulaşabilme olanağı bakımından büyük etkisi vardır.
Tesis Yeri Seçim İhtiyacını Ortaya Çıkaran Etkenler
Tesis yeri seçimi en az dört yönü ile ele alınmalıdır bunlar; ihtiyaç duyulan tesis türleri, bu tesislerin yeri, gerekli kapasite ve tesislerin tasarımı veya düzenidir. Tesis yeri seçimi kararları lojistik planlama bakımından önemli olmakla birlikte birçok nedenden ötürü yönetimlerinde önem verdiği konular arasında yer almaktadır. Rekabet ve maliyet gibi unsurlar bunlara örnek olarak verilebilir. Rekabet; Lojistik süreçler açısından bir şirketin konumu, rekabet yeteneğini ve faaliyetlerini birçok açıdan etkiler. İmalat şirketlerinde konum; tesise gelen ve tesisten giden ürünlerin ulaşım maliyetlerini, işçilik maliyetlerini ve üretim sürecinde kullanılan birçok farklı malzeme bulunması ve dolayısıyla tedarik süreçleri bakımından işletmenin doğrudan maliyetlerini etkileyebilir. Hizmet operasyonlarında ise yer seçimi, hizmet talebini ve tüm operasyonun etkinliğini etkileyebilir. Konum aynı zamanda çalışan moralini, çalışan ilişkilerini ve halkla ilişkileri de etkileyebilir. Maliyet; iyi bir yer seçimi için karar vermedeki başarısızlıklar, sonrasında pahalıya mal olabilir ve bunun uzun süreli sonuçları bulunmaktadır. Örneğin, bir arazinin satın alınması veya yeni bir bina inşa etme kararı önemli miktarda yatırım maliyeti içerir. Yanlış bir şey yapmak ve düzeltmek için harcanan zaman ve çaba, önemli kayıplara neden olabilir.
Hammadde ile başlayan ve nihai tüketiciye ulaşıncaya kadarki süreçte çeşitli maliyet unsurları bulunmaktadır ve bu unsurlar yer seçiminden etkilenebilecek niteliktedir. Bu nedenden ötürü tesis yeri seçiminde üretim ve dağıtım maliyetlerinin minimizasyonu amaçlanmaktadır. Bu maliyet unsurlarını genel olarak ifade etmek gerekirse şu şekilde sıralamak mümkündür:
• Üretimde kullanılan hammadde, malzeme ve parçaların işletmeye ulaştırılması maliyeti, • Ürünün üretilmesi, yani hammaddenin mamul hale dönüştürülmesinin maliyeti (hammadde, işgücü, enerji, vb.) • Ürünün tüketiciye ulaştırılması maliyeti.
Üretim işletmelerinde yer seçimi analizinde maliyet minimizasyonu ön plana çıkarken lojistik sektörü gibi hizmet sektöründe faaliyet gösteren işletmeler daha çok gelir maksimizasyonuna odaklanır. Bu nedenle hizmet firmaları için yer seçimi kararı geliri maliyetten daha fazla etkiler. Hizmet sektöründeki firmalar için hacim ve gelirin sekiz büyük belirleyicisi bulunmaktadır.
1. Müşteri çekme alanı, satın alma gücü 2. Müşteri çekim alanının demografisi ile hizmet ve görüntü uyumluluğu 3. Bölgede rekabet 4. Rekabetin kalitesi 5. Firmanın ve rakiplerin konumsal tekliği 6. Tesislerin ve komşu işletmelerin fiziksel özellikleri 7. Firmanın işletme politikaları 8. Yönetim Kalitesi
Tesis Yeri Seçimi ve Küreselleşme
Dünya pazarlarının giderek küreselleşmesiyle birlikte işletmeler açısından bulundukları konumların stratejik bir önemi bulunmaktadır. Küreselleşme beraberinde, pazar ekonomisinin, daha iyi uluslararası iletişimin, daha hızlı, güvenli seyahat ve nakliyenin, ülkeler arası sermaye akışındaki kolaylığın ve işgücü maliyetindeki büyük farklılıkların oluşumunu da getirmiştir. Bir diğer önemli konu ise işletmeler düşük maliyetli veya daha yüksek kalitede hizmet ve ürün sunan dünya genelindeki tedarikçilere daha kolay erişebilmektedir.
Küreselleşme ile birlikte aşağıdaki eğilimler ortaya çıkmaya başlamıştır:
• Küresel rekabet • Dünyanın dört bir yanından rakipler, ortaklıklar ve müşteriler • Küresel kaynak kullanımı • Küresel var olma • Küresel değer zincirleri • Bilgiye ve yeni teknolojiye küresel erişim • Yüksek seviyelerde müşteri farkındalığı ve beklentisi • Hızlı teknolojik değişimler • Tedarik zinciri uzmanlığı ve yenilikçilik
Yer seçimi ile ilgili olarak diğer yan etkiler; işgücünün üretkenliği, döviz kurları; kültür, endüstri karşısında değişen tutumlar; pazara, tedarikçilere ve rakiplere yakınlık gibi birçok farklı faktör etki edebilmektedir.
Yer Seçimini Etkileyen Faktörler
Tesis yeri seçiminde tüm kuruluşların temelde hedeflediği en önemli unsur, mümkün olan en iyi konumu tespit etmeyi amaçlamaktır. Ancak kimi zaman tek bir seçenek değil birden fazla seçenek ortaya çıkabilir. Ayrıca en iyi yeri bulmak için incelenmesi gereken olası yerlerin sayısı, kapsamlı bir aramayı pratik hale getirmek için çok fazla olabilir. Bu nedenden ötürü genellikle işletmeler tek ve en iyi seçeneği belirlemeyi değil, çoğunlukla seçenekler içerisinden bir dizi kabul edilebilir yer bulmayı amaçlamaktadırlar. Mevcut şirketlerin yöneticileri genellikle konum planlamasında dört seçeneği değerlendirir: Mevcut bir tesisin genişletilmesi, Mevcut yerleri korurken yeni yerler eklemek, Mevcut yeri kapatarak yeni bir yere taşımak, Değişiklik Yapmamak. işletmeler sadece ilk kuruluş aşamasında değil hali-
hazırda faaliyetlerini gerçekleştirmekte oldukları tesislerini büyütmek için ya da çeşitli nedenlerden ötürü farklı bir yere taşımak içinde yeni bir yer arayışında olabilirler. Mevcut bir işletmenin yeni yerleşim arayışına neden olan faktörler arasında yeni pazar alanlarının ortaya çıkması, talep noktalarının yer değiştirmesi ya da talepte meydana gelen artış ve düşüşler sıralanabilir.
Bir tesis yeri seçim süreci ve işletmenin kurulacağı yerin kesin olarak belirlenmesi çeşitli aşamalardan oluşmaktadır. Bunlardan bazıları;
1. İşletmenin ihtiyaçları tam olarak belirlenmeli ve yer seçimi için belirlenen alternatiflerin bu ihtiyaçları en iyi şekilde karşılayacak nitelikte olmasına dikkat edilmeli. 2. Seçilecek yerin işletme faaliyetlerine yapacağı etkiler analiz edilmelidir. 3. Yer seçimi çalışmaları aşama aşama yürütülmelidir. 4. Her aşamanın gerektirdiği uzman kişi ve kuruluşlar titizlikle seçilerek bunlardan yararlanma olanakları araştırılmalıdır.
Bölge seçiminde;
a. talep ve dağıtım olanakları açısından pazar elverişliliği b. hammadde kaynaklarının şimdiki ve gelecekteki durumu c. yan sanayi kuruluşları d. çeşit yoğunluk ve maliyetler açısından ulaşım olanakları e. enerji kaynaklarının şimdiki ve gelecekteki durumu f. işletme faaliyetlerini ve personelin yaşantısını etkileyebilecek iklim koşulları g. miktar, kalite ve ücret açısından işgücü kaynakları h. devletin yasalarla belirlediği kısıtlayıcı veya teşvik edici faktörler
dikkate alınır.
İşletmenin kurulacağı alanın tespit edilmesine yönelik olarak arazi seçimindeki kriterler genellikle teknik nitelikte ve mikro düzeyde olur. Arazi seçimi kriterleri şu şekilde sıralanabilir.
a. Ulaşım, b. İşgücü tedariki, mevcut nüfus ve gelişme trendi c. Genişleme olanakları d. Toplumsal yapı ve davranışlar e. Tedarik kaynaklarına yakınlık f. Enerji ve su kaynakları g. Ulaşım tesisleri ve maliyetleri h. Yaşam koşulları i. Arazi, inşaat, giyim, gıda ve diğer konulardaki fiyat düzeyleri j. Mevcut fabrikaların yerleri ve sosyal tesisleri k. Belediye hizmetleri
l. Atıkları giderme kolaylıkları m. Arazinin topoğrafik yapısı n. İşçi-işveren ilişkileri o. Ücret düzeyleri p. Nüfus yapısı; çalışır oranı, eğitim ve meslek durumları, q. Kamu tesisleri; yol, havaalanı, yolcu terminalleri r. Teknik personel ve yönetici tedarik olanakları s. Eğitim ve araştırma kuruluşları.
Hammaddeye Yakınlık. Firmalar üç temel nedenden ötürü hammaddelerin yakınında ya da kaynağında bulunurlar; gereklilik, bozulabilirlik ve nakliye maliyetleri.
Müşteriye Yakınlık. İşletmeler için, özellikle de hizmet sektöründeki işletmeler için tesisin yerinin müşteriye yakın olması büyük önem taşımaktadır.
İşgücüne Yakınlık. Birçok işletme için, özellikle de emek yoğun endüstriler için işgücüne yakın olarak konumlanabilmek önemli bir unsur oluşturmaktadır.
Toplumsal Faktörler. Bir işletmenin başarısı bulunduğu çevrenin toplumsal olarak yaklaşımından etkilenebilmektedir.
Arazi Koşulları. İşletmeler açısından tesis yeri seçiminde arazi koşullarına bağlı olarak kullanım maliyetleri, vergiler, imar durumları ve hatta iklim koşulları önemli faktörler arasında yer almaktadır.
Yaşam Kalitesi Koşulları. Tesis yeri seçiminde etkili olabilecek bir başka faktör, belirli bir yerin şirket çalışanlarına sunduğu yaşam kalitesi olarak karşımıza çıkabilmektedir.
Diğer Faktörler. Daha önce bahsedilen faktörlere ek olarak, şirketlerin dikkate alması gereken ilave faktörler de olabilir. Örneğin müşterilerin rahatlıkla araçlarını park edebilecekleri park alanları, görünürlük, müşterilerin erişimi ve olası genişleme olanakları gibi faktörler sıralanabilir. İşletmenin şu an için olmasa dahi gelecekte genişleme ihtimali bulunuyorsa tesis yeri seçiminde genişleme imkanının var olup olmaması özellikle önemli olabilir. Diğer faktörler arasında inşaat maliyetleri, sigorta, yerel rekabet, bölgesel trafik ve yol sıkışıklığı ve yerel yönetmelikler gibi unsurlar diğer faktörler arasında sayılabilir.
Tesis Yeri Seçiminde Konum Alternatiflerini Değerlendirme Yöntemleri
Tesis yeri seçiminde karar alınmasına yardımcı olabilecek çeşitli yöntemler kullanılabilir. Bunlar; faktör derecelendirme yöntemi, ağırlık merkezi yöntemi ve yük mesafesi yöntemleridir. Ağırlık merkezi ve yük mesafesi yöntemleri, önerilen bir tesisi mevcut tesisler arasında merkezi olarak konumlandıran kantitatif modeller arasında yer almaktadır. Faktör derecelendirme yönteminde ise karar vericinin tercihlerine bağlı yani biraz daha öznel bir yöntemdir.
Faktör Derecelendirme Yöntemi
Faktör derecelendirme yönteminde ilk olarak, konum kararında önemli olan faktörler tanımlanır. Faktöre öncelik vermek ve önemini yansıtmak için her bir faktör için bir ağırlık atanır. Alternatif lokasyonlara bağlı olarak her bir faktör için bir puan (genellikle 0 ile 100 arasında) atanır ve faktör puanının ağırlığıyla çarpılır. Daha sonra her bir lokasyona ait ağırlıklı puanlar toplanır ve en yüksek ağırlıklı puana sahip alternatif belirlenir. Tesis yeri seçiminde diğer nicel yaklaşımlar ile birlikte elde edilen sonuçlar değerlendirilir.
Ağırlık Merkezi Yöntemi
Genellikle taşıma maliyetleri mesafenin, ağırlığın ve zamanın bir fonksiyonudur. Ağırlık merkezi yöntemi depo gibi bir tesisi ağırlık ve mesafeye bağlı olarak coğrafi bir alana yerleştirmek için kullanılan kantitatif bir yöntemdir. Bu yöntemde başlangıç noktası bir kartezyen koordinat sisteminde alternatif lokasyonların işaretlenmesi ile başlar. Daha sonra yıllık taşınan yük miktarı dikkate alınarak ve aşağıdaki formülasyonlar yardımıyla yeni tesis için merkezî bir lokasyonun belirlenmesi amaçlanır.
Yük-Mesafe Yöntemi
Yük mesafe yöntemi, yeni bir tesis yeri planlayan bir işletmenin yüklerin taşınması esnasında harcayacağı mesafeyi minimize etmeyi amaçlayan bir yöntemdir. Bu doğrultuda işletme alternatif lokasyonlar içerisinden yük- mesafe (LD) puanı en az olanı tercih etme eğiliminde olacaktır. LD yöntemi lojistik planlama ve modellemede deneme yanılma seçeneğini kullanarak en iyiyi bulmayı hedefleyen bir yöntemdir.
Coğrafi Bilgi Sistemi
Tesis yeri seçiminde kullanılan araçlardan biri de coğrafi bilgi sistemidir. Coğrafi bilgi sistemi (CBS); coğrafi verileri depolamak, yönetmek, oluşturmak, analiz etmek, entegre etmek ve dijital olarak görüntülemek için kullanılan bilgisayarlı bir sistemdir.