LOJ402U-LOJİSTİK PLANLAMA VE MODELLEME
Ünite 7: Taşıma Modları ve Dağıtım Modelleri
Giriş
Maliyet ve operasyonel karmaşıklık açısından lojistik yönetimi içindeki fonksiyonlarından belki de en önemlisi taşımacılıktır. Taşımacılık faaliyetinin tasarlanması ve yönetimi hem işletme hem de tedarik zinciri kapsamında büyük önem taşımaktadır. Lojistiğin temelleri arasında olan doğru ürünlerin; doğru zamanda, doğru miktarlarda, doğru şartlarda, doğru lokasyonlarda, doğru talep noktalarına ve doğru fiyatla teslim edilebilmesi için taşıma fonksiyonu öncelikli olarak modellenmeli ve bu modele uygun şekilde yönetilmelidir.
Taşımacılık Yönetimi
Fiziksel olarak yükün A noktasından B noktasına taşıması sırasında kullanılan kaynakların etkin ve verimli şekilde kullanılması, taşımacılığın yönetimi olarak ifade edilebilir. Taşıma mesafelerinin artması, zaman baskısının yüksekliği ve rekabet seviyesi gibi unsurlar da dikkate alındığında taşımacılık yönetimi daha zor bir yapıya dönüşmektedir. Acil durumlarda bazı ceza maliyetlerine katlanmamak için havayolu taşıması kaçınılmaz olurken değeri düşük ve hacimli yüklerin taşınması için denizyolu en uygun alternatif olabilmektedir.
Taşımacılık Ekonomisi
Taşımacılık planlaması içinde genellikle taşıma ekonomisi öne çıkmaktadır. Taşıma maliyetlerinin düşürülmesi açısından ölçek ekonomisi ve mesafe ekonomisi her zaman dikkate alınmalıdır. Taşıma maliyetleri değişken ve sabit maliyetler olarak ikiye ayrılmaktadır. Amortisman ve vergiler sabit maliyetlere, yakıt maliyeti ve sürücü ücretleri ise değişken maliyetlere örnek olarak verilebilir. Ölçek ekonomisi, lojistik alanında taşınacak yük miktarının artması ile birim taşıma maliyetinin düşmesi anlamında kullanılmaktadır.
Taşımacılıkta Ticaret ve Ekipman Dengesi
Taşımacılık planlamasında her zaman göz önünde bulundurulan diğer bir konu ise ticaret ve ekipman dengesidir. Bu durum kısaca iki nokta arasında giden yük miktarı ile gelen yük miktarının dengesi olarak tanımlanabilir. A noktasından B noktasına taşınan yük miktarının aynı olması mükemmel bir dengedir ve taşıma araçlarından maksimum seviyede faydalanmayı sağlar. Gidilen noktadan dönüş yükü bulabilme, taşımacılığın temel gerekliliklerindendir. Oluşabilecek dengesizliğin olumsuz etkilerini düşürmek için alınabilecek bazı önlemler bulunmaktadır.
• İki nokta arasında doğrudan taşımalar yapmak yerine, güzergah üzerinde bulunan diğer noktaların olası yükleri de dikkate alınarak halka (ring) şeklinde rotaların kullanılması, • Daha uzun dönemli sözleşmeler ile sürekliliği olan taşımalar yapılarak zaman içinde karşılıklı dengenin sağlanması, • Nakliyecilerin kendi arasında konsolidasyona gitmesi,
• Konteyner havuzlarının kurulması gibi işbirliğine dayalı modeller ile kaynaklardan (araç ve ekipman) daha fazla faydalanılması.
Taşıma Modları
Arz ve talep noktaları arasındaki fiziksel taşıma faaliyetleri karayolu, denizyolu, havayolu, demiryolu modlarından biri veya birden fazlasının birlikte kullanılmasıyla gerçekleştirilebilir.
Karayolu Taşımacılığı
Karayolu taşımacılığı her türlü araziye uygulanabilirliği ve sunduğu esneklik sebebiyle özellikle kısa mesafelerde en çok tercih edilen taşıma modudur. Avantajları; Terminal gereksinimi azdır, kapıdan kapıya taşımacılıkta çok elverişlidir, hızlı hizmet verebilme imkanlarına sahiptir, yükleme ve boşaltma kolaylığı bulunmakta ve göreceli olarak elleçleme maliyeti düşüktür, çıkış ve varış zamanları kolay ayarlanabilir ve 7 gün 24 saat tarifesiz sefer imkânı sunar, genellikle araç planlama ve bulma kolaylığı vardır, taşıma aracı büyük ölçüde gönderici veya taşıyıcının kontrolünde olup taşıma hızı artırılabilir ya da azaltılabilir. Dezavantajları; uluslararası taşımalardaki transit ülke geçişlerinde gümrük işlemleri ve araç geçişleri zorluklar içermektedir, uzun mesafelerde taşıma maliyetleri diğer modlara göre daha fazla artmaktadır, bir seferde taşınan yük miktarı karayolu taşıma kuralları gereği kısıtlı olup yüksek hacimli çıkışlarda ekipman yetersizliği yaşanabilmektedir, kötü hava şartlarından etkilenmektedir, kaza riski yüksektir, çevre kirliliği açısından yüksek emisyon değerlerine sahiptir, pazar dalgalanmaları ve ülkeler arası anlaşmalara bağlı olarak fiyat belirsizliği göstermektedir.
Başlıca karayolu taşıma araçları taşıma kapasitelerine göre büyükten küçüğe doğru tır, kamyon, kamyonet, panelvan ve minivan olarak sıralanabilir. Tır ve kamyonlar daha çok uzun mesafeli taşımalarda ekonomiklik açısından daha çok tercih edilirken şehir içi taşımalar gibi kısa mesafelerde kamyonet ve van tipi araçlar kullanılmaktadır. Kamyonlar da kendi içinde aks ve teker sayısına göre 2 aks 6 teker, 3 aks 8 teker, 3 aks 10 teker ve 4 aks 12 teker şeklinde ayrılmaktadır.
Karayolu Taşıma Yönetmeliği’ne göre aks başına düşecek yük miktarları sınırlandırılmıştır. Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi (CMR) çok sayıda ülke arasında imzalanmıştır ve Türkiye’de bu taraflardan biridir. CMR belgesi karayolunda yapılan taşımalarda kullanılan bir taşıma senedidir.
Denizyolu Taşımacılığı
Büyük miktarlı ve uzun mesafeli kuru yük, parça mal, likit, gaz ve konteynerlanabilen yükler denizyolu ile taşınmaktadır. Hız faktörünün önemli olmadığı ve düşük değerli yüklerin taşınmasında en uygun taşıma modu denizyoludur. Denizyolu ile taşınan yüklerin başında ham petrol ve diğer petrol ürünleri, kimyasallar, sıvılaştırılmış gazlar gibi likit yükler, kuru dökme yükler, konteynerler,
parça yükler (break bulk) ve özel yükler gelmektedir. Denizyolu taşımalarında kullanılan Belgelerin başında konşimento gelmekte olup bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını gösteren, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını ve gemiye yüklendiğini gösteren ayrıca taşıyanın eşyayı, ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu bir senettir. Gelen veya giden malın ne olduğunu, ağırlığını, nasıl paketlendiğini, vardığı yerde kime teslim edileceğini gösteren belge ise manifestodur. Bu belge yükletenin acentesi tarafından hazırlanarak varış bölgesi acentesine gönderilir ve o da yük limana varmadan önce ilgili gümrük birimine teslim eder. Yük limana vardığında manifestodaki bilgilere göre kontrol edilerek gemi boşaltma emri verilir.
Havayolu Taşımacılığı
Havayolu değerli ürünlerin zaman baskısı altında taşınması durumunda tercih edilen bir moddur. Genellikle güvenli taşımanın ve taşıma süresinin önemli olduğu acil ve hassas kargoların taşınması için kullanılır. Havayolu kargo taşımaları; acente (lojistik firma) ile havayolu taşıma şirketi arasında imzalanan belge Havayolu Konşimentosu (Air Waybill-AWB) çerçevesinde yerine getirilir.
Demiryolu Taşımacılığı
Demiryolu taşımacılığı; maden cevheri, tarım ve orman ürünleri gibi ürün değeri düşük, bir kerede taşınacak hacmin veya miktarın yüksek ve görece uzun (genellikle 300-400 km üzeri) mesafelere gidildiği durumlarda tercih edilmektedir. Demiryolunun en önemli avantajı diğer modlara göre daha az emisyon üretmesi sebebiyle daha çevreci olmasıdır. Bu sebeple karayolundan demiryoluna geçişler ülke yönetimleri ve yerel idareler tarafından hem finansal hem de hukuki olarak desteklenmektedir. Demiryolu taşımalarında kullanılan taşıma senedi yani demiryolu konşimentosuna hamule senedi adı verilmektedir. Hamule senedi (Rail Consignment Note) uluslararası antlaşmalarda CIM kısaltması ile de gösterilir. Bu belge her vagon için ayrı düzenlenmelidir, fakat malların mülkiyetini temsil etmez ve dolayısıyla ciro edilemez.
Karma Taşımacılık
Şartların uygun olduğu bazı taşımalarda avantajları maksimize edebilmek adına birden fazla taşıma modu birlikte kullanılabilmektedir. Bunşar; Multi-modal (çok modlu) taşıma, Inter-modal (modlar arası) taşıma, Kombine taşıma. Multi-modal taşımalarda iki nokta arasında yapılan taşımada birden fazla mod kullanılmaktadır. Inter-modal taşımalarda ise yine birden fazla mod kullanılmakla birlikte mod değişimlerinde malın kendisi değil sadece taşıma kabı elleçlenmektedir. Inter-modal taşımalarda amaç, yükü mod değişimi sırasında bekletmeden ve birden fazla modun avantajlarından faydalanarak taşıyabilmektir. kombine taşımalar ise başı ve sonu karayolu, ortadaki uzun mesafe taşıması ile demiryolu veya denizyolu ile yapılan taşımalardır. Temelindeki mantık, taşımanın tamamını
karayolu ile yapmak yerine kapıdan kapıya taşımalarda genelde mecburen kullanılan karayolunu sadece başlangıç ve bitişte sınırlı tutabilmektir.
Taşıma Modlarının Kıyaslanması ve Seçimi
Taşıma Modlarının Çok Kriterli Karar Verme Yaklaşımları ile Kıyaslanması ve Seçimi
Taşıma modlarının kıyaslanarak seçiminde kullanılacak yöntemlerden biri, çok kriterli karar verme teknikleri olabilir. Seçim aşamasında kalite, maliyet, esneklik, hız, zamanındalık, kapasite, tutarlılık vb. faktörlerin eş zamanlı dikkate alınması söz konusu olabilir. Bu kriterlerden bazıları kalitatif bazıları da kantitatif değerler olabilir. Taşıma modlarına verilen puanlar kriter ağırlıkları ile çarpılarak toplanır. Sonuçta en yüksek puanı alan taşıma modu karar vericilerin değerlendirmesine sunularak bir karar vermeleri beklenir.
Taşıma Modlarının Toplam Maliyet Yaklaşımı ile Kıyaslanması ve Seçimi
Taşıma modu seçimi için çok sayıda kriteri birlikte değerlendirmek mantıklı ve uygun bir yaklaşım olmakla birlikte, uygulamada genellikle toplam maliyete göre karar verilmektedir. Değeri yüksek olan ürünlerde veya faiz oranının yüksek olduğu durumlarda taşıma maliyeti yükselse de daha fazla sefer yaparak daha pahalı modlara doğru kaymak gereklidir. Tersi durumda ise taşıma maliyeti elde bulundurma maliyetine göre ön plana çıkmaktadır. Karar vermeden önce tüm maliyetler hesaplanarak hareket edilmelidir.
Dağıtım Yönetimi
Lojistik planlama içerisinde dağıtım yönetiminin rolü büyüktür ve dağıtım ağı tasarımı aşamasında ürün özellikleri, pazar ve rekabet düzeyi gibi faktörler dikkate alınmalıdır. Üreticilerden çıkan bitmiş ürünlerin son müşterilere taşınması sürecinde ortaya çıkan alternatifler, dağıtım kanallarını oluşturmaktadır. Dağıtım yönetiminin başarısı, dağıtım ağı tasarımının başarısına bağlıdır. Dağıtım ağları tasarımı sırasında verilecek kararlar; tesis sayısı, lokasyonları, kapasiteleri ve hangi tesisler arasında bağlantılar olacağı ile ilgilidir.
Dağıtım Modelleri
Dağıtım ağlarının kurulması ve sonrasında süreçlerinin etkin ve verimli şekilde sürdürülebilmesi için matematiksel modelleme yaklaşımından faydalanmak gereklidir. Dağıtım ağı modelleri statik veya dinamik, deterministik veya stokastik, tek amaçlı veya çok amaçlı, çok veya tek ürünlü ve çok veya tek modlu olarak farklılık gösterebilir. Temel kısıtlar yük gönderen tesislerin kapasitelerini aşmamak, müşterilerin taleplerini karşılamak ve bunları yaparken toplam maliyeti minimize etmektir. Problemin genişlemesi ve zorlaşması durumunda optimum sonuçlar elde etmeye çalışmak yerine sezgisel yöntemlerle optimuma yakın sonuçlar elde etmek tercih edilebilir.
Baz Model
Bu tip modellerdeki depoların toplam arz miktarı ile müşterilerin toplam talep sayısının eşit olması durumuna dengeli transportasyon modelleri denilmektedir. Eğer bu miktarlar eşit ise algoritmik bir yaklaşımla atamaları optimum bir şekilde gerçekleştirmek mümkün olacaktır.
Baz Modelin Genişletilmesi
Dağıtım modeli farklı ihtiyaçları da kapsayacak şekilde geliştirilebilir. Örneğin, mevcut durumda depoların hepsi açılmış veya var olan depolar olmayabilir. Bu durumda depoların açılışı sonucunda ortaya çıkacak bir sabit maliyeti veya yatırım maliyetini dikkate almak gerekebilir.