İŞG207U-İŞ YAŞAMINDA RİSK ETMENLERİ VE
YÖNETİMSEL FAKTÖRLER
Ünite 8: Stres Yönetiminde Örgütsel Stratejiler
Giriş
Örgütlerde yaşanan hızlı rekabet, değişen çalışma koşulları, teknolojinin yanlış kullanımı, iş dışında yaşanan toplumsal veya bireysel olaylar çalışanlarda yoğun stresler oluşturmaktadır. Stresin ortadan kaldırılmasına için bazı örgütsel stratejiler kullanılmaktadır. Bu bölümde söz konusu stratejiler incelenmektedir.
Stres Yönetimi
Stres yönetiminin temel amacı stresin olumlu etkilerini desteklemek, olumsuz olan etkilerini ise kontrol altına almak ya da ortadan kaldırmaktır. Genellikle büyük ve kurumsal örgütlerde çalışanları rahatlatmak, eğitmek ve stresle daha kolay baş etmelerini sağlamak için çeşitli stres yönetimi programları uygulanmaktadır.
Örgütsel Stres Yönetimi
Çalışanların bedensel ve düşünsel yapısını olumsuz etkileyen, başarı ve mutluluklarını engelleyen iş stresinin yönetimi açısından örgütü yönetenlere de düşen görevler vardır. Yönetim bir dizi örgütsel düzenleme çalışmaları yaparak gerçekçi politikaları geliştirerek stres yönetimindeki sorumluluğunu yerine getirmelidir.
Yöneticiler stres belirtilerini azaltmak için örgütlerinde yönetsel değişiklikler yapmalıdırlar. Aksi takdirde iş gücü devir hızı işe gelmeme çalışanla arasında artabilecektir. Stres önleme programları örgütün yapısına ve örgütte belirlenebilecek stres konularına göre uygulanabilir. Programlar iş stres faktörlerini teşhis etme, stresin çalışanlar üzerindeki etkilerini belirleme, negatif etkileriyle daha kolay başa çıkmalarını sağlamak için çalışanları destekleme gibi üç temel amaçtan yola çıkılarak hazırlanabilir.
Hızlı değişen iş çevresinde stresle başa çıkma yöntemlerini uygulamak çok zordur. Bu bağlamda eğitim ve bilgili iş gücü ile stresin nasıl yönetilebileceği konusunda yönetime yardımcı olmak gerekir.
Örgütsel stres yönetiminde izlenebilecek stratejiler işlerin yeniden tasarlanması, çalışma şartlarının iyileştirilmesi, sağlık programlarının geliştirilmesi, örgütsel yapıya ilişkin düzenlemeler yapılması, çalışanlara zaman yönetimi ve sosyal ve eğitim destek desteğinin verilmesi, çalışanların amaç belirleme faaliyetlerine katılmalarının sağlanması, rol analizlerinin yapılması, çatışmanın azaltılması, fiziksel çalışma koşullarının iyileştirilmesi, iş zenginleştirme ve katılımlı yönetim tekniklerinin uygulanması, duygusal iklimin iyileştirilmesi yer alır.
İşlerin Yeniden Tasarımı
Çalışanlara daha fazla sorumluluk, daha anlamlı iş, daha çok özerklik ve daha çok geri bildirim sağlamak için işlerin yeniden tasarlanması stresi azaltabilir.
Çalışma Şartlarının İyileştirilmesi
Çalışan kimselerin fizyolojik ve psikolojik dengelerini bozan çeşitli stres sebeplerinden önemli bir kısmı iş
hayatındaki ilişkilerden ve iş yerindeki çevre şartlarından kaynaklanmaktadır. Stres yönetimi bakımından, örgütler ve işletme yöneticileri tarafından alınacak bazı tedbirler, çalışanların şikayetlerinin nispeten azalmasına ortam hazırlayabilir.
Sağlık Programları
Örgütsel önerilerden biri sağlık programları ile stresi önlemektir. Bu uygulamalar insanlara sigarayı bırakmada, kontrollü alkol kullanımında kilo vermede, düzenli beslenme ve egzersiz programı geliştirmede yardımcı olacak çalıştaylar sunarlar; bunlar çalışanların toplam fiziksel ve zihni durumlarına odaklanır. Bazıları çalışanların psikolojik sağlıklarını düzeltmeye de yardımcı olur. Stresi azaltmak için tasarlanan programlar, bu müdahalelerin çalışanların stresli durumlara farklı açılardan bakmasına yardım ettiğini ve stres düzeylerinde kayda değer düşüşler yaratan aktif mücadele stratejilerini kullandığını göstermiştir
Örgütsel Yapıya İlişkin Düzenlemeler
Bireylerin karar verme yetki ve sorumluluk dağılımında dengesizlik, yöneticilerin liderlik ve yönetim tarzları, yeterli araç ve gereçlerinin olmaması, performans değerlendirme sistemlerinde adaletsizlikler vb. örgütsel yapıya ilişkin stres unsurlarının ortadan kaldırılması örgütsel stresi önleme programları açısından çok önemlidir.
Günümüzün büyük profesyonel örgütleri bürokrasinin baskın olduğu ve biçimsel yapıya aşırı bir zorlayıcı prosedürlerin getirilmesi konusunu önemsemek durumunda kalmaktadırlar. Aşırı formal ve bürokratik yapı kişilerarası etkileşimi azaltmaktadır. Bireyleri örgüt içerisinde yabancılaşmaya yöneltmektedir. Bu bağlamda yöneticiler örgütsel işleyişi planlarken yapıyı merkeziyetten uzak katılımı destekleyici, ortak karar vermeyi özendirici, ast üst arası iletişim engellerini yok edici bir örgüt yapısı geliştirilirse, yalnızlık, desteksizlik ve aşırı iş bölümünün yarattığı olumsuz stres engellenebilecektir
Zaman Yönetimi
Çoğu mesleklerde zaman en büyük stres unsurlarından biridir. Zamanında bitirilmesi gereken işler olması ve zaman kısıtlılığı bireylerde ciddi stresler yaratırlar. Zaman yönetimi amaçlara ve hedeflere ulaşmada önemli bir kaynak olan zamanı kullanma çabasıdır. Zamanın tamamına yakınını çalışarak geçirmek zamanı yönetmek değildir. Ancak sosyolojik ve psikolojik ihtiyaçlarımızın karşılanması için de zamana ihtiyacımız vardır. Zamanı etkili yöneterek kendimize zaman ayırabilecek, böylece stresle de başa çıkılabilinecektir.
Sosyal Destek
İş yerlerinde bugün ekonomik araçların sağlamış oldukları motivasyonun tek başına yeterli olmadığı söylenebilir. Psiko-sosyal araçlarda artık motivasyon için önemlidir.
Sosyal destekte, motivasyon arttırıcı dolayısı ile stresi azaltıcı psiko sosyal araçlar arasında yer almaktadır.
Amaç Belirleme Faaliyetleri
Amaç belirleme programları örgüt taleplerini ve onların bireyler üzerindeki etkilerini olumlu hale getirmeyi amaçlayan diğer bir stresi önleyici programdır. Amaç belirleme programlarının stresi olumlu etkileme süreci oldukça fazladır. Amaç belirleme programları performansı arttırmaktadır. Amaçların kullanılması ve alınan geri bildirimler motivasyonu da arttıracaktır. Belirsizliklerin azalması stresi azaltacaktır.
Rol Analizleri ve Sınıflandırılması
Örgütlerde stres yaratan unsurlardan birisi de bireylerin kişilikleri ile uygun mesleklerde çalışmamalarıdır. Örneğin spora yatkın olmayan bireyin sporun herhangi bir alanında çalışması ya da özel becerileri olmayan birinin halkla ilişkilerde çalışması gibi. Bu bağlamda iş yerlerinde kişilerin zihinsel ve fiziksel yeteneklerine göre yerleştirmek stresi azaltmada etkili olabilecektir
Stres Yönetimi Eğitimi
Stres yönetimi eğitimi bireylerin stresle başa çıkma yollarını öğretme eğitimidir. Bu eğitimde çalışanlardan bir gruba onların yaptıkları işin içeriğine bağlı olarak yaygın ve kapsamlı bir eğitim programı verilir. Ayrıca bireylere stresin psikolojik ve fizyolojik sonuçlarını nasıl azaltacakları öğretilir. Bunlar daha çok rahatlama egzersizleri biyolojik geri besleme yöntemi, nefes alma egzersizleridir. Mesleksel stresi azaltmada en popüler yaklaşımlardan biri çok yoğun baskı altında olan çalışanlara yapılan psikoterapi veya bireysel rehberlik hizmetleridir
Çatışmayı Azaltma
Dinamik ve rekabetçi bir ortam yaşayan örgütlerde farklı bilgi, kültür, tecrübesi olan bireyler arasında çatışmaların olması kaçınılmazdır. Özellikle örgütlerde kişiler ve gruplar arasındaki fikir ve değer farklılıklarından kaynaklanan çatışmalar sağlıklı örgütlerde doğal sonuçlardır. Ancak işlevsel olmayan çatışmalar stres yaratmaktadır. Rol çatışmaları, rol belirsizlikleri çatışmalar yarattığı gibi, ast-üst ilişkilerinden kaynaklanan problemler, aşırı rekabet, iş arkadaşlarının birbirlerine düşmanca tavırları alması beklenen ödül ve kariyer gelişim fırsatlarının adaletli olmaması çatışmalar ve buna bağlı stresler yaratır. Bu nedenlerle çatışmaları önlemek mümkün olmasa da işlevsel hale getirerek yönetmek mümkündür.
Fiziksel Çalışma Koşullarının İyileştirilmesi
Gürültü, sıcaklık, nem, ışıklandırma gibi fiziksel çalışma koşullarından kaynaklanan unsurlarında stres yaratıcı etkisi bulunmaktadır. Bu tür olumsuz fiziksel çalışma koşulları hem ruh sağlığı hem de fiziksel sağlık üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır. Olumsuz fiziksel koşulların ortadan kaldırılması ya da azaltılması örgütsel stresin de azalmasına yol açacaktır.
İş Zenginleştirme Programları
İş zenginleştirme sorumluluk alma, fark edilme, takdir görme, itibar kazanma, kişisel gelişim ve büyüme, öğrenme ve başarma duyguları gibi yüksek düzeyde motivasyon sağlayan faktörleri işin yapısı içinde bir araya getirmeyi amaçlayan iş tasarım sürecidir. Zenginleştirilmiş işler daha rutin ve yapılandırılmış işlere göre stres kaynaklarının azaltılmasını sağlayacaktır.
Katılımlı Yönetim
Katılımlı yönetim, bir işletmede çalışanların doğrudan ya da temsilciler aracılığı ile özellikle kendilerini ilgilendiren alanlarda kararlarda söz ya da oy hakkı ile katılmalarıdır. Bu sistemin uygulanmasında güdülen amaç, bir yandan işletmelerin etkinlik düzeyini yükseltmek, öte yandan çalışanları sosyo-psikolojik doyuma yöneltmektir. Katılımlı yönetimle çalışanlar bazı stratejik kararlarda kendilerine danışılmanın verdiği özgürlüğü yaşayacaklardır. Katılımlı yönetimin stresi önleyici etkisinin olması yanında iş performansını ve motivasyonunu da arttırdığı bir gerçektir.
Duygusal İklimi Kontrol
Modern örgütsel yaşamın stresörlerinden biri de değişimdir. Örgütler çalışanların bu değişme uyumlarını kolaylaştırmak için yeterli desteği vermek zorundadırlar. Bu destek örgüt yapısında ne yaptıkları işlerde değişiklikleri benimsemesine ve iş değişikliklerini kabul etmelerine yol açar. Bu durumda beklenilmeyen ve aniden meydana gelen değişikliklerin strese yol açmasını önleyecektir.
Özet ve Sonuç
Örgütlerde çalışan her yönetici ya da her bireyin stres faktörü ile karşılaşması kaçınılmazdır. Örgütte karşılaşılan tüm stres faktörleri olumsuz olarak nitelendirilemez. Çünkü stresin bazı durumlarda motive edici etkisinin de olduğu bir gerçektir. Ancak yanlış yönetilmiş bir stresin hem bireysel hem de örgütsel maliyeti oldukça fazladır. Bu bağlamda stresin uygun yöntemlerle yönetilmesi gerekir. Stres yönetimini bireyler üzerindeki etkilerini görebilmek; stresi yönetmek bireylerin motivasyonlarını, iş ve meslek bağlılıklarını arttırır. İşe devamsızlık, iş devir hızı, işten kaytarma gibi örgüte maliyet yükleyebilecek unsurları ortadan kaldırarak çalışma mutluluğu sağlar.
Stresi yönetirken uygun örgütsel tedbirleri belirleyebilmek ve hızlı değişen iş çevresinde stresle başa çıkma yöntemlerini uygulamak çok zordur. Bu bağlamda eğitimli ve bilgili çalışanlarla stresin nasıl yönetilebileceği konusunda yönetime yardımcı olmak gerekir.