İŞG207U-İŞ YAŞAMINDA RİSK ETMENLERİ VE
YÖNETİMSEL FAKTÖRLER
Ünite 1: İş, Çalışma Yaşamı ve İş Analizi
İşin Tanımı, Çalışmanın Anlam ve Önemi
İş bireyin geçimini sağlamak amacıyla göstermiş olduğu ekonomik çaba olarak tarif edilebilir. İş bireyin yaşamını sürdürmesi için göstermesi gereken bir faaliyet olarak da değerlendirilebilir. İşin sosyal, psikolojik ve ekonomik yönden birçok özelliğinden bahsedilebilir. Genel olarak aşağıdaki özellikler iş tanımının kapsamındadır.
• İş bir faaliyettir, • Toplumsal boyutu vardır (işbölümü, hiyerarşik organizasyon, bağımlı ve bağımsız çalışanlar vb. özellikleri içerir), • İş, görülme sürecinde bir yük, zahmet, stres ve kaygı kaynağı olarak yaşanabileceği gibi, bir gurur nedeni, bir sevinç ve mutluluk kaynağı olarak da algılanabilir, • İnsanın bedensel, zihinsel ve manevi gücünün kullanımını gerektirir, • Kurallar çerçevesinde, planlı çabalarla belirli bir amaca hizmet eder, • Mal ve/veya hizmet üretimi sağlar, bu yönüyle içinde yaşanılan çevreyi, toplumu değiştirir, • Bireysel ve toplumsal ihtiyaçların giderilmesini sağlar, • Aynı zamanda işi yapan insana bilgi, beceri ve yetkinlik kazandırmanın ötesinde onun kişiliğini, değer ve tutumlarını da değiştirebilen özellikler taşır, • İş bir başka kişi veya kurumun plan ve denetiminde yapılıyorsa maddi ve/ veya manevi karşılığı olan bir eylemdir.
İş ile çalışma kavramları birbiriyle yakından ilişkili olmakla birlikte iş, yerine getirilmeyi bekleyen amaçlı “eylemler bütünü” iken çalışma bu eylemlerin birey tarafından üstlenilip yerine getirilme süreci olarak görülebilir.
Çalışmanın İşlevleri ve Bireysel Açıdan Önemi
Çalışma bireysel ve toplumsal işlevlerimizi yerine getirmenin bir yoludur. Bu bağlamda çalışmanın hem birey hem de toplum açısından anlamı ve önemi bulunmaktadır. Bireysel açıdan çalışmanın aşağıdaki işlevleri bulunmaktadır:
• Sosyal etkileşimin sağlandığı bir alandır. • Bireye ve ailesine sosyal statü sağlamaktadır. • Çalışmak, insanın kendine saygısının, toplum içindeki yerinin, yararlı birşeyler gerçekleştirme duygusunun önemli bir kaynağıdır. • Bireyin aidiyet duygusunu beslemektedir, ona bir kimlik kazandırmaktadır. • insanın belirli bir düzen içinde yaşama ihtiyacını yanıtlar ve zamanın periyodik algılanmasını sağlar • Maddi gelirin temelini oluşturmaktadır ve mesleki sosyalleşmenin sağlayıcısıdır.
Çalışma Yaşamı ve Kapsamı
Çalışma yaşamı oldukça geniş kapsamlı bir ifadedir. Bu kavramın kapsamında bireysel, psikolojik ve toplumsal bir çok unsur yer almaktadır. Bu bağlamda çalışma yaşamı sadece bireyin kendisini değil iş alanındaki diğer bireyleri kapsadığı gibi sadece içinde bulunulan zamanı değil o zamanın öncesi ve sonrasını da kapsamaktadır.
Çalışma Yaşamına İlişkin Değer ve Tutumlar
Çalışma yaşamımda birçok değer ve tutumdan söz edilebilir. Ancak aşağıdakiler daha ön plana çıkanlardır:
• İşin iyi bir gelir getirmesi, • İş güvencesi, • Yapılan işin ilgi çekici olması ve anlamlı bir şeyler yapıldığı hissini vermesi, • İşin kendi başına yapılabilen, sorumluluk bilinci gerektiren nitelikte olması, • İşin modern aletler ve yardımcı materyal ile donatılmış olması, • Çalışma arkadaşlarıyla iyi ilişkiler, • Yükselme olanaklarının varlığı, • Yapılan işin saygı ve kabul görmesi, • Çalışma zamanlarının ve boş zamanların bireysel ihtiyaçlara uygun olması, • İşin çalışan insana kendini (bilgi, beceri ve yeteneklerini) geliştirme olanağı vermesi.
Çalışma Yaşamı ve Özel Yaşam Arasındaki İlişki
Çalışma yaşamı bireyin yaşamının diğer alanlarına da önemli etkileri olan bir alandır. Bu etki bir bakıma bireyin refah seviyesinin de göstergelerinden biri olarak kabul edilmektedir. İki alanın birbiriyle olumlu yönden etkileşmesi refahın yüksekliği zıddı ise refahın düşüklüğü olarak kabul edilebilir. İki alan arasında nasıl ilişkiler olabileceği ile ilgili çeşitli varsayımlar ileri sürülmektedir. Bunlar:
1. Etkisizlik varsayımı 2. Etkileşim varsayımı 3. İkame varsayımı 4. Pekiştirme varsayımı 5. Çakışma varsayımı
Çalışma Koşulları ve “İnsana Yakışır İş”
İş-birey uyumu, verimli olduğu kadar insancıl çalışma koşullarının varlığını gerektirir. Dolayısıyla bir işin insanca yaşam koşullarını sağlaması ve iş koşullarının insanca olması son derece beklenen bir durumdur. İnsana yakışır iş hümanistik değerlerin ön plana alınarak oluşturulan işleri ve iş ortamlarını tanımlamaktadır. Avrupa çalışma koşulları yaklaşımı, yüklenme-zorlanma kavramı gibi kavramlar ışığında insana yakışır iş kavramını daha iyi anlamak mümkündür. İstihdam olanakları;
• Uygun koşullarda verimli üretim ve olası zararların telafisi, • İnsanı gözeten çalışma zamanları,
• İş, aile ve özel yaşam uyumluluğu, • İnsana yakışmayan işlerin tasfiyesi (örneğin çocuk işçiliği), • İşte süreklilik ve güvence, • İstihdamda eşit koşullar ve eşit davranma, • İş güvenliğinin sağlanması, • Sosyal güvenlik, • Sosyal diyalog, işçi ve işverenlerin temsili, • İnsancıl çalışma koşullarını destekleyen makro düzeyde ekonomik ve sosyal koşullar
Psikolojik İş Analizi
Psikolojik iş analizi yapılan görev ve içeriğine odaklanmaktadır. Bir psikolojik iş analizinde görevin şu unsurları araştırılmakta ve tanımlanmaktadır:
• Görevin içeriği, süreci, • Görevle ilgili beklentiler/davranış biçimleri, • Çalışan insanın makine, malzeme ve aletlerle etkileşimi, • Görev sonuçları (ürünler), • Çevre koşulları (çalışma zamanları, tempo, gürültü…), • Sosyal koşullar (sosyal ilişki olanakları, örgüt iklimi vb.), • Kalite güvence yöntemleri (fire oranları, verimlilik düzeyi vb.), • İşin görülmesi için gerekli performans beklentileri
Psikolojik iş analizinin en çok kullanıldığı alanlar:
• Çalışma sistemlerini ve örgüt yapısını tasarlamak, iş süreçlerindeki zayıf noktaları saptamak, • Rol içerikleri ile rol ve nitelik beklentilerinin belirlenmesi, • Çalışma sistemlerinin sınıflandırılması ve karşılaştırılması, • Ücret ve maaş sisteminin belirlenmesi, • Performans değerlendirme sisteminin oluşturulması, • Teknolojik etkilerin analizi ve tahmini, • İşçi sağlığı ve iş güvenliğinin sağlanması- korunması, • Ödüllendirme sistemlerinin geliştirilmesi, • Bilimsel kuramların sınanmasıdır.
Bu alanların her birini, hangi içerikle iş analizi çalışmasına sahne olacağı ve güdülen amaçlara göre “işlev odaklı”, “özerklik odaklı” veya ikisinin arasında herhangi bir yerde konumlandırmak mümkündür. İşlev Odaklı İş Analizi’nden başlayarak Özerklik Odaklı İş Analizi’ne doğru insan davranışına ilişkin bazı kuramsal yaklaşımları şöyle sıralamak mümkündür:
• Uyarı-Tepki Modeline Dayalı Davranış Kuramı: • Bilişsel Kuramlar • Güdülenme Kuramları
• Stres Kuramları: • Bütünsel Faaliyet Kuramları • Eylem Kuramları • Sosyo-Teknik Sistem Yaklaşımı
İş analizi süreci, ideal koşullarda birbiri ardından gelen sekiz adımdan oluşur:
1. Araştırma amaçlarının belirlenmesi, 2. Araştırma yöntem ve araçlarının seçimi, 3. İş analizinin gerçekleştirilmesi, 4. Verilerin değerlendirilmesi, 5. Sonuçların örgüt yönetimine aktarılması, 6. Çalışma süreçlerini (yeniden) tasarlama önlemlerinin geliştirilmesi, 7. İş tasarımının uygulanması, 8. Uygulanmış iş tasarımının değerlendirilmesi
İş Analiz Yöntemleri
İş analizi yöntemleri, görev sahibi çalışanın analiz sürecine katılım durumunu ön planda tutarak, genel olarak “çalışma koşulları yönelimli” ve “çalışan yönelimli” yöntemler olarak ikiye ayrılmaktadır. İş analizi yöntemleri bunun dışında:
1. Anketler, 2. Gözlem, 3. Fizyolojik ölçümler, 4. Fiziksel-kimyasal ölçüm yöntemleri, 5. Laboratuvar araştırmaları
olmak üzere 5 ayrı şekilde de sınıflandırılmaktadır.
İş Tasarımı ve Ölçütleri
İş tasarımı, kısaca iş-birey uyumunu sağlamaya yönelik çalışma ortamı ve görev unsurlarını yapılandırma işlemi olarak tanımlanabilir. Düzeltici, önleyici ve öngörülü is tasarımları söz konusundur ve hepsi de insana yakışır iş ilkesi üzerinden gerçekleştirilir. İş tasarımının insana yakışır biçimde gerçekleştirilebilmesi için;
1. Yapılabilirlik, 2. Zararsızlık, 3. Yüklenebilirlik 4. Kişilik/yetenek geliştiricilik/çalışma mutluluğunu sağlayabilirlik
gibi temel özellikleri bulundurması gerekmektedir. İnsan- bilgisayar etkileşimi kapsamında ağırlıklı olarak ekran çalışması gerektiren bilgi-işlem işlerinde şu özelliklerin bulunması gerekmektedir:
• Kullanıcı dostu olmalı, • Görev çok yönlü unsurlar içermeli, • Çalışan görev unsurlarını bir bütün olarak yaşayabilmeli, • İş anlamlı olmalı, • Çalışana karar ve eylem alanı bırakmalı, • Geribildirime önem vermeli, • Çalışana gelişme olanakları sunmalıdır.