Kölelik sistemi binlerce yıl insanlığın en önemli üretim Giriş biçimi olmuştur. Sümer kentlerinden Mısır piramitlerine,
İş sağlığı ve güvenliği kavramı tarihi için bir köşe taşı Antik Yunan’dan Orta Çağ’a kadar emekle yaratılan tüm belirlemeye kalksak, herhâlde en önemli olay aşağıda kısa zenginliğin temel kaynağı köle emeği olmuştur. Kölelik bir anekdotunu verdiğimiz buharlı makinenin 20. yy’a kadar varlığını sürdürmüştür. Günümüzde İnsan geliştirilmesi olur. İngiltere’de yaşanan bu olay insanlık Hakları Evrensel Bildirgesi’ne göre resmen yasak tarihinin yönünü değiştirmiş köşe taşlarından birisidir. olmasına rağmen dünya üzerinde eradike edilip edilmediği Sanayi Devrimi diye adlandırılacak olan süreci ortaya tartışma konusu olabilir. çıkaran bu buluş dünya tarihinde birçok olayın da belirleyicisi olmuş bir devrimdir. Bunlardan biri de işçi Kölelik sistemi Orta Çağ’ın ekonomik yapısı içinde kavramının ve işçi sınıfının ortaya çıkması olmuştur. birazcık şekil değiştirmiştir. Özellikle Avrupa kıtasında Aslında adına işçi denilmese de tarih boyunca insan birçok ortaya çıkan feodal sistem içinde kölelerin adı köylü ile işler yapmış ve işçi çalıştırmıştır. Bu açıdan bakıldığında yer değiştirmiştir. Köleden çok farklı olmamakla birlikte işçi ve iş sağlığı tarihi Sanayi Devrimi’ne köylüler toprakları kiralayarak kullanabiliyorlardır. Ancak kısıtlanamayacak kadar uzun bir süreci içermektedir. Bu ürünlerin büyük bir bölümünü toprağın sahibi olan bölümde önce işçi kavramı tanımlanacak sonra da işçi derebeylerine ya da devlete veriyorlardı. Çoğu zaman dolayısıyla da iş sağlığı ve güvenliğinin tarihsel yolculuğu kalan ürün kendi ihtiyaçlarını karşılamaya yetmiyordu. Bu özetlenmeye çalışılacaktır. durum kıtlıklara bağlı hastalık ve ölümlere yol açmaktaydı. İşte 18. yy’da yaşanılacak olan Sanayi İşçi kelimesi, Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde “Başkasının Devrimi sonrası kentlerdeki işçi sınıfı bu köylülerden yararına bedenini, kafa gücünü veya el becerisini oluşacaktı. İnsanlar, Orta Çağ’ın zor günlerinde henüz kullanarak ücretle çalışan kimse” olarak ifade ortaya çıkabilecek ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasi edilmektedir. İşçi, Arapçada “amele” sözcüğüne karşılık dönüşümden habersiz bir biçimde yaşamaktaydı. gelir. Felsefe Ansiklopedisi’nde “nitelikçe belli bir çalışma yaparak kullanma değeri yaratan İngilizce Dünyada İş ve İşçi Sağlığının Geçmişi
‘workman’ kelimesinin karşılığıdır.” “Nicelikçe ölçülebilir İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin ortaya çıkmasındaki bir emek harcayarak değiştirme değeri yaratana emekçi en önemli iş kolu maden sektörü olmuştur. İnsanlar çok denir.” (Türk Dil Kurumu Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu). eski tarihlerden beri etraflarındaki değerli maden ve metalleri işlemektedirler. Madenleri işlemek insanın hem İş, İşçi ve İş Sağlığı Kavramının Tarihsel Gelişim yeni birçok alet yapabilmesine neden olmuş hem de birçok Süreci iş alanının gelişmesine katkı sağlamıştır. Günümüzde
Her ne kadar işçi kavramı 18. yy’daki Sanayi Devrimi ile büyük çevre sorunları da yaratsa madencilik yeryüzündeki birlikte tanımlansa da işçi ve iş sağlığı ile ilgili çalışmalar en önemli iş alanlarından birisidir. Yüksek kaza sıklıkları insanlık tarihi kadar eski bir döneme denk gelmektedir. ile yaralanma ve ölümlere yol açarken madenin Sanayi Devrimi, çalışan bir insanın emeğini sattığı ve bu çıkarılması sırasındaki riskler zamanla meslek çerçevede yasal haklarının ortaya çıktığı bir döneme denk hastalıklarının çıkmasına sebep olmuştur. gelir. Oysa insan toplumsallaşmaya başladığı andan İmhotep, Antik Mısır’da yaşamış, mimar-mühendis de itibaren çalışmakta olup, işçi gibi olmamakla birlikte olan bir hekimdir. MÖ 3. bin yılda yaşadığı tahmin emeğini de başkalarının hizmetine sunmuştur. Bu edilmektedir. Piramitlerin yapımı sırasında, inşaatta dönüşümün tarihteki en önemli belirleyicisi Tarım çalışan kölelerde bel incinmesi şeklindeki sağlık Devrimi olmuştur. sorunlarına işaret etmiştir. Günümüzden yaklaşık 10000 yıl önce insanlar MS 23-79 yılları arasında yaşamış olan Pliny, tozlu yerlerde Mezopotamya ve Anadolu coğrafyasında yiyeceği çalışanlarda öksürük ve nefes darlığı gibi sorunların toplamak yerine toprağı işlemeyi, hayvanları avlamak görüldüğünü bildirmiştir. Juvenal (MS 60-140) ayakta yerine de evcilleştirmeyi keşfederek üretime başlamıştır. duranlarda varis, demircilerde göz rahatsızlıkları Neolotik Devrim olarak adlandırılan bu dönüşüm insanın bildirmiştir. Galen (MS 130-201) madenciler, kimyacılar, hem kendisini hem de çevresini değiştireceği yeni bir terziler, balıkçılar, çiftçiler gibi meslek gruplarında görülen dönemin habercisiydi. Bunlardan bir tanesi de toplum sağlık sorunlara işaret etmiştir. Bu sorunların bazılarından içindeki işlerin paylaşımı oldu. Çoğunluğu kas gücü Hipokrat da bahsetmektedir (Yiğit, 2005; Başcıl, 2011; gerektiren ve toplumun temel ihtiyaçlarını karşılayacak Tanrıverdi, 2018; Bilir ve Yıldız, 2014; Bilir, 2016). işler en önemli paylaşım alanlarından birisi olarak ortaya çıkmıştır. Tarım Devrimi’ylebirlikte daha kalabalık Orta Çağ’da Avrupa’nın farklı bölgelerinde maden köylerde yaşamaya başlanması kent kavramını ortaya işçilerinin yaşadığı akciğer hastalıkları ilk dikkat çeken çıkaracaktır. Bu durum beraberinde devlet denilen, kural konular arasında yer almaktadır. O dönemlerde Georgius koyan ve bunu zorla yaptıran toplumsal bir kurumla karşı Agricola (1499-1555) ve Paracelsus (1493-1541) altın ve karşıya kalınmasını zorunlu hâle getirmiştir. Yeni oluşan gümüş madenlerinde çalışanlar arasında sık görülen bu toplumsal yapılarda temel itici kuvvet insan ve hayvan akciğer hastalıklarından söz etmiştir. Agricola, Bohemia gücü olacaktır. bölgesinde 1527 yılında maden işletmelerine doktor olarak
atandı. Yaptığı gözlemlerde su değirmenlerin madenlerde karşılamaya çalışırlar. Bir insan tek başına doğada yaşam eşya ve insan taşımasında kullanıldığı ve madencilerde ile ilgili faaliyetlere yetişemeyebilir. Ama iş birliği içinde akciğer hastalıklarının sık görüldüğü şeklindeydi. örgütlenmiş bir yapı bu ihtiyaçları giderme konusunda daha başarılı olabilir. Bu durum çok eski dönemlerden On sekizinci yüzyılda özellikle deneysel epidemiyolojinin itibaren insanın kolektif olarak organize çalışma en güzel örneklerinden birisini James Lind (1716-1794) zorunluluğunu ortaya çıkarmıştır. Böylece en basit sunmuştur. Avrupalılar 16. yy ile birlikte dünyaya düzeyde kabileden en karmaşık düzeyde devlete uzanan açılmaya başlamışlardır. Denizcilik teknolojisi ilerlemiş bir yönetimsel yapı ortaya çıkmıştır. ve okyanusları aşabilen gemiler dünyanın bir ucundan diğer ucuna gidebilir hâle gelmiştir. Ancak o zamanlarda Yönetim kendi içinde bazı kurallar bütünüdür. Belirli bir yolculuklar aylarca sürmekte ve gemilerde taze meyve disiplin gerektirir. Bir yönetim süreci belirli aşamaların bir bulundurmak sorun olmaktaydı. Bu durum denizcilerin düzen içinde birbirini takip etmesini gerektirmektedir. beslenmesini bozmakta ve özellik Skorbüt adı verilen bir Bunlar; sorunun tanımlanması, amaçların belirlenmesi, bu hastalığa neden olmaktaydı. C vitamini eksikliğine bağlı amaçlara ulaşmak için gerekli olan ihtiyaçların tespit bu hastalıktan o dönemde denizciler hayatlarını edilmesi, var olan kaynakların belirlenmesi, kaynakların kaybetmekteydi. Sorunun çözümü ise James Lind’den yönlendirilmesi, işlerin yürütülmesi, denetlenmesi, gelmişti. Lind 1747 yılında bir sefere çıkan Lind Salisburg değerlendirilmesi ve yeniden planlanması şeklindedir. gemisinde hastalıkla ilgili deneysel bir çalışma yaparak Burada yönetim sürecinin klasik PUKO (Planla-uygula- hastalığın sitrik asit içeren meyvelerle tedavi edilebileceği kontrol et-önlem al) döngüsü olarak adlandırılan süreci sonucuna ulaşmıştır. Bunun üzerine İngiliz Deniz söz konusudur. Bu döngü içinde sistemin devamlılığı söz Kuvvetleri gemilerde limon, portakal gibi meyvelerin konusudur. Yönetim sistemi de devamlılık esastır. İyi bir zorunlu olarak bulundurulmasını şart koşmuştur (Başcıl, yönetim sistemi dinamik bir yapı içinde sürekli olarak 2011; Bilir ve Yıldız, 2014; Bilir, 2016; Davis, 2014; gözlem yapar ve sorunları çözer. Bu yapı içinde işleyen Ponting, 2015). bir sistem sürekli olarak izlenmeli ve ortaya çıkacak yeni Yirminci yüzyıla ulaştığımızda işçilerle ilgili çabalar durumlar çözümlenmelidir. Bu durum sağlık hizmetlerinin uluslararası alana kaymıştır. Ulusal düzenlemelerle yönetiminde de geçerlidir. çalışma koşullarının düzeltilmesi ve özellikle çalışma Sağlık hizmetleri temelde koruyucu, tedavi ve sürelerinin azaltılması bu düzenlemelerin yapılmadığı rehabilitasyon hizmetleri olarak üç gruba ayrılır. Bu ülkelere göre üretim maliyetlerinin yükselmesine yol hizmetler içinde koruyucu hizmetlerin gelişimi özellikle açmıştır. Bu durumun yarattığı rekabet sorunu uluslararası önemlidir. İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri, bireye ve düzenlemeler ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Uluslararası çevreye yönelik koruyucu işlemleri içermektedir. Çalışma Örgütü (ILO) kurma düşüncesi I. Dünya Savaşı’nın sonunda imzalanan Versay Antlaşması’nın Temel Sağlık Hizmetleri, Yönetim ve Etik maddeleri arasında geçmektedir. Temel sağlık hizmetleri (TSH) kavramı literatürümüze
Türkiye’de İş ve İşçi Sağlığının Geçmişi 1978 yılındaki Alma-Ata Konferansı ile girmiştir. O Türkiye’deki sanayi alt yapısının gelişimini 19. yüzyılda yıllarda dünya üzerinde yaşayan insanların en temel sağlık yaşanan gelişmelerle birlikte izlenmesi gerekmektedir. 19. hizmetlerine bile ulaşamadığı verisinden yola çıkarak yüzyıl İmparatorluğun yeniden güç kazanması çabaları ve yapılan tartışmalar sonucunda TSH olarak kavramlaştıran değişen Avrupa ekonomisine eklenmesi sürecinde yaşanılan ilkeler kabul edilmiştir (Öztek, 2018).
yenilenme sancılarını bünyesinde barındırmaktadır. Bu ilkelere göre TSH; Tanzimat Dönemi’yle birlikte İmparatorlukta üretim biçimleri, eğitim ve sosyal hayatta önemli yenilikler süreci 1. TSH, sağlık hizmetlerinin genelini ilgilendiren yaşanmıştır. Bu dönem içinde hem ticaretin gelişmesi hem bir görüştür. de küçük de olsa sanayi tesislerinin kurulma çabaları 2. TSH, sağlık hizmetlerinin örgütlenmesinde gözlenmektedir. Her ne kadar 18. yüzyılda Avrupa’da anahtardır. yaşanılan dönüşüm kaçırılmış olsa da Osmanlı Devleti 19. 3. TSH, sağlık hizmetlerinin ilk basamağıdır. yüzyılda sanayileşme çabası sarf etmiş ve bu durum küçük 4. TSH, bir etkinlik grubudur.
de olsa bir işçi sınıfı gelişimine yol açmıştır. İstanbul’da TSH kavramı 40 yıldan fazla bir zamandır sağlık kurulan küçük atölyeler, dokuma tezgâhlar, ordunun hizmetleri gündemindeki yerini korumaktadır. Kavram ihtiyacı için kurulan atölyeler ve maden sektörü bu felsefesini korumakla birlikte günümüze de adapte dönemde ortaya çıkan öncü sanayi yapılarıdır. Bunun edilmeye çalışılmaktadır. Bu anlayış sadece sağlık dışında geleneksel kurumlara sahip olan esnaf loncaları da hizmetleri ile ilgili olmayıp iş sağlığı hizmetleriyle de sosyal amaçlı çalışmalar yürütmeye devam etmektedir. birlikte tanımlanmaktadır (Rantanen, 2019).
Yönetim ve İş Sağlığı Rantanen’e göre dünya üzerinde çalışan nüfusun % 80’i iş İnsanlar topluluklar hâlinde yaşarlar. İhtiyaçlarını bu sağlığı hizmetleri olmadan çalışmaktadır. Bu durum ILO, topluluk içinde iş birliği içinde kurdukları sosyal yapılarda DSÖ gibi uluslararası kuruluşlar, meslek örgütleri ve işçi
sendikaları tarafından vurgulanmak ile birlikte çok da değişmemektedir. Temel İş Sağlığı Hizmetleri (TİSH) kavramı tam da bu noktada karşımıza çıkmaktadır. Temellerin 1978’deki TSH deklarasyonuna dayanmaktadır. Bu deklarasyonun 4. maddesinde temel sağlık bakımının insanların yaşadığı ve çalıştıkları yerlerin en yakınlarına gelen ilk temas noktası olduğu vurgulanmaktadır (Rantanen, 2019; Öztek, 2018). TİSH, Alma-Ata ilkelerinin iş sağlığı alanında uygulamasıdır. Bunun yanından 161, 155 sayılı ILO Sözleşmelerinin de uygulanması için bir yoldur.