yüksek derişimiyle küresel ısınma olayının en önemli Giriş aktörüdür.
Hava, etrafımızı çeviren bir gaz karışımı olduğu gibi, aynı zamanda pek çok kimyasal tepkime ve canlıların hayatını CO2’nin yanında onun kadar büyük bir tehdit olmasa da sürdürebilmesi için hayati öneme sahip bir ortamdır. karbon monoksit, CO, doğrudan insan sağlığı üzerinde Dolayısıyla sağlıklı temiz hava yaşam için birincil etkisi olan önemli kirleticidir. Kandaki alyuvar derecede gerekli bir bileşendir. hücrelerinin oksijen tutma kapasitesini azaltan CO, yüksek derişimlerde CO zehirlenmesi sebepli ölümlere yol Hava kirliliği gelişmiş ve gelişmekte olan tüm ülkeleri açmaktadır. etkileyen önemli bir çevre sorunudur. 18. yüzyılda başlayıp 19. yüzyılın ortalarına kadar süren endüstri Önemli iki azot oksit türü olan azot monoksit (NO) ve devrimi ile birlikte çok yüksek miktarlara ulaşan fosil azot dioksit (NO2) ise genel olarak NOx sembolü ile yakıt (kömür, petrol ürünleri ve doğalgaz) tüketimi, son gösterilmektedir. Bunlar atmosfere üretildikleri zamanlarda oldukça hızlı artan motorlu taşıt sayısı, kaynaklardan genelde NO cinsinden atılmakta, daha sonra endüstrinin ve konutların ihtiyaç duyduğu enerjinin atmosferde fotokimyasal tepkimeler sonucu NO’dan üretilmesi faaliyetleri şehirlerdeki hava kalitesinin NO2’ye çevrilmektedirler. Uygun koşullarda ileri tepkime olumsuz yönde etkilenmesine neden olmuştur. ürünleri ise aşındırıcı etkisi olan nitrat tuzları, nitrik asit (HNO3) gibi tehlikeli bileşiklerdir. NO2’nin atmosfer Fosil yakıtların yakılması birçok kirleticinin atmosfere kimyasındaki önemi; 430 nm’den düşük dalga boylu karışmasına neden olmaktadır. Kükürt oksitler (SO2 ve ışınların katalizlediği tepkimelerle bozunması sonucu son SO4), azot oksitler (NO ve NO2), uçucu ve yarı uçucu derece reaktif (tepkimeye girmeye yatkın) oksijen organik (UOB ve YUOB) kirleticilerle çeşitli boyutta atomlarını oluşturmasıdır. Bu oksijen radikalleri (O•)
partikül maddeler bu kirleticilerin en önemlileridir. geçmişte birçok insanın hastalanmasına ve ölümüne sebep
Hava kirliliği konusunda yıllardır yapılan araştırmalar olan fotokimyasal sis olaylarının oluşumunun ilk sonucu, neredeyse bütün araştırmacıların birleştiği ortak basamağıdır.
nokta, kirliliğin en önemli sebebinin yanma işlemleri Kükürt dioksit, SO2, kükürt içeren yakıtların yakılmasının olduğudur. Mükemmel veya bir başka deyişle tam yanma bir ürünüdür. Yine NO2 gibi SO2 de atmosferde bazı koşullarında, yakıt içerisindeki hidrojen (H) ve karbon tepkimeler sonucu, asit yağmurlarının temel (C), yanma havasındaki oksijen (O2) ile birleşerek bileşenlerinden biri olan sülfürik asite (H2SO4) çevrilir. karbondioksit (CO2) ve su buharını (H2O) oluşturmaktadır. Gerçek durumda ise; yakıt içerisinde bulunan safsızlıklar, Atmosferdeki en önemli hidrokarbon; organik maddenin zayıf hava/yakıt oranı, çok yüksek veya çok düşük yanma fermantasyonu sonucu oluşan ve yeraltı kaynaklarından sıcaklıkları gibi sebeplerle kükürt oksitler, azot oksitler, doğalgaz olarak atmosfere salınan metan (CH4)’dır. CH4; karbonmonoksit (CO), yanmamış hidrokarbonlar, uçucu genel olarak reaktif olmayan bir hidrokarbondur ve partiküller gibi pek çok hava kirleticisi oluşmaktadır. fotokimyasal sis olaylarında etkisi önemsenmeyecek kadar küçüktür. Hava Kirliliği Hakkında Temel Kavramlar Hava kirliliği sorunları, bölgesel ölçekliden küresel Hava kirliliği kavramı, temiz olarak kabul edilen bir ölçekliye kadar farklı boyutlarda gerçekleşebilir. atmosferde toz, duman, gaz ve koku gibi kirletici Mantıksal olarak bu ölçekleri; bölgesel (yerel), kentsel, parametrelerin miktarının insan, hayvan ve bitki yaşamına, ulusal, kıtasal ve küresel olarak 5 ayrı boyutta ticari veya kişisel eşyalara ve bütüncül olarak çevre inceleyebiliriz. Bölgesel hava kirliliği kavramı 5 km kalitesine belirli bir süre boyunca zarar verebilecek çapında bir alanda görülen kirlilik olarak tanımlanabilir. seviyelere ulaşması olarak tanımlanmaktadır. Aynı şekilde kentsel kirlilik 50 km, ulusal kirlilik 50-500
Havayı kirleten maddelerin sınır değerleri, her ülkenin km, kıtasal kirlilik de 500 km çapın üzerindeki alanlarda ilgili kuruluşları tarafından bu hususta yayımlanmış yasal gerçekleşen kirlilik olayları için kullanılır. Küresel hava yönetmeliklerle belirlenir. kirliliği ise doğal olarak bütün dünyayı kapsamaktadır.
Atmosfer kimyasındaki en önemli olay; moleküllerin ışık Hava kirleticileri kaynaklarına göre, doğal kaynaklı ve enerjisi katalizörlüğünde gerçekleştirdikleri fotokimyasal antropojenik kaynaklı kirleticiler olarak tepkimelerdir. sınıflandırılabildikleri gibi, kirlilik kaynakları coğrafi yapısına göre alan, nokta ve çizgisel kaynaklar olarak da Karbon, kükürt ve azot oksitler, atmosferdeki önemli sınıflandırılabilir. Bunların dışında hava kirleticileri bileşenlerdir ve yüksek derişimlere ulaştıklarında birer oluşumuna göre, birincil ve ikincil kirleticiler olarak da hava kirleticisi olarak tanımlanırlar. Bunlardan karbon sınıflandırılabilir. dioksit (CO2), en baskın olanıdır ve atmosferin doğal bileşiminde de bulunmaktadır. Bitki büyümesinde, İç ve Dış Ortam Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı fotosentez olayındaki rolü sebebiyle önemli bir Üzerindeki Olumsuz Etkileri parametredir. Buna karşın günümüzde ortalama Sağlık çalışmaları ve uzun süreli kirlilik izleme atmosferik derişimi 360 ppm seviyelerinde olan CO2, bu çalışmalarından elde edilen bilgiler hava kirliliğinin hayat
kalitesi üzerinde olumsuz etki yarattığını, ortalama yaşam rahatsızlıklar ise osteoporoz, kasılma nöbetleri, zekâ süresini düşürdüğünü ve özellikle işte geçirilen süre geriliği, davranış bozuklukları, hafıza problemleri, yüksek zarfında üretim verimini düşürdüğünü ortaya koymuştur. kan basıncı sebepli kalp krizleri veya anemi olarak sıralanmaktadır. Epidemiyolojik bulgular ışığında günümüzde pek çok ülke hava kirliliğinin önlenmesi veya azaltılması çalışmaları Azot oksitler (NOx) de renksiz ve kokusuz olmakla kapsamında çeşitli kirletici parametreler üzerinde birlikte, NO2 bileşeni havadaki partiküllerle birleştiğinde sınırlamalar getirmiştir. kızıl-kahverengimsi bir kirlilik görüntüsüne sebep olmaktadır. Çoğu zaman havası kirli büyük şehirlere uzak Ülkemizde de hava kirliliğine bağlı sağlık sıkıntılarının mesafeden bakıldığında kentin üzerinde görülen önlenmesi, insan ve çevre sağlığının korunması ve dolaylı kahverengi hava katmanının sebebi olarak bilinmektedir. olarak devletin bu gibi sağlık problemlerinin tedavisi için Doğal kaynaklardan atmosfere salınabildiği gibi, birincil gerçekleştireceği harcamaların azaltılması amaçlarıyla kaynakları motorlu taşıtlar, elektrik üretimi, endüstri 11.08.1983 tarihli ve 5909 sayılı Çevre Kanunu tesisleri ve evlerimizi ısıtmak amacıyla tükettiğimiz kapsamında yürürlükte olan Hava Kalitesi Değerlendirme yakıtların emisyonlarıdır. Azot oksitler yer seviyesinde ve Yönetimi Yönetmeliği (HKDYY) gerekli yasal istenmeyen bir kirletici olan ozonun (kötü ozon) en önemli uygulamaları düzenlemektedir. Bu yönetmeliğin amacı; sebepleridir. Aynı zamanda nitrik asit oluşumuna sebep hava kirliliğinin çevre ve insan sağlığı üzerindeki zararlı olduklarından dolayı asit yağmurlarının da temel bileşeni etkilerini önlemek veya azaltmak için hava kalitesi sayılmaktadırlar. Azotlu bileşiklerin yağışlar vasıtasıyla su hedeflerini tanımlamak ve oluşturmak, tanımlanmış kütleleri üzerine düşmesi ise su kalitesi üzerinde de metotları ve kriterleri esas alarak hava kalitesini olumsuz etkilere sebep olmaktadır. Bu bileşenlerin bina içi değerlendirmek, hava kalitesinin iyi olduğu yerlerde (iç ortam) kaynakları ise evlerde kullanılan yemek pişirme mevcut durumu korumak ve diğer durumlarda amacıyla kullanılan ocaklar, gaz sobaları ve odun-kömür iyileştirmek, hava kalitesi ile ilgili yeterli bilgi toplamak yakılan sobalardır. NO2 gazına uzun süreli maruziyetlerde ve uyarı eşikleri aracılığı ile halkın bilgilendirilmesini çeşitli solunum yolu rahatsızlıkları ile astım gibi sağlamaktır. hastalıklar arasında oldukça güçlü ilişkiler mevcuttur. Dış ortam hava kalitesinin korunması amacıyla uygulanan Ayrıca uzun süreler boyunca yüksek derişimde NO2’ye bir diğer yönetmelik ise Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin maruz kalınması kronik akciğer hastalığının en önemli Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY)’dir. SKHKKY’nin sebeplerinden bir tanesidir. amacı ise sanayi ve enerji üretim tesislerinin faaliyeti Azot oksitler ve UOB’lerin güneş ışığı varlığındaki sonucu atmosfere yayılan is, duman, toz, gaz, buhar ve kimyasal tepkimeleri sonucunda yer seviyesi ozon aerosol hâlindeki emisyonları kontrol altına almak; insanı oluşumu gerçekleşmektedir. Yer seviyesi ozon maruziyeti ve çevresini hava alıcı ortamındaki kirlenmelerden zatürre, bronşit ve daha uzun süreli maruziyetlerde kalıcı doğacak tehlikelerden korumaya; hava kirlenmeleri akciğer hasarlarına sebep olmaktadır. Bu kirletici ayrıca sebebiyle çevrede ortaya çıkan umuma ve komşuluk bitki fotosentezini engellemekte ve bitkilerde verim münasebetlerine önemli zararlar veren olumsuz etkileri kaybına sebep olmaktadır. gidermeye ve bu etkilerin ortaya çıkmasını engellemeye ilişkin usul ve esasları belirlemektir. Diğer bir hava kirletici gaz olan SO2 kükürt içeren yakıtların yakıldığı yanma sistemlerinin bacalarından Bilim insanlarının uzun yıllardır üzerinde yoğunlaştığı atmosfere salınır. Azot oksitlere benzer kimyasal nokta, özellikle 6 hava kirletici bileşenin insan sağlığı tepkimeler neticesinde atmosferde su buharıyla birleşerek üzerinde önemli sorunlar yarattığıdır. Bu 6 bileşen sülfürik asit (H2SO4) oluşumuna ve dolayısıyla bitkilere, çoğunlukla kriter kirleticiler olarak düştüğü toprağa ve su kütlelerine önemli hasarlar veren isimlendirilmektedirler. Bu kirleticilerden karbon asit yağışına sebep olur. SO2 genel olarak solunum monoksit (CO) renksiz ve kokusuz, çeşitli yakıtların eksik sistemini olumsuz yönde etkileyerek kalp ve akciğer yanması durumunda oluşan bir gazdır. Özellikle kentsel hastalıklarına sebep olur. Özellikle astım hastalarını, yaşlı bölge havasında CO’nun kaynağı (yaklaşık %95’i) ve çocukları ciddi şekilde etkiler. motorlu araç emisyonlarıyla ilişkilidir. Zehirli bir gaz olan CO boğucu etkisinin yanında insan sağlığını kalp ve Son kriter hava kirleticisi olan partikül maddeler, merkezi sinir sistemi rahatsızlıklarına da sebep olması yapılarında sayısız organik ve inorganik bileşiği ihtiva dolayısıyla olumsuz etkilemektedir. Diğer bir kriter eden, insan solunum sisteminin derinliklerine kadar nüfuz kirletici olan kurşun ise pil ve akümülatör üretimi ve edebilen oldukça küçük askıda zerrecikler olarak bertarafı gibi çeşitli endüstriyel faaliyetler neticesinde tanımlanır. Askıda küçük asidik parçacıkları (nitrat ve atmosfere karışabilir. Diğer önemli kaynakları metal sülfatları), yanma artığı çeşitli organik bileşenleri (çok işleme ve izabe tesisleri, yakıt tüketimi ve diğer halkalı aromatik hidrokarbonlar, kurum, elementel kaynaklardır. Kurşun insan vücudunda birikim göstererek karbon), ağır metalleri, askıda toprak zerreciklerini, çeşitli organlarda hasara sebep olmaktadır. Bu etkileri bakteri, mantar, küfler ve bitki sporları gibi alerjen çoğunlukla böbrekler, beyin, merkezî sinir sistemi ve biyolojik parçacıkları bünyelerinde barındırabilirler. kanda görülmektedir. Kurşun maruziyetiyle ilişkilendirilen
Özellikle PM10, ve daha önemlisi PM2.5 olarak Sigara dumanı ise iç ortam hava kalitesini etkileyen bir tanımlanan ince partiküller insan sağlığı açısından oldukça diğer önemli faktördür. Sigara dumanında yaklaşık olarak tehlikelidir. İnce partiküller (PM2.5) kaynaktan 60 farklı kanserojen bileşen mevcuttur. İç ortamda sebep salındıktan sonra küçük boyutları sebebiyle havada uzun olduğu kirlilik sebebiyle sigara dumanı sadece sigara süreler (günler ve hatta haftalar mertebesinde) asılı kalarak kullananları değil, aynı zamanda sigara kullanmamasına uzun mesafeler katedebilirler. Bu fenomen uzun mesafeli rağmen dumana maruz kalan diğer kişileri de hava kirliliği taşınımı olarak ifade edilir. Kaba partiküller etkilemektedir. Bu sebeple sigara kullanmayan kişilerde ise nispeten daha kısa süreler (dakikalar ve saatler) havada de sigara dumanına maruziyete bağlı kanser vakalarında asılı kalabilmektedirler. Bu özelliklerine bağlı olarak artış gözlenmektedir. PM10 partikülleri zaman zaman kaynaktan salındıktan İç ortamdaki biyolojik kirletici parametreler de ayrıca sonra çökene kadar maksimum 50 km gibi mesafeler kat astıma ve diğer alerjik reaksiyonlara sebep olabilmektedir. edebilirken, ince partiküller yüzlerce km mesafelere Polenler, bakteriler, virüsler, sporlar, küfler ve parazitlerle taşınabilirler. İnce partiküller aynı zamanda akciğerlerdeki karakterize edilen biyolojik faktörler çeşitli kaynaklardan hava değişim keseciklerine kadar ulaşarak bu bölgeden salınabilmekte ve iç ortamda uzun süre havada askıda kan dolaşımına karışıp çeşitli organlara kadar kalarak solunum yoluyla insan bünyesine taşınabilmektedirler. Sağlık bakımından kaba partiküller girebilmektedirler. Formaldehit, halı ve kilimlerden, daha az önem arz eden rahatsızlıklarla (gözlerde ve izolasyon malzemelerinden ve ahşap ürünlerden salınan boğazda tahriş gibi) ilişkilendirilirken, ince partiküller bir diğer önemli iç ortam hava kirleticisidir. Bu kirleticiye solunum ve dolaşım sistemi rahatsızlıkları ve kanser gibi maruz kalınması durumunda da yukarıda sayılan çeşitli daha vahim sorunlara sebep olmaktadırlar. rahatsızlıklar ortaya çıkabilmektedir. Son olarak ise iç Dış ortamda ölçülen yüksek partikül madde ortamda sıklıkla rastlanan, çoğunlukla toprağın yapısında derişimlerindeki artışla ilişkili olumsuz kardiyovasküler bulunan ve binanın inşa edildiği beton gibi temel inşaat etkiler çok sayıda bilimsel araştırma neticesinde malzemelerinden düşük hızlarda salınan Radon gazı da belgelenmiştir. Zaman serileri ile izlenen dış ortam önemli bir iç ortam hava kirleticisi, aynı zamanda da partikül madde kirlilikleri ve nüfus bazında incelenen akciğer kanseri sebebidir. ölümlerin artması ve dolaşım sistemi şikayetleriyle İç ortam hava kirliliği kaynaklı sağlık sorunlarının son yapılan hastane başvuruları arasında istatistiksel açıdan derece yaygın olmasının en önemli sebeplerinden biri, iç oldukça tutarlı ilişkiler görülmüştür. ortam hava kirleticilerini sınırlayan geçerli yasal Dünya Sağlık Örgütü (WHO) raporlarına göre Dünya yönetmeliklerin eksikliğidir. İç ortam hava kirliliğine nüfusunun yarıdan fazlası önemli şekilde iç ortam hava maruziyet büyük oranda insanların kişisel mülkiyetleri kirliliğine maruz kalmaktadır. Bu sorun büyük ölçüde olan evlerinde gerçekleşmekte, bu durum ise konu ısınma ve yemek pişirme maksatlarıyla evlerde odun, üzerinde etkili yönetmeliklerin bu sebepten ötürü kömür ve tezek gibi katı yakıtların yakılmasıyla ilişkilidir. oluşturulmasının zorluğudur. Bununla birlikte bazı İç ortamdaki en önemli hava kirletici bileşenler partikül ülkelerde iç ortam hava kirliliğini azaltmaya yönelik maddeler, karbon monoksit, eksik yanma ürünleri olan çok uygulamalar da yok değildir. Örnek olarak Amerikan halkalı aromatik hidrokarbonlar, benzen ve formaldehittir. Çevre Koruma Ajansı (USEPA) tarafından iç ortam hava Bu kirleticilere iç ortamda maruz kalınmasıyla ilişkili kirliliğini azaltmaya yönelik önerilmiş bazı yönetmelikler olarak görülen alt solunum yolu inflamasyonları ile kronik mevcuttur. Bu yönetmelikler kapsam olarak kurşun içeren obstruktif pulmoner hastalık (KOAH) gibi sağlık boyaların kullanımını, formaldehit ihtiva eden halı ve sıkıntıları ortaya çıkmaktadır. kilimlerin üretiminin sınırlandırılmasını, asbestli ürünlerin yasaklanmasını ele almak suretiyle iç ortam hava İç ortam hava kirliliği günümüzde özellikle kentsel kalitesinde önemli oranda iyileşmeyi sağlamaktadır. bölgelerde de ön plana çıkan önemli bir sağlık tehdididir. Bu sorun bina içi emisyon kaynaklarıyla Günümüzde insan sağlığının korunması ve mesleki ilişkilendirilebileceği gibi, aynı zamanda kirli dış ortam kirliliğe bağlı ortaya çıkabilecek sağlık risklerinin havasının evlere nüfuz etmesiyle de açıklanabilmektedir. azaltılması için iç ortam hava kalitesi, özellikle de çeşitli Özellikle UOB grubu kirleticilerin iç ortamdaki önemli iş kollarında çalışan kişilerin maruz kaldığı iç ortam hava kaynakları; saç spreyleri, mobilya cilaları, tutkallar, oda kirliliği sınır değerleri belirleyen en önemli kuruluşlardan kokuları, ahşap koruyucular, güve kovucular ve biri İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi (Occupational Safety boyalardır. and Health Administration – OSHA) olarak bilinmektedir. OSHA, Amerika Birleşik Devletleri Çalışma Bakanlığı İç ortam hava kirliliğine maruziyet neticesinde ortaya altında faaliyet gösteren bir organizasyondur. Yayımlamış çıkabilecek sağlık sorunları ise gözlerde, burunda ve olduğu çeşitli yönetmelikler kapsamında özellikle insan boğazda yanma ve tahriş, baş ağrısı, halsizlik gibi sağlığı üzerinde olumsuz sağlık etkileri olan hava kirletici sorunlardır. İç ortam hava kirliliğine bağlı olarak ortaya parametrelerin maruziyet odaklı sınır değerlerini belirler. çıkan, sebebi ise net olarak belirlenemeyen, binadan çıkıldıktan sonra kaybolan bu rahatsızlıklar genel olarak Ülkemizde ise işyerlerinde maruz kalınan kirleticiler hasta bina sendromu olarak isimlendirilmektedir. üzerindeki denetim yetkisi bulunan yapı Aile, Çalışma ve
Sosyal Hizmetler Bakanlığıdır. Özellikle iç ortam hava kalitesinin belirlenmesi hususunda belirtilen bakanlıkça yayımlanmış 4 adet yönetmelik mevcuttur. Bunlar:
1. Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, 2. Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, 3. Tozla Mücadele Yönetmeliği, 4. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
olarak sıralanabilir. Bu sayılan 4 yönetmelik temel olarak çeşitli iş kollarında çalışan kişilerin mesleki olarak maruz kaldıkları iç ortam hava kirletici parametrelere maruziyetini sınırlayan limit değerleri barındırmaktadırlar.