İKT315U-SOSYAL BİLİMLERDE PROJE YÖNETİMİ
Ünite 8: Projelerde Ulusal ve Uluslararası Fon Kaynakları
Giriş
Günümüzde kamu ve özel tüm birimler kısa ve uzun dönemli amaçlarına ulaşmak üzere mevcut projelerini sürdürmekte ve/veya yeni projeler meydana getirmektedir. Hayallerin gerçeğe dönüşmesinin önünde duran belki de en önemli engel projelerin finansmanında kullanılacak fonların bulunabilmesidir. İki bin yıl önce “Bana bir dayanak noktası ve yeterli uzunlukta bir kaldıraç verin dünyayı yerinden oynatayım” diyen Arşimet’in bu sözü belki de orijinal fikirlerini hayata geçirmek, hayallerine ulaşmak için gerçekleştireceği projeler için fon bulamamaktan yakınan çok sayıda girişimcinin aklından geçmiştir. Gerçekten de projelere fon bulabilmek bu sürecin belki de en kritik aşamasıdır.
Projelerde Ulusal Fon Kaynakları
Bir Projenin kurumsal çerçevesi şu unsurlardan oluşmaktadır (Ankara Kalkınma Ajansı, 2018):
• Proje yararlanıcıları • Proje sahibi • Sözleşme makamı • Uygulayıcı kuruluş • Fon sağlayan kuruluş
Görüldüğü üzere fon sağlayan kuruluşlar projelerin kurumsal çerçevesinin önemli unsurlarından biridir. Dünyada projelere fon (finansman) sağlayan çok sayıda ulusal ve uluslararası kurum, kuruluş, program ve organizasyon türü bulunmaktadır.
Kalkınma Ajansları
Dünya genelinde ülke içinde farklı bölgelerin sosyoekonomik imkânlarını geliştirme amacıyla merkezî hükûmetten bağımsız bir idari yapı kurulma girişimlerinin tarihi oldukça eskiye dayanır. 1929 Buhranı sırasında ABD’de oluşan bölgesel dengesizlikler için oluşturulan organizasyonlar bölgesel kalkınma ajanslarının ilk örnekleri olmuştur. Avrupa’da İkinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan bölgesel gelişmişlik farklarını gidermeye dönük politikalar çerçevesinde oluşturulan ve yararlanılan bölgesel kalkınma ajanslarından Soğuk Savaş sonrasında, yani 1990’lı yıllarda Doğu Avrupa ülkelerinin kalkınması için de yararlanılmış ve yeni girişimlerde bulunulmuştur. Türkiye’nin bölgesel kalkınma ajanslarına dönük ilgisi 1990’lı yıllarda Avrupa Birliği’ne tam üyelik çalışmaları çerçevesinde başlamıştır. 1999’daki Helsinki Zirvesi sonrasında imzalanan Katılım Ortaklığı Belgesi hükümleri gereği yasal düzenleme sürecine geçilmiş, “Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu, Koordinasyonu ve Görevleri Hakkında Kanun” 25 Ocak 2006 tarihinde kabul edilerek 08 Şubat 2006 tarihinde yürürlüğe girmiştir (Cankorkmaz, 2011).
Kalkınma Ajansları, bölgeler arası eşitsizliklerin azaltılması ve bölgesel kalkınmanın gerçekleştirilmesi için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda çalışmalar yürütmekte olan özerk kamu kuruluşlarıdır.
Kalkınma ajansları, detayları yıllık çalışma programında ve başvuru rehberinde açıkça belirtilmek kaydıyla, yerel idarelerin, üniversitelerin, diğer kamu kurum ve kuruluşlarının, kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarının, sivil toplum kuruluşlarının, kâr amacı güden işletmelerin, kooperatiflerin, birliklerin ve diğer gerçek ve tüzel kişilerin proje veya faaliyetlerini Kalkınma Ajansları Proje ve Faaliyet Destekleme Yönetmeliği’nde belirtilen usul ve esaslar dâhilinde destekler. Mali destek türleri şunlardır:
a. Doğrudan Finansman Desteği, b. Doğrudan Faaliyet Desteği, c. Güdümlü Proje Desteği, d. Faiz Desteği, e. Faizsiz Kredi Desteği.
Kalkınma ajansının sunduğu mali desteklerden yararlanmak için, başvuru matbu formlarının doldurulup ilgili ajans hizmet binasına elden teslim edilmesi veya kargo veya posta yoluyla gönderilmesi gerekir. Mali destek programlarına ait belgeler ilgili kalkınma ajansının internet sitesinden veya kalkınma ajansı hizmet binasından temin edilir. Ayrıca bilgilendirme ve eğitim toplantılarında başvuru rehberleri temin edilebilir. Mali Destek Programlarına ilişkin son başvuru tarihi ve saati teklif çağrısı kapsamında ilan edilip; tüm yazılı belgelerde, ilgili ajansın internet sayfasında ve başvuru rehberlerinde yazılı olarak, bilgilendirme toplantılarında ise sözlü olarak potansiyel başvuru sahiplerine bildirilir. Bu tarih ve saatten sonra teslim edilen projeler, ilgili ajans tarafından kesinlikle değerlendirmeye alınmaz.
Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB)
Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB), Türkiye’deki küçük ve orta ölçekli işletmelerin ekonomideki rolünü, etkinliğini artırmak ve rekabet güçlerini artırmak ve sanayide entegrasyonu ekonomik gelişmelere uygun biçimde gerçekleştirmek amacıyla kurulmuş kamu kurumudur.
KOBİ’ler 250’den az çalışan istihdam eden, yıllık bilanço veya net satış hasılatından biri 125 milyon TL’yi geçmeyen işletmelerdir. Türkiye’de toplam işletmelerin yaklaşık % 99’u, toplam istihdamın yaklaşık % 75’i, toplam katma değerin yaklaşık % 55’i, toplam satışların yaklaşık % 64’ü ve toplam yatırımların yaklaşık % 53,3’ü KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilir.
KOSGEB tarafından yapılan destekler arasında ön plana çıkanlardan biri Girişimcilik Destekleri’dir. Girişimcilik destek alanının amacı yeni kurulan işletmelerin en kırılgan oldukları dönemde hayatta kalma oranının arttırılmasına katkı sağlamak ve ulusal plan ve programlar doğrultusunda yeni işletmelerin kurulmasını ve sürdürülmesini sağlamaktır. Girişimcilik destek kalemleri şunlardır:
a. Kuruluş Giderleri Desteği b. Performans Desteği
c. Makine, Teçhizat ve Yazılım Desteği d. Mentörlük, Danışmanlık ve İşletme Koçluğu Desteği
Projelerine fon bulmaya çalışan girişimciler için önemli bir diğer imkân da KOSGEB’in “İş Planı Ödülü Destek Programı”dır. Bu destek programının amacı girişimcilik ekosisteminde yer alan aktörler ile iş birliği sağlanarak girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında teşvik edilmesi için girişimcilik konulu yarışmalar sonucu başarılı bulunan iş planlarının/iş modellerinin/iş fikirlerinin ödüllendirilerek hayata geçirilmesini sağlamaktır.
KOSGEB tarafından verilen desteklerin en önemlilerinden biri de “Kobi Finansman Destek Programı”dır. Bu programın amacı KOBİ’lere uygun koşullarda finansal destek temin edilerek finansman sorunlarının çözümü, üretim, kalite ve standartlarını artırmaları, istihdam yaratmaları, uluslararası düzeyde rekabet etmelerinin sağlanmasıdır.
KOSGEB Başkanlığı, küçük ve orta ölçekli işletmelere laboratuvar test ve analiz hizmeti ile rehberlik ve danışmanlık hizmetleri (teknik danışmanların yetkilendirilmesi ve teknik danışmanlık) de sağlamaktadır. Laboratuvar test ve analiz hizmeti 16 Temmuz 2020 tarihinden itibaren TSE (Türk Standartları Enstitüsü) tarafından verilmeye başlanmıştır.
Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK)
“Merkezi Olmayan Uygulama Sistemi” çerçevesinde hibe fonlarını dağıtmak amacıyla, 2011 yılı Ağustos ayında IPARD fonlarının kullanımına ilişkin yetki devrini almış ve bununla birlikte başvuru çağrı ilanlarına çıkılması, projelerin seçimi, sözleşmelerin imzalanması ile ödeme ve raporlama işlemlerinin yürütülmesine dair tüm yetki Avrupa Komisyonu tarafından TKDK’ye devredilmiştir.
T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı Destekleri
T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı, gençlerin kişisel ve sosyal gelişiminin desteklenmesi, potansiyellerini gerçekleştirebilmelerine imkân sağlanması, karar alma ve uygulama süreçleri ile sosyal hayatın her alanına etkin katılımının artırılması, gençlik ve spor hizmetlerine erişimlerinin kolaylaştırılması ve yenilikçi fikirlerin hayata geçirilmesine yönelik proje destek programları uygulamakta ve projelere katkı sağlamaktadır.
Gençlik Projeleri Destek Programlarının amacı, gençlerin evrensel ve insani değerlere sahip olmalarıdır. Ve millî, manevi değerlerine bağlı, çevreye saygılı, bilgi ve öz güven sahibi, etkin, girişimci, toplumsal aidiyet duygusu yüksek, toplumsal hayata aktif katılan, temel hak ve hürriyetlerini etkin bir biçimde kullanan ve uluslararası alanda akranlarıyla rekabet edebilecek seviyede bireyler olarak kendi potansiyellerini tam anlamıyla gerçekleştirebilecekleri imkân ve zemini oluşturmaktır.
T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Destekleri
T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı “İnovasyon ve Ar-Ge’nin önemini kavramış kendi teknolojisini üreten ve satan, rekabet gücü ve refah seviyesi yüksek bir Türkiye” vizyonuna uygun bir şekilde sosyoekonomik kalkınmanın ve küresel rekabet gücünün belirleyicisi olan Ar-Ge ve inovasyon yapılan yatırımların artırılması için teknoparkların kurulması ve gelişmesini teşvik etmek için çok sayıda ve önemli miktarda proje destekleri sağlamaktadır.
Yatırım teşvik sisteminin amacı;
• Cari açığın azaltılması amacıyla ithalat bağımlılığı yüksek olan ara malı ve ürünlerin üretiminin artırılması, • teknolojik dönüşümü sağlayacak yüksek ve orta yüksek teknoloji içeren yatırımların desteklenmesi, • en az gelişmiş bölgelere sağlanan yatırım desteklerinin artırılması, • bölgesel gelişmişlik farklılıklarının azaltılması, • destek unsurlarının etkinliğinin artırılması • ve kümelenme faaliyetlerinin desteklenmesi.
Sivil Toplum Kuruluşlarının Destekleri
Sivil Toplum Kuruluşları (STK) kamu ve özel sektörden farklı yapılardır ve “toplumdaki çeşitli sorunları bağımsız olarak ele alıp kamuoyunu bilgilendirme ve aydınlatma görevi yapan, öneriler sunan her türlü birlik” şeklinde tanımlanmaktadır. Vakıflar, dernekler, birlikler, kooperatifler, sendikalar, meslek odaları ve partiler birer sivil toplum kuruluşudur ve hepsinin farklı kuruluş amaçları vardır. Türkiye’de STK’lerin önemli kısmını vakıf ve dernekler oluşturmaktadır.
Mikrokredi
Mikrokredi, dar gelirli kadınların kendi kendilerine gelir getirici faaliyetlerde bulunmasına imkân sağlayan, teminat ve kefalet gerektirmeden verilen küçük bir sermayedir. Türkiye İsrafı Önleme Vakfı (TİSVA) bünyesinde yürütülen Türkiye Grameen Mikro Finans Programı (TGMP) kâr amacı gütmeyen bir iktisadi kuruluştur. Türkiye’deki yoksulluğu azaltmak için dar gelirli kadınlara hibe yerine küçük miktarda krediler vermektedir. Bu “mikrokredi” sistemi, dar gelirli kadınlara iş sağlayarak onların devamlı bir şekilde aile bütçesine katkı sağlamalarını hedeflemektedir (BAKKA, 2019: 67).
Mikrokredinin öncüsü 2006 yılı Nobel Barış Ödülü sahibi Prof. Dr. Muhammed Yunus’tur. Yunus, kurduğu “Grameen Bank” ile yoksulluğun azaltılmasına çalışmıştır.
Kitle Fonlaması (Crowd-Funding)
Kitle fonlaması son yıllarda özellikle Amerika ve başta Almanya, İngiltere gibi Avrupa ülkeleri olmak üzere birçok ülkede kullanılan, yeni kurulmuş, finansman arayışı içerisindeki şirketlere yeni bir seçenek olarak doğmuş bir ortaklık biçimidir. Gündeme gelmesinden sonra dünya
ülkelerinde hızlı bir şekilde hukuki altyapısı kurulmaya başlanmıştır.
Kitle fonlaması üç tipte karşımıza çıkmaktadır;
• Bağış/Ödül Kitle-Fonlaması: Ödül sisteminde, yeni yapılacak bir albümün kapağında yer alan teşekkür metninde yer verilmek, bir davetin biletlerini almak, bedelsiz hediyeler almak gibi durumlar bağışçılar için bir motivasyon kaynağı olmaktadır. • Borç Kitle Fonlaması: Bu fonlama türünde, yatırımcılar paralarını faizi ile birlikte geri almayı hedeflemektedir. “Denkler arası borç verme” de denilen bu sistemde, geleneksel bankalar sistem dışında kalmakta ve yatırımcılar bir fikrin başarısına katkıda bulunmanın menfaatini görmektedirler. • Sermaye Kitle Fonlaması: Bu fonlama türünde yatırımcılar hisse karşılığında yatırım yapmaktadır. Yatırımcıların sağladığı fonlar karşılığında proje konusu işten hisse senedi verilmektedir ve başlangıç sermayesi sağlanmış olur.
Projelerde Uluslararası Fon Kaynakları
Çalışmamızın bu kısmında projelere fon sağlayan uluslararası fon kaynaklarını ele alacağız. Elbette bunların başında Avrupa Birliği gelmektedir. Avrupa Birliği tarafından sağlanan fonlar yedinci bölümde geniş ölçüde ele alındığı için burada yeniden incelenmeyecektir.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP)
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), “demokratik yönetişim”, “yoksulluğun azaltılması” ve “çevre-sürdürülebilir kalkınma” alanlarına yoğunlaşarak bu alanlardaki projelere fon sağlamaktadır. Ayrıca, proje uygulama desteği, özel sektörle işbirliği, kalkınma ve cinsiyet, bilişim teknolojileri konularında da destek sağlamaktadır. Bu programa kamu ve özel sektör kuruluşları başvurabilir. UNDP daha çok “proje uygulama desteği” sağlamaktadır.
Dünya Bankası
Dünya bankası hükûmetlere ve sivil toplum kuruluşlarına çeşitli alanlarda proje destekleri vermektedir. Örneğin, “Sosyal Kalkınma Sivil Toplum Fonu” kapsamında geliştirilen projelere fon desteği sağlayarak yoksul ve marjinalleşmiş grupların kalkınma süreçlerindeki söz haklarını ve etkilerini güçlendirmeyi ve böylelikle bu süreçleri daha katılımcı ve adil bir hâle getirmeyi amaçlamaktadır. Öte yandan “Yaratıcı Kalkınma Fikirleri Yarışması” ve Yenilikçilik Yarışması” ile girişimcilere finansal destek veya teknik yardım sağlamayı amaçlamaktadır. Dünya Bankası, Türkiye’deki sivil toplum ile sürekli bir diyaloğun oluşturulması açısından gençlik grupları, özel sektör ve kamu yetkilileri arasında ortaklığın sürdürülebilmesi için kolaylaştırıcı bir rol oynamaya çalışmaktadır.
Diğer Uluslararası Kurum ve Kuruluşların Sağladığı Destekler
Dünya üzerinde farklı ülkelerin kuruluşları tarafından sağlanan çok sayıda fon bulunmaktadır. Örneğin Hollanda Kalkınma Finans Kurumu gelişmekte olan ülkelerde sağlıklı bir özel sektörün oluşturulması için destekler sağlamaktadır. İspanya Kalkınma Finans Kurumu, İspanyol firmalarının yatırımcı olarak içinde bulunduğu gelişmekte olan, geçiş sürecinin yaşayan ve canlı ülke ekonomilerindeki maliyet-etkin projelere finansal destek sağlamaktadır. İsveç Kalkınma Fonu, Afrika, Asya, Latin Amerika ve Doğu Avrupa’daki (Avrupa Birliği üyesi olmayan ülkeler) yatırımlara risk sermayesi ve know-how hizmetleri sunmaktadır. Japonya kökenli “Japan Foundation”, “Japan International Cooperation Agency”, “Japan Center for International Exchange” ve “Japan Platform” gibi kuruluşlar doğrudan veya dolaylı olarak Sivil Toplum Kuruluşları’na destek sağlamaktadır.
Büyükelçilikler Tarafından Sağlanan Destekler
Hollanda Büyükelçiliği tarafından yürütülmekte olan MATRA Programı, bir sosyal dönüşüm programıdır. Bu program, Orta ve Doğu Avrupa ile Türkiye’de sosyal alanda çalışan sivil toplum kuruluşlarına ve yerel yönetimlere yönelik bir fon imkânı sunmaktadır. Kurumsal kapasitenin güçlenmesi ve Avrupa Birliği müktesebatına uyum odaklı projelere sahip olan sivil toplum kuruluşlarına, merkezî, bölgesel ve yerel otoritelere ve kâr amacı gütmeyen eğitim kurumları desteklere başvurabilirler.
Projelere Amerika Birleşik Devletleri de (ABD) katkıda bulunmaktadır. ABD’nin verdiği destekler özellikle “Ortak Güvenliğin Desteklenmesi”, “Ekonomik Refahın Güçlendirilmesi”, “Demokratik Değerlerin Pekiştirilmesi”, “Türk-Amerikan İlişkilerinin Güçlendirilmesi” başlıkları altında toplanmaktadır.