HUK306U-ÖZEL VERGİ HUKUKU II
Ünite 1: Katme Değer Vergisi I
Giriş
Katma değer vergisi; “gelir”, “servet” ve “harcama” üzerinden alınan vergiler şeklindeki geleneksel üçlü sınıflandırmada, harcamalar üzerinden alınan vergiler içerisinde yer alan “dolaylı” bir vergidir. Bu da katma değer vergisinin, mal ve hizmetlerin fiyatlarının içerisinde yer alarak en son tüketicilere (nihai tüketici) kadar “yansıtılabildiği” anlamına gelmektedir.
Katma Değer Vergisinin Ayırt Edici Özellikleri
Bu kısımda Türkiye’de katma değer vergisinin, daha önce uygulanan ve yerine getirildiği diğer muamele (satış/harcama) vergilerinden ayrılan özellikleri ya da onlara göre üstün yanları ele alınmaktadır.
Katma Değeri Esas Almaktadır
Katma değer vergisi, mal ve hizmetlerin üretimlerinden tüketilmelerine kadar olan her bir aşamada, sadece o aşamada “katılan” ya da “eklenen” değer üzerinden alınan bir vergidir. Katma değer vergisi adı da zaten buradan gelmektedir.
Katma değere bir örnek vermek gerekirse bir perakendecinin, bir üreticiden 100 TL’ye aldığı bir malı, üzerine bir miktar kâr ilave ederek 300 TL’ye satması hâlinde, katma değer vergisinin matrahı, satış tutarı değil, perakende aşamasında katılan değerdir. Böylece katma değer vergisi, perakende aşamasında katılan değer olan 200 TL üzerinden (300 TL-100 TL) hesaplanacaktır.
Katma değer vergisi satış vergilerinin bu olumsuz sonucunu ortadan kaldırmak için geliştirilmiştir. Katma değer vergisinin bir başka özelliğini, satıcılar tarafından mal ya da hizmetin fiyatına eklenerek müşteriye (nihai tüketiciye) “yansıtılan” bir vergi olduğunu göstermektedir.
İhracatı Teşvik Eder
Katma değer vergisinin en önemli özelliklerinden biri, ihracattan vergi alınmamasıdır. Buradaki temel amaç ihracatın ülke ekonomisi için taşıdığı önemi göz önünde bulundurarak ihracatın artmasına katkı sağlamaktır.
Varış ülkesi prensibinin geçerli olduğu bütün ülkelerde, ihracat katma değer vergisinden muaftır. Katma değer vergisi uygulamasında ihraç edilen maldan vergi alınmadığı gibi, söz konusu malın bünyesinde barındırdığı yani alımında daha önceden ödenen vergiler de iade edilmektedir
Vergi Kaçakçılığı Teşvikini Azaltır
Katma değer vergisi her aşamadaki katma değer üzerinden alındığı için “aracıların” vergi yükünü daha az hissetmesine ve kaçakçılık eğiliminin azalmasına neden olmaktadır. Daha da önemlisi, bünyesinde barındırdığı vergi indirimi mekanizması sayesinde, bir önceki aşamada ödenen verginin, bir sonraki aşamada ödenecek vergiden indirilmesine izin vermesi, “belge kullanımını” avantajlı hâle getirerek kaçakçılığı önlemektedir.
Dolayısıyla katma değer vergisi uygulamasında belge düzenlenmesi son derece önemlidir. Katma değer vergisi sisteminde indirimden yararlanabilmek için belge alma şartı bulunmaktadır. Bu alıcıların satıcıları kontrol etmeleri yani ödedikleri verginin alış faturalarında yer almasını sağlamaları gerektiği anlamına gelmektedir. Bununla birlikte, son yıllarda katma değer vergisinde yaşanan kayıp ve kaçakların da büyük boyutlara ulaştığı ve bu amaçla kurulan organizasyonların devlet hazinelerinden her yıl büyük miktarlarda katma değer vergisini çaldığı görülmektedir.
Katma Değer Vergisinin Tespit Şekilleri
Katma değer vergisinin üç farklı türü vardır. Bunlar; gayrisafi hasıla tipi, gelir tipi ve tüketim tipi katma değer vergisidir. Bunlar arasındaki temel ayrım sermaye, yani yatırım mallarının vergi matrahına dâhil edilip edilmemesine göre yapılmaktadır.
Gayrisafi Hasıla Tipi Katma Değer Vergisi
Gayrisafi hasıla tipi katma değer vergisi uygulamasında, satın alınan sermaye malları ve bunların amortismanlarının, yani aşınma paylarının vergi matrahından düşülmesine izin verilmemektedir.
Gelir Tipi Katma Değer Vergisi
Gelir tipi katma değer vergisi uygulamasında, gayrisafi hasıla tipi katma değer vergisinden farklı olarak sermaye mallarının amortismanlarının belirli koşullarla matrahtan düşülmesine izin verilmektedir. Gelir tipi katma değer vergisinin matrahı; satışlardan, ara malların maliyeti ve amortismanlar düşülerek hesaplanmaktadır.
Tüketim Tipi Katma Değer Vergisi
Tüketim tipi katma değer vergisi uygulamasında, diğer iki yöntemden farklı olarak sermaye mallarının matrahtan tamamen indirilmesine imkân tanınmaktadır. Böylece yatırımlar vergi dışında tutulmaktadır ve sadece tüketim vergilendirilmiş olmaktadır. Tüketim tipi katma değer vergisinin matrahı; satışlardan, ara malların ve sermaye mallarının maliyeti düşülerek hesaplanmaktadır. Bu durumda sermaye mallarının ayrıca amortismanlarının da düşülmesine gerek kalmamaktadır.
Katma Değer Vergisinin Hesaplama Yöntemleri
Katma değer vergisi genellikle iki şekilde hesaplanmaktadır. Bunlar; katma değer yöntemi ve vergi indirimi ya da diğer adıyla vergi mahsubu yöntemidir.
Katma Değer Yöntemi
Katma değer yönteminde, katma değer vergisi adından da anlaşılacağı gibi doğrudan katma değer üzerinden hesaplanmaktadır. Katma değer ise iki şekilde hesaplanmaktadır:
1. Toplama yöntemi: Katma değer, faktör ödemeleri toplanarak hesaplanmaktadır.
2. Çıkarma yöntemi: Katma değer, satışlardan alışlar düşülerek hesaplanmaktadır.
Vergi İndirimi Yöntemi
Vergi indirimi yönteminde, satış üzerinden ödenen vergiden alış üzerinden ödenen vergilerin indirilmesi ya da mahsup edilmesi söz konusudur.
Yöntemlerin Karşılaştırması
Katma değer yönteminde, katma değer vergisi her aşamadaki katma değere, katma değer vergisi oranı uygulanarak hesaplanmaktadır.
Katma Değer Vergisinin Konusunu Oluşturan İşlemler
Bu kısımda Türkiye’de katma değer vergisinin konusunu oluşturan işlemler, anlaşılmasında kolaylık sağlayabilmek için üç kısma ayrılarak açıklanacaktır.
Mal Teslimleri ve Hizmet İfaları
Ticari, zirai ve mesleki nitelikteki mal ve hizmet teslimler katma değer vergisinin asıl konusunu oluşturmaktadır.
Tesliminin Tanımı
Katma değer vergisinin konusunu teslim oluşturmaktadır. Dolayısıyla teslimin ne anlama geldiği konusunda tereddüt yaşanmaması gerekmektedir.
Teslim Sayılan Hâller
Teslim tanımına tam olarak uymayan ve tereddüt arz eden bazı durumlarda, bunların vergilendirilebilmesi için ya da vergi dışında kalmalarını önlemek için, tek tek sayılan bazı faaliyetler de, teslim olarak kabul edilmiştir, yani vergiye tabi olacakları Kanunda açıkça belirtilmiştir.
Her Türlü Mal ve Hizmet İthalatı
Katma değer vergisinin bir diğer konusu da ithalattır. Katma değer vergisi yurt içi tüketimi vergilendirdiği için, mal ve hizmetlerin yerli ya da ithal olduğunun bir önemi bulunmamaktadır. Bir başka ifade ile katma değer vergisi yurt içi tüketim ve ithalat arasındaki vergi yükü farklılığını ya da rekabet eşitsizliğini ortadan kaldırarak vergilemede tarafsızlık sağlamaktadır.
Özellik Arz Eden Mal Teslimleri ve Hizmet İfaları
Ticari, zirai ve meslek nitelik arz etmeyen ya da bu tür faaliyetlerin kapsamına açıkça dahil edilemeyen ancak bununla birlikte ekonomik, mali ve sosyal nedenlerle vergi alınması gerekli görülen durumlar bu grupta yer almaktadır. Bu sayede, mükellef sayılmak ya da mükellef sayılmamak gibi nedenlerle ortaya çıkabilecek haksız rekabetin önüne geçilmiştir. Bu durumlar Kanun’da açıkça sayıldığı için, verginin konusunu oluşturdukları ile ilgili herhangi bir endişeye gerek kalmamıştır
Haberleşme, Radyo ve Televizyon Hizmetleri
Müşterek Bahis ve Talih Oyunları
Konser ve Sportif Faaliyetler ile Yarışmalar
Müzayede ve Gümrük Mahallerinde Yapılan Satışlar
Lisanslı Tarım Ürünü Senetlerinin Teslimi
Boru Hattı ile Taşımacılık
İktisadi İşletmeye Dâhil Mal ve Hakların Satışı
Bazı Kurum ve Kuruluşların İşlemleri
İhtiyari Olarak Mükellef Olmak İsteyenler
Katma Değer Vergisinde Mükellef vergi Sorumlusu
Bu kısımda “mükellef “ve “vergi sorumlusu” yer almaktadır. Katma değer vergisi mal ya da hizmetin satış fiyatına eklemek suretiyle nihai tüketiciye yansıtıldığı için, asıl yükünü nihai tüketiciler katlanmaktadır. Dolayısıyla Katma Değer Vergisi Kanunu’nda sayılan mükellefler aslında fiili mükellef olan nihai tüketicilerin ödedikleri vergiye aracılık etmektedir.
Mükellef
Katma değer vergisinin asıl mükellefi vergiye tabi işlemleri yapanlardır. Ancak özellik arz eden bazı işlemler de dikkate alınarak verginin mükellefi ayrı ayrı sayılmıştır.
Vergi Sorumlusu
Katma değer vergisinin temel işleyiş mekanizmasına göre; satıcı, alıcıdan tahsil ettiği katma değer vergisini onun adına vergi dairesine havale etmektedir.
Katma Değer Vergisinde Vergiyi Doğuran Olay
Bu kısımda vergiyi doğuran olayın meydana gelmesi açıklanmaktadır. Diğer vergilerde olduğu gibi katma değer vergisinde de vergiyi doğuran olay, bir durumun gerçekleşmesine ya da bir hukuki durumun tamamlanmasına bağlanmıştır. Vergiyi doğuran olayın belirlenmesi, uygulanacak kanun hükmünün belirlenmesi ve maddi ve şekli ödevlerin kanuna uygun olarak belirlenmesini sağlayacaktır. Bu çerçevede, vergiyi doğuran olay vergiye tabi işlemlere göre belli kurallara bağlanmıştır.
Mal Teslimi ve Hizmet İfasında
Katma değer vergisi açısından asıl vergiyi doğuran olay, malın teslim edilmesi ya da hizmetin yapılmasıdır. Böyle bir durumda fatura hemen düzenlenmese dahi (fatura maksimum 7 gün içinde düzenlenmek zorundadır) vergiyi doğuran olay malın teslimi edildiği ya da hizmetin yapıldığı tarihte gerçekleşmiş sayılacaktır. Örneğin, 28 Temmuz 2024 tarihinde teslim edilen ancak faturası 3 Ağustos 2024 tarihinde kesilen yani bir sonraki aya sarkan bir mal için, katma değer vergisi, faturanın kesildiği ağustos ayında değil, malın teslim edildiği temmuz ayında doğmuş sayılacaktır.
Mal ve Hizmet İthalatında
İthalatta, vergiyi doğuran olay gümrük vergisi ile ilişkilendirilmiştir. Eğer işlem aynı anda gümrük vergisine de tabi ise katma değer vergisi açısından vergiyi doğuran olay, gümrük vergisi ödeme mükellefiyetinin başladığı anda meydana gelir. Bu gümrük beyannamesinin gümrük idaresi tarafından tescil edildiği tarihi ifade etmektedir. Buna karşılık eğer işlem gümrük vergisine tabi değilse, o zaman da katma değer vergisi açısından vergiyi doğuran olay, yine gümrük beyannamesinin tescil tarihtir.
Uluslararası ve Transit Taşımacılık Hâllerinde
Türkiye’de yerleşik olmayan (ikametgâhı, işyeri, kanuni ve iş merkezi Türkiye’de bulunmayanlar) yabancılar tarafından, Türkiye ile yabancı ülkeler arasında yapılan yük ve yolcu taşımaları ile transit taşımalarda, katma değer vergisi açısından vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesi, malın gümrük hattından geçmesine bağlanmıştır.
Lisanslı Tarım Ürünü Depoculuğu İşlemlerinde
Son olarak 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu’na göre düzenlenen ürün senetlerinin temsil ettiği ürünlerin depodan çekilmesi anında katma değer vergisi doğmuş kabul edilmektedir.