sürekli artan ekonomik gücüyle hızla yükselişte olan Giriş burjuva sınıfı arasında geçici bir dengenin kurulduğunu
Klasisizm, XVII. yüzyılın ikinci yarısında, 1665-1685 ortaya koyar. XVI. Yüzyıl sonunda, 1562-1598 yılları yılları arasında, Fransa’da gelişen, daha sonra belli ölçüde arasında süren uzun ve ‘Nantes Fermanı’ ile askıya alınan Avrupa’da yaygınlaşmasına rağmen tümüyle Fransızlara Protestan- Katolik savaşlarının ardından Fransa’da özgü bir sanat ve edebiyat akımı olarak bilinir. Klasisizm başlayan ekonomik, siyasal ve toplumsal gelişme, kelimesi bu sanat anlayışının geliştiği dönemden yaklaşık ‘Fronde Hareketi’nin küçümsenemez olumsuz bir buçuk asır sonra kullanılmaya başlanmıştır. sonuçlarına rağmen XVII. yüzyılın ikinci yarısında
Fransa’nın Avrupa’da en güçlü ülke konuma gelmesiyle Klasisizmin Tanımı ve Klasisizmi Hazırlayan tavan yapar. Burjuva sınıfı gelişir. Etkenler Barok sanat anlayışın yıllar boyu yarattığı aşırı bezeme Fransa’da klasik edebiyat kuramı, barok dönem sonrasında isteği ve bu isteğin yarattığı düzensizliklerden kurtulup, Antik Dönemden ve İtalyan kuramcılardan esinlenen ve düzenli, tutarlı ve yalın bir sanat anlayışına duyulan özlem onların eğitim sistemini Fransız zevkine göre uyarlayan ile XVII. yüzyıl Fransa tarihine damgasını vuran XIV. aydınlar tarafından hazırlanır. Şiir alanında tanınan Louis’nin, Fransız sanatçılardan kalıcı ve görkemli sanat Nicolas Boileau, Şiir Sanatı adlı eserinde bu doktrini yapıtlarıyla kraliyet şato ve saraylarını donatma isteğinden şekillendiren, basitleştiren ve kuralların belirgin hale doğar. gelmesini sağlayan kişi olur.
Eski Latincede “toplumdaki en mutlu insan”, “birinci sınıf XIV. Louis döneminde Paris, sanat ve edebiyat kenti insan” anlamlarına gelen “classicus” sıfatı zaman içinde haline gelir. Poussin’in başlattığı ve Le Brun’ün anlam kaymalarına uğrayarak, “örnek alınan yazarlar” geliştirdiği “büyük üslup” denilen XIV. Louis dönemi anlamındaki “en üst düzey yazarlar” ve “okul ve sınıflarda resim sanatı ölçüyü, düzeni ve ince bir beğeni anlayışını eserleri öğretilen yazarlar” anlamında kullanılmaya yaygınlaştırır. Özellikle resimde beğeni, kuralların önüne başlanır. Günümüzde ise “klasik” kavramı, “üzerinden geçer. Saray dışında, farklı salon ve kafelerde gelişen çağlar geçtiği hâlde değerini yitirmeyen şaheserler; bir bilim sosyete kültürü de önemli ölçüde canlılık kazanır. XIV. veya sanat dalında doğruluğu kesinlikle benimsenmiş Louis öncesinde Paris’te en tanınmışları Bayan kurallar, ana dilini en güzel yazan ve kullanan yazarlar ve Rambouillet’nin Salonu olan yalnızca aristokrat salonları onların yazdıkları şeyler; okullarda yıllardır değişmeden varken, bunlara yenileri ve burjuva salonları eklenir.
öğretilen kesin bilgiler” için kullanılır. Klasisizmin İlke ve Kuralları
Bu dönemde özellikle Jean Chapelain, l’Abbé d’Aubignac Her şeyden önce klasik akımın temel amaçlarının başında ve Guez de Balzac düzensizliklerin ortadan kalkması, “hoşa gitmek” ve “eğitmek” vardır. Ölçülülük, kibarlık ve dilde ve sanatta bir düzenin sağlanması konusunda çaba ılımlılık nitelikleriyle donanmış “onurlu insanı” model harcarlar. Guez de Balzac, Fransızcayla da güzel söz alır. La Fontaine’in Fabl’lar’ında ortaya koyduğu ahlâki söyleme sanatlarının gerçekleşebileceği düşüncesinden derslerde olduğu gibi, iyiliğin her zaman kötülüğe üstün hareketle Şiir Sanatı (1624) adlı eserini kaleme alır. gelmesini ister. Evrensel gerçekliklerin arayışı peşindedir. Eserinde yer alan şiirlerde belagat için kullandığı söz Klasik ilkeleri şu şekilde sıralamak mümkündür: sanatlarında Fransızca örneklere yer verir. XVI. yüzyıl şiirinin belagat uğruna oldukça karmaşaya sürüklendiğini • Evrensel ve kalıcı insanı resmetmek söyleyen François Malherbe, biraz da saray şairi olmanın • Gerçeklik ve doğallık kaygısı verdiği özgüvenle, şiir dili ve kurallarının açık ve anlaşılır • Eski Yunan ve Latin yazar ve sanatçıların taklit hale gelmesini, ağırlıklarından kurtarılmasını, farklı lehçe edilmesi ve dillerden gelen sözcüklerin kullanılmamasını isteyerek, • Tüm edebi türlerin tanımlarının ve tasniflerinin isteği doğrultusunda şiirler kaleme alır. yapılması • Kuralların ve güçlüklerin belirlenmesi Yöntem Üzerine Söylem (1637) adlı kitabı yazan Descartes • Doğa ve gerçekliğe önem verilmesi da akılcılığa verdiği önemle klasik öncüler arasında yer • Mutlak güzellik ve iyiliğin arayışı alır. • Akla ve sağduyuya önem verilmesi Dil alanında yapılan çalışmalara XIV. Louis döneminde • Klasik ideal yapılan çalışmalar eklenir. Bir bilgin olan Ménage, 1672 • Mükemmellik ve düzen ve 1675 yılları arasında yazdığı Fransız Dili Üzerinde • Denge ve kalıcılık Gözlemler adlı eserinde Vaugelas’nın yerleştirmeye • Sadelik ve anlaşılırlık/açıklık çalıştığı kurallara sıkı sıkıya bağlı kalır. • Örf ve âdete uygunluk
Klasisizm aslında Fransız toplumu ve kültürünün • Kralın övülmesi
gelişmesinin bir yansımasıdır. Bu yansıma, topluma, Boileau ve Klasisizme Katkısı yönetime ve kaynaklara egemen ayrıcalıklı sınıflar (aristokrasi, yüksek din adamları sınıfları) ile eğitimli ve Boileau’dan önce klasisizmin en önemli kuramcısı eleştirmen Jean Chapelain’dir (1595-1674). Chapelain,
edebi kariyerine XIII. Louis ve Richelieu döneminde güder. Komedide, özellikle dönemin burjuva toplumunda başlar. XIV. Louis döneminde klasisizmin kural koyucu ya da kişilerinde karşılaşılan kusurlar tiyatroya taşınarak önemli karakteri haline gelir, ancak oluşturduğu kuralları gülünç hale getirilir. Boileau gibi sistematik hale getiremediği için onun Klasik komedinin tek temsilcisi konumundaki Molière kuralları çok bilinmez. (asıl adı Jean-Baptiste Poquelin’dir) (1622-1673), Fransız Boileau’ya hak ettiği değeri kazandıran onun 1674 yılında komedisini soylu bir tür olarak göstermek için Latin yayınlattığı dört bölümlük, toplamda bin yüz kadar yazarlar Plaute ve Térence’ın komedilerinden, İtalyan dizeden oluşan Şiir Sanatı adlı eseridir. Boileau bu farslarından, İspanyol tiyatrosundan Lope de Vega ve eserinde şunları savunmuştur: Calderon’dan esinlenir.
• Şair olmak için doğal yeteneklere sahip olunması Komedinin özellikleri şunlardır: gerektiğini, ayrıca oluşturulan eserin • Küçük bir burjuva ailesinde geçen dönemiyle mükemmelleştirilmesi için çok çalışılması çağdaş bir konuyu işler. gerektiğini; • Piyesin uzunluk ve kısalığına bağlı olarak, üç ya • Esinlenme ve hayal gücünden yararlanmanın da beş perdeden oluşur. aklın kontrolünde olması gerektiğini; • Güldürmeye yönelik komik yöntem ve unsurlar • Üslup üzerinde çalışmanın yararlı olacağını, içerir: jestlerin, sözcüklerin, durum ya da yanlış ancak bunun için şairin, Antik Yunan ve Latin anlaşılmaların ve karakterlerin, komikliği. şairleri örnek alması gerektiğini, onların taklit edilmelerinin uygun olacağını; • İçerdiği olay ve entrikaları mutlu sonla tamamlayan bir çözüm bölümüne sahiptir. • Yazarın, Aristo’nun ortaya koyduğu kurallara uyması ve özellikle, eylem (tek bir entrika olmalı), • Molière’in komedilerinde, Paris’te uzun dönem yer (oyun kişileri diyar diyar dolaşmamalı) ve gösteriler yapan İtalyan komedi grubu Commedia zaman (entrika bir günlük süreyi aşacak ölçüde dell’Arte’den esinlenerek kullandığı kişi ve olmamalı) birliğinden oluşan üç birlik kuralını göz bölümler bulunur. önünde bulundurması gerektiğini; • Komedi üç birlik kuralına uymama hakkına
• Fantezi durumların eserde kullanılmasından sahiptir. kaçınılmasını. Trajedi Klasik Türler Klasik trajedi özellikle Pierre Corneille ve Jean Racine
Klasisizmin ilke ve kurallarıyla kendini en iyi gösterdiği tarafından temsil edilir. Trajedi yazarları insanların temel alan tiyatrodur. Bunda o güne kadar şiir türü dışında kusurlarını, özellikle de tutku ve davranış biçimlerini, diğer edebi türlerin yeterince gelişememiş olmasının ve tutkuların neden olabileceği zararları göstererek tiyatronun halk ve saray çevresiyle doğrudan iletişim düzeltmeye çalışır. Trajedilerde tutkulu insanlar genellikle kurmasının rolü büyüktür. Molière komediyi toplumu ve çıldırırlar, ya başkalarını öldürürler ya da intihar ederler. insanın kusurlarını çözümlemenin bir aracı olarak kullanır. Trajedi çoğunlukla siyasal bir işleve sahiptir. Örneğin, Corneille’in Le Cid (1636) adlı trajikomedisi, türü Phèdre adlı oyunda, Phèdre’in kocası Thésée’nin öldüğü mükemmelliğine götüren kuralların uygulanmaya varsayımı krallığın kimin eline geçeceğiyle ilgili acı ve başladığı ilk oyun olur. Kurallarla çerçevesi belirlenmiş sıkıntı veren sorunu ortaya çıkarır, üstü kapalı biçimde klasik trajedinin esas esin kaynağı Antik Yunan ve Latin hükümranlık sorunu ele alınır. dönemidir. XVI. yüzyıldan itibaren oyun yazarları ve kuramcıların, XVII. yüzyılda en tanınmış Fransız trajedi yazarlarından Aristo’nun Poetika adlı eserini yeniden okuyup olan Pierre Corneille (1606-1684), kendini trajediye yorumlamalarıyla klasik trajedi kuralları oluşur. Fransız vermeden önce komediler kaleme alır. Yazmış olduğu Le trajedisi, Aristo’nun ilkelerinden esaslı üç tanesini Cid adlı trajikomedi, tutku ve görev arasındaki bir ahlâki kendisine model alır. Bu ilkeler şunlardır: çatışmayı ortaya koyar. Corneille ile sürekli rekabet içinde olan Jean Racine (1639-1699), trajedilerinin konusunu • Eylem birliği tarihten, Roma ve Yunan mitolojisinden ve İncil’den alır. • Etkileyici olaylara karşı entrikanın üstünlüğü Trajedileri kesintisiz bir dizi başyapıt niteliğindedir. • Büyük bir acıya katlanmak türünden şeylerle Andromaque (1667), Britannicus (1669), Bérénice (1670) tutkulardan arınma.
ve Bajazet (1672) iç çatışmalarını, insanlık durumunun Oyun yazarları entrikalarını zamansal ve uzamsal birliğe belirsizliklerini açığa vurur ve Yunanlıların düşlediği yerleştirirken ise şu yöntemlerden yararlanır: türden trajik törene yazgı boyutu kazandırır. • Kişileri tek, ancak açık bir alanda (sarayın bir Komedi salonu, ya da kimseye ait olmayan bir uzam)
Molière’in hâkim olduğu komedi, insanları eğitirken birbiriyle karşılaştırarak, farklı sahnelerin onların kusur ve aksayan yönlerini düzeltme amacını olmasının önüne geçerler.
• Her şeyi sahnede göstermeyerek: Bu durumda Jean de La Fontaine (1621-1695)’in başarısı, şiirsel tarzda olan biten oyun kişilerinin konuşmaları yazmış olduğu masal ve hikâyelerinde nve özellikle de aracılığıyla aktarırlar. 1668’den 1694 yılına kadar üç kitapta topladığı • Eksiltili söylemlere başvururlar: Bazı olayları fabllarından gelir.
uzun uzadıya değil, kısaca hatırlatarak geçiştirler. Mektup, XVII. yüzyılın en yaygın ve en çok kullanılan • Tarihsel olayları oyun kurgusunun gereklilikleri türüdür. dönemin Parisli entelektüel ve aristokratları, olan doğrultusunda uyarlarlar. biteni anlatmak için sık sık bu türü kullanırlar. • Trajedide aşağıdaki olaylar sahnede gerçekleşmez: XIV. Louis döneminin tanınmış mektup yazarları olarak • Sahnede şiddet yoktur. karşımıza Retz Kardinali, La Rochefoucauld, Mme de • Sahnede çokça kan görünümüne yer verilmez. Sablé, Madeleine de Scudéry, Mlle de Montpensier, • Kişilerin bedenleri kısmen de olsa çıplak Bussy-Rabutin, Mme de La Fayette çıkar.
gösterilmez. Sanatta Klasisizm • Erotik eylemlere (öpüşmek, cinselliği Sanatta klasisizm, eserlerdeki düşünce ve ifade arasındaki çağrıştıracak beden hareketleri gibi) izin uyum olarak tanımlanabilir. Düşüncenin, duygusallığın ve verilmez. sanat eserinin insani bir değer ve evrensel bir yayın • Gençler arasındaki aşk buluşmalarına yer olmasını sağlayan biçimin dengesidir. Düzen, anlaşılırlık, verilmez. bütünlük ve bilinçli ustalık bu öğretinin görünür • Maddi şeylere çağrışım yapılmaz (para, gıda ve işaretleridir. yiyecek gibi). • Sokak ağzı veya argo olabilecek hiçbir ifade Heykel
kullanılmaz. Kullanılan dil seçkin bir dildir. Klasik heykel basit ve seçkin karakterlere öncelik verir. • Küfür ve kutsal değerlere saygısızlık içeren Buna karşın Fransız heykeli klasik üslup ölçüsüyle, sözler yoktur. tumturaklı barok heykel anlayışı arasında gidip gelir. • Doğrudan kralı hedef alan ifadeler kullanılmaz. Girardon (1628-1715), Versailles Sarayı’nda ve • Doğrudan siyasilere yönelik anıştırmalara da yer bahçelerinde bulunan heykellerin büyük bölümünü yapar. verilmez. Ressam Le Brun onu, yaratacağı eserlerde klasik öğreti • Sahnede şok eden veya yakışıksız olan bir şeyin kurallarını uygulamaya davet eder ve sanat alanına özgü gösterimi yasaktır: Seyirci, kişileri yemek yerken, kuralları yazmakla görevlendirir. 1666 yılında, Paris’te, cinsel ilişkide bulunurken, şiddet içeren ya da XVII. yüzyıl Fransız heykelinin en klasik anlayıştaki, içermeyen bir nedenden dolayı ölürken görmez. kendisine Su Perilerinin Hizmet Ettiği Apollon Heykelini • Karşılıklı konuşmalar ve iç konuşmalar da şiirsel tamamlar.
ifadelerden oluşur, on iki heceli dizeler kullanılır. Resim Bunun dışındaki ifade biçimleri yoktur. Klasik resim kaynağını, antik kaynaklara yönelen ve Roman “manzara resim” türüne uyguladığı güzellikle ilgili Roman, klasik edebiyat için bir özgürlük alanı gibidir. idealleştirilmiş bir kavram yaratan İtalyan Annibal Olağanüstülük, etkileyicilik ve aşırılık bu türe damgasını Carrache’dan alır. Klasik ressamların diğer bir esin vurur ve önemli birkaç komik öykü olmasına rağmen, kaynağı İtalyan ressam Raphaël (1483–1520)’dir. Zaferler, çoğunlukla epik öyküleri içerirler. Gelişme aşamasının mitoloji ve kahramanlıkla ilgili figürler gibi Antik daha başında olan roman türünün XVII. yüzyılın Dönemin soylu konularından hareketle mükemmel bir temsilcileri Charles Sorel ve Mme de La Fayette’dir. Bu ideali ortaya koymaya çalışırlar.
dönemde yazılan romanlar sayıca oldukça azdır. Bu alandaki en önemli ressamlardan biri, Fransız ressam Yazılanların da çoğu “kibarlık akımı” (préciosité) tarzında Nicolas Poussin (1594–1665)’dir. yazılmış romanlardır. 1648 yılında Kraliyet Resim ve Heykel Akademisini kuran Daha çok karikatürleştirerek anlatımın yeğlendiği ilk Charles Le Brun (1619–1690), sarayın ressamı olarak gerçekçi roman olan, Komik Roman (1651-1657), XVII. Louvres Müzesini, Vaux-le-Vicomte Şatolarını ve yüzyılın ikinci yarısında Paul Scarron’un, karın tokluğuna Versailles Sarayı’nı süsler. Mans şehrinde gösteriler yapan bir grup komedyeni anlattığı romandır. Klasik resmin özellikleri ve kullanılan teknikler şunlardır:
Şiir, Mektup, Vd. • Tablonun kompozisyonu açık ve düzenlidir. Sahne, barok resmin tersine olaylar çerçevenin XVII. yüzyılın özellikle ortalarına doğru uzun bir verimsiz içinde gerçekleşir. dönemin ardından, 1660 yılı sonrasında edebi türlerde yeniden bir canlanma görülür. Fabl, hiciv/yergi yazıları, • Oran önemlidir. mektuplar, özdeyiş ve portreler gibi. • Sanatçı şiddet, acımasızlık gibi sahneleri göstermez.
• İnsan teninin solgunluğu Antik Dönem Avrupa’da Klasisizm heykellerine benzer. Fransa’da çöküşe geçtiği dönemde İtalya’da kısmen • Işık, klasisizm açıklık ideali taşıdığı için, parlayan klasisizmin temsilcileri, komedi alanında parlaktır. Goldoni, trajedide Alfieri, yergi yazılarında ise Parini’dir. • Sahne ve kişilikler Yunan mitolojisinden alınmıştır. 1660 yılı sonrasında Restorasyon dönemi İngiliz tiyatrosu, William Wycherley’in hafif komedileriyle tanınır. • İncil’den alınmış sahne ve kişilikler yansıtılır. William Congreve’in hafif komedileri ise biraz daha • Tarihsel ve özellikle XIV. Louis’yi yücelten toplumsal eleştiri içeriklidir. sahnelere yer verilir. • Aristokrat portreleri çoğunluktadır. Klasik Yazar ve Sanatçılar ile Eserleri
• Manzaralar göze çarpar. Burada bazı yazarlar ve eserlerinden örnekler verilmiştir:
Mimari Komedi: Molière- Gülünç Kibarlar, Kadınlar Mektebi
Klasik yapılar, simetri ve geometrik kesinlik arayışlarıyla Trajedi: Pierre Corneille-Le Cid, Cinna fark edilirler. Çizgiler, barok mimari anlayışının aksine, düzgündür ve aşırıya kaçmazlar. Felsefe: Descartes- Yöntem Üzerine Konuşma
Jacques Lemercier (1586-1654), şehir uzmanı, park ve Dini içerikli edebiyat: Blaise Pascal-Evrensel Tarih bahçe desinatörü ve dekoratör olarak, Louis’nin Üzerine Konuşma himayesini görür. Sorbonne Kilisesi, Louvres Sarayındaki Ahlâki içerikli edebiyat: Nicolas Boileau-Hicivler Saat Pavyonunu yaparak klasik sanatçılar arasındaki yerini alır. André Le Nôtre (1613-1700): XIV. Louis döneminde Masal ve fabl: Charles Perault-Geçmiş Zamanın Hikâye Versailles Sarayı, Vaux-le-Vicomte ve Chantilly ve Masalları Saraylarının park ve bahçe düzenlemeleri işlerini Roman: Mme de la Fayette-Clèves Prensesi gerçekleştirir. Çiçeklendirme, geometrik şekiller kullanma, süs havuzları onun üslubunu oluşturur. Şiir:Paul Scarron-Şiirler (Derleme)
Eskiler ve Yeniler Kavgası: Klasisizmin Çöküşü Özdeyiş: François de La Rochefoucauld-Özdeyişler ve 1680 yılına doğru patlak veren Eskiler ve Yeniler Kavgası, Ahlâki Düşünceler.
Antik Dönem yazarlarının taklit edilmesini öğütleyen klasisizmi destekleyenler ile Eskileri “zevksiz ve incelikten uzak” gören Yeniler arasındaki kopukluğu belirginleştirir. Bu çatışma klasisizmin sonunu ve Aydınlanma Çağının başlangıcı sonuçlarını doğurmuştur.
1685 yılından sonra evlendiği Mme de Maintenon’un dindar bir kadın olmasının da etkisiyle XIV. Louis, gittikçe daha fazla dine yönelir. Protestanlarla daha önce Nantes Fermanı gereğince yapılan uzlaşı krallık tarafından geçersiz ilan edilir. Din savaşları yeniden başlar. Fransa’daki Protestanlar diğer Avrupa ülkelerine sığınır.
Aydınlanma Çağında Klasisizm
Aydınlanma Çağının filozofları XVIII. Yüzyıl sonuna doğru Avrupa edebiyatını etkilerler. Bu durum, Beaumarchais (1732-1799)’nin iki piyesine yansır. Sevil Berberi (1775) ve Figaro’nun Düğünü (1784) adlı iki başyapıtı uşak Figaro ve onun efendisi arasındaki ilişkilerden hareketle toplumsal ve siyasal suistimalleri yerden yere vurur.
Yeni klasisizm mimaride, heykel ve dekoratif sanatlarda da egemen olur. Winckelmann, Pompei ve Herculanum’da keşfedilen Roma dönemine ait eşsiz resimleri, kopyalanması ya da esinlenilmesi gereken resim modellerine örnek gösterir. Yeni klasisizmin Avrupa’daki önemli temsilcilerine örnek: Jacques Louis David, Jean Pomuste Dominique Ingres,, Anne Louis Girodet de Roucy Trioson, Anselm Feuerbach, Angelica Kaufman.