• Öğrenilmemiş Davranışlar Giriş • Öğrenilmiş (Sonradan Kazanılmış) Davranışlar Kurumsal değerin artışını sağlamak amacı ile kurumların dış çevreler üzerinde olumlu ve güçlü bir etki Öğrenilmemiş Davranışlar
bırakabilmeleri için kurum çalışanlarının profesyonel Öğrenilmemiş davranışlar herhangi bir canlı türünün davranışlar sergilemelerinin sağlanması gerekmektedir. İş üyelerinde bulunan önceden öğrenilmemiş davranış yaşamında gösterilen profesyonel davranışlar kişilerin kalıplarıdır. Öğrenilmemiş davranışlar doğuştan gelen hem kendi çalışma çevresini hem de dış çevreyi olumlu davranışlar olabileceği gibi sonradan öğrenilen ya da yönde etkileyecektir. herhangi bir olay ya da durum sonrasında ortaya çıkan
Bu ünitede sosyal yaşamda ve iş yaşamında önemli olan geçici davranışlar da olabilmektedir.
davranış biçimleri ve protokol kurallarının özetlerine yer Öğrenilmemiş davranışlar dendiğinde aklımıza iki kavram verilmiştir. gelmektedir. Bunlar; içgüdü ve refleks’tir. İçgüdü, bir
Davranış Kavramı ve Davranış Biçimleri canlı türünün üyelerinde akıl ve düşünceden bağımsız olarak doğuştan gelen bilinçsiz her türlü hareket ve Protokol kurallarını gerçekleştirebilmek için belirli davranış olarak tanımlanır. İnsanda içgüdü değil içgüdüsel davranışları yapmak ya da yapmamak gibi bir durum söz davranış kavramı kullanılır. İçgüdüsel davranışlar konusudur. İletişim hayatında söylediğimiz sözler, doğuştan vardır. Öğrenme gerektirmezler. Refleks ise yazdığımız cümleler kadar yaptığımız davranışlarında kısaca, dışarıdan gelen bir uyarıcıya karşın düşünülmeden kendimizi karşıdakilere ifade etme ya da tanıtma içten gelen davranışlar olarak tanımlanır. anlamında önemi büyüktür. Büyüme ve olgunlaşma sonucu ortaya çıkan öğrenilmemiş Davranış, insanların bütün eylemlerini (etki ve tepkilerini) davranışlar ise, insan doğasının gelişimi ile gerçekleşen karşılayan bir kavramdır. Türk Dil Kurumu “davranış” davranışlardır. kelimesinin anlamı şu şekilde açıklanmaktadır; Geçici davranışlar ise, belirli bir etkenin etkisi sonucunda • Davranma işi, tutum, davranım, muamele, ortaya çıkan ve etkeninin etkisi gittiğinde kendiliğinden hareket (isim), ortadan yok olan davranışlardır.
• Dıştan gözlemlenebilecek tepkilerin toplamı (felsefe), Öğrenilmiş Davranışlar
• Organizmanın uyaranlar karşısındaki tepkilerinin Öğrenilmiş davranışlar sonradan kazanılan davranışlardır. bütünü (ruh bilimi) Yetişkin davranışlarının hemen hemen tümü öğrenme
Davranış kavramı, öncelikle insan veya hayvanın tek tek yoluyla kazanılmıştır. Öğrenilmiş davranışlar insanların veya toplu olarak gösterdiği faaliyetler olarak doğuştan değil sonradan öğrendikleri davranışlardır ve tanımlanabilir. istendik ve istenmedik biçiminde olmak üzere iki türdür.
Davranış, biyolojik bağlamda “bir organizmanın bir İstendik öğrenilmiş davranışlar planlı eğitimin sonucunda ortamdaki hareket tarzı” olarak tanımlanırken, genel gerçekleşen davranışlardır. Örneğin, okuma yazma anlamda organizmanın “belirli uyarıcılara karşı gösterdiği öğrenmek, düzgün diksiyonlu bir biçimde konuşmak bu tepki” olarak da adlandırılabilmektedir. tür bir davranıştır. İstenmedik davranışlar ise küfürlü konuşmak, yalan söylemek gibi davranışlardır. İnsan toplumsal yaşamda davranışlarını da belirli kurallar çerçevesinde gerçekleştirmek durumunda kalır. İlkel Sosyal Yaşamda Davranış Biçimleri
toplumlarda aile odaklı basit bir örgütlenme biçimi söz Sosyal yaşamda davranış biçimleri elbette kişinin yaşantısı konusudur. Bu basit örgütlenme yapısı elbette ki, bireysel boyunca öğrenmiş olduğu davranış kalıpları ve bireysel ve toplumsal davranış kurallarını etkilemektedir. Çağdaş özellikler ile etkileşimli olarak bağlantılıdır. Sosyal toplumlarda ise davranışlar, toplumsal davranışı yaşam, çoğu zaman yazılı olmayan fakat derlenmesi düzenleyen kurallar bütününden oluşmaktadır. Bu kurallar mümkün olan kuralların ayrıntılarında belirlenir. Kişi din, ahlak, gelenek ile görenekler ve hukuk kuralları sosyal yaşamda uyulması gereken kuralları, hukuk biçimindedir. Din, ahlak ve gelenek-görenek kuralları kuralları gibi yazılı bir biçimde temin edemeyebilir ya da manevi yaptırım gücüne sahipken, hukuk kuralları maddi sosyal yaşamda davranış biçimlerinin hukuk kuralları gibi yaptırım gücüne sahiptir. Hukuk kurallarında toplumun yaptırım gücü bulunmayabilir. otokontrolünden çok devletin otokontrolü söz konusudur. Sosyal yaşamda davranış biçimleri etik kuralları ile Davranış Türleri oldukça ilişkilidir. Etik, ahlak ilkeleri çerçevesinde doğru davranış kurallarını inceleyen, insanların günlük Psikoloji bilimi açısından kullanılmakta olan sınıflamaya yaşamlarında yapmaları veya yapmamaları gereken kötü- göre davranışlar temel olarak iki grupta ele alınmaktadır. yanlış-çirkin davranışlardan koruyan bilgilerden Bunlar: oluşmaktadır. Kamuda etik davranış ilkeleri, kamu yetkisi ve kamu kaynağının kullanımında, kamu görevlilerine
rehberlik etmek amacıyla ortaya çıkmıştır. Kamu Nezaket hizmetleri kamu yararına yönelik olarak yürütülür. Bu İnsanların birbirlerine zariflik, incelik ve ölçülülük kurallara uyulmadığında ise kişi ve topluluklar büyük çerçevesinde davranmaları veya birbirlerini incitmemek zararlar görebilmektedir Kamusal alanda ve iş ortamında için gerekli özeni göstermeleri anlamına gelmektedir. çalışanların sosyal davranış biçimleri ise, toplumca ve Diğer bir tanımı ile nezaket, toplumda bireylerin kurumca benimsenen ve yerleşen, toplum ve kurum birbirleriyle olan gündelik ilişkilerinde uymaları gereken kültürüne dayalı sosyal normlardan oluşmaktadır. ölçülü davranış kurallarıdır. Nezaket kavramında önemli Her toplumda saygı, görgü ve nezaket (sosyal davranış) olan şey yapacağınız davranışın doğal olması kuralları, hukuk, din ve ahlak kuralları, örf ve âdet denilen gerekliliğidir. Aksi halde nazik görünmek isterken komik gelenek ve görenekler ile iç içedir. Batı’da uygulanan duruma düşülebilir. sosyal davranış kurallarının temelinde bireycilik, bireyin Nezaket bir toplumda en iyi olarak algılanan davranışların kişiliğine ve haklarına saygı; Türkiye’de ise, topluma ve bütününden oluşur. Nezaket bir düşünce biçimi değil bir toplumsal kurallara (örf ve âdetlere) saygı ve bağlılık ön davranış biçimidir. Nezaket bize empati yapmak yani planda gelmektedir. kendimizi başkalarının yerine koymak imkanı yaratır. Türk toplumunda uygulanan sosyal davranış kuralları Nezaketsizliğin olası iki nedeni olduğunu söylemek tarihsel ve sosyo-kültürel açıdan, Orta Asya’dan gelen olanaklıdır. Bunlar; tecrübesizlik ve kibirdir. eski Türk-Şaman; Müslüman olduktan sonra Arap-Emevi; Tanzimat’tan itibaren de batı ve özellikle Fransız gelenek Görgü ve göreneklerinin etkisiyle biçimlenmiştir. Her Türk insanı kendi şahsında bu üç unsuru “ortak özellik” olarak az ya Bir toplumda uyulması gereken saygı ve incelik kurallarının bütünüdür. Görgü insana yaşamını iyi da çok taşımaktadır. yönlendirme olanağı sağlar. Nezaket ve görgüyü Sosyal Yaşamda Davranış Protokolü birbirinden ayırmak mümkün değildir. Görgülü bir insanın Kamusal yaşamda hiyerarşik alt-üst ilişkileri resmi, nezaketsiz davranması beklenemez.
günlük çalışma ilkeleri ise genellikle sosyal niteliktedir. Görgü kuralları, insanların toplumsal ilişkilerinde kendi Bu nedenle kamusal alanda, yönetim ve çalışma sınırlarını çizen, davranışlarını kabul edilebilir sınırlar yaşamında davranışsal olarak resmi ilişkilerde protokol içinde tutan davranış kurallarıdır. Görgü kurallarını bilmek kuralları uygulanır. Sosyal ilişkilerde ise, saygı ve nezaket protokol gereklerini yerine getirmeyi sağlar. Görgü kuralları uygulanmaktadır. kurallarını bilen ve uygulayan kişiler, protokol kurallarını
Sosyal yaşam çoğu zaman yazılı olmayan fakat derlenmesi da uygulamış olurlar.
mümkün olan kuralların ayrıntılarında belirlenir. Bu Zarafet noktada sosyal yaşamı düzenleyen, kişinin kendini karşıdaki insan ya da topluluklara daha etkili ve daha Güzellik duygusuyla ilgili bir kavramdır. Sözlük saygın bir biçimde yansıtabilmesini sağlayan sihirli anlamıyla zarafet incelik, güzellik anlamına gelmektedir. denebilecek kavramlardan söz etmek gerekmektedir. Bu Zarif bir insan toplumsal yaşamda saygı gören bir kavramlar; insandır. Zarif bir insan hareketleriyle, giyimiyle ve en önemlisi konuşmalarıyla kendini hissettirir. • Terbiye, • Nezaket, İş Yaşamında Sosyal Nezaket Kuralları
• Görgü, Yönetim ve çalışma ortamında günlük yaşam, aynı • Zarafet’dir. zamanda sosyal ilişkiler bütünüdür. Örgütsel yaşamda bu ilişkiler, her düzeyde saygı ve nezaket kuralları denilen ve Bu kavramlar toplumsal hayatta farklılık yaratan önemli toplumca benimsenen ortak değerlere uygun yürütülür. kriterlerdir. Toplumda sevilen, sayılan, aranan ve sözü Saygı ve nezaket kurallarında temel ilke, makam sahibi geçen bir insan olmak, bu kavramları bilerek hayata yöneticileri, konukları, kadınları, yaşlıları, unvan, rütbe, uyarlamaya ve onları uygulamaya bağlıdır. statü ve kariyer sahibi kişileri, gazileri ve özürlüleri saymak, korumak ve kollamaktır. Terbiye İş yaşamında ve toplumsal yaşamda uyulması ve Terbiye; eğitim, görgü, belli bir eğitimle yetiştirmek, iyi uygulanması gereken sosyal nezaket kuralları şöyle ahlak, nezaket ve görgü kurallarına bağlılık anlamına sıralanabilir. gelmektedir. Terbiye, sosyal yaşamda yazlı olmayan ama uygulanan kuralların aile ve toplum içinde eğitilmek ve • Erkeklere “beyefendi”; kadınlara “hanımefendi” uyum gösterme alışkanlıklarıdır. Bu kavram Türk toplumu şeklinde ifade edilmesi gerekir. Günümüzde bu için önemli bir yerdedir. Terbiyeli kişi, kendisine saygı ifadelerin yerini “bey” ve “bayan” ifadeleri duyduğu için başkalarına da saygı duyan kişidir. Bu öz almaya başlamıştır. Samimi olmadan ve izin saygı, onu kişilik zaaflarına düşmekten daima alıkoyar.
alınmadan kimseye adı ile hitap etmek doğru çalıştığı kurumun imajına da yarar sağlayacaktır. Bu değildir. kurallar her zaman yazılı olmak durumunda değildir.
• Makam sahibi kişilere, üstlere, amirlere, yaşça İş Yaşamında Örgüt Hiyerarşisi ve Protokol büyüklere, konuklara, kadınlara, öğretmenlere, Kuralları önemli ve ünlü kişilere, sanatçılara, bilim adamlarına, din adamlarına, yabancılara, İş yaşamında çalışanlar arasındaki uyumun sağlanması hastalara, özürlülere, malul ve gazilere saygılı üstlerin ve astların aralarında, üstlerin üstlerle, astların olmak ve saygılı davranmak temel saygı kuralları astlarla protokol kuralları çerçevesinde etkileşimli aynı zamanda uygar bir insan olmanın gereğidir. olmasını gerektirir.
• Devlet adamlarının, bakanların, komutanların ve Üstlerin Astlardan Bekledikleri Protokol Kuralları üst yöneticilerin makamlarında veya yanlarında iken, bu kişiler tokalaşmak için el uzatmadan el Kamu kurumlarında bir üstün, asttan isteyeceği iki temel uzatılmaz; “buyur” edilmeden ve yer tutum ve davranış vardır. Bunlar;
gösterilmeden oturulmaz; sorulmadan ya da izin • Örgütsel kurallara ve örgütsel amaçlara bağlılık alınmadan konuşulmaz ve bu kişilerin önlerinden • İşe bağlılık şeklinde sıralanabilir. geçilmez. Bu kişiler ayakta oldukları zaman oturulmaz; ayağa kalktıkları zaman ayağa Ayrıca, kalkılır. • Kurum içinde üstlere karşı, saygılı ve nazik • Kamusal ve sosyal yaşamda, erkeklerin kadınlara olunmalıdır. saygı göstermeleri temel kuraldır. • Kurumlarda üstlerle olan yakınlık, hiçbir zaman • Üstler, kadınlar, yaşlılar ve konuklar kapıdan istismar konusu yapılmamalıdır. geçerken kapıyı tutmak, kapıdan geçerken mutlaka arkaya bakmak ve gelen varsa kapıyı Üstlerin Uymaları Gereken Protokol ve Davranışlar
tutmak bir nezakettir. • Üstler kurumlardaki yerlerini düşünerek hareket
• Ziyaret ve görüşme öncesinde randevu alınmalı etmelidirler. ve randevu saatine çok özen gösterilmelidir. • Amirler; yetenek, nezaket, örgütsel kurallara ve
• Resmi veya özel bir taşıt ile yolda giderken yol hedeflere bağlılık bakımından kendilerinden vermek için uygulanan trafik protokolü hak ve örnek alınacak insanlar olmalıdırlar. önceliği; insan, hayvan, bisikletli ve araç • Üstler hiçbir zaman yetki ve sorumluluk sıralamasındadır. devretmekten kaçınmamalı, kendisi sürekli
• İş yaşamında ve günlük yaşamda geçerli olan yetkiyi kullanan, astları ise sorumluluk taşıyan sihirli kelime “lütfen” demektir. Bir iş yapan insanlar konumunda olmamalıdır. kişiye teşekkür etmek, bir şey yapmadan ya da • Kararlarında objektif olabilmesi ve kararlarının kullanmadan önce özür dilemek, bir kişiyi tebrik isabet oranını artırması için astların karara etmek, bir hata yapıldığında ya da birini rahatsız katılmasını sağlamalıdır. edildiği düşünüldüğünde özür dilemek önemli • Üstler adil olmalı aynı zamanda çalışanların iş nezaket kurallarıdır. tatminini artırmak ve örgütsel amaçlara • Görev esnasında ya da görev yerinde inanç ve bağlanmalarını sağlamak için onlara karşı sevgi ibadetin kişisel, yönetsel ve siyasal gösteriş çıkar, ve saygı beslemelidir. riya ve istismar aracı olarak kullanılmamasıdır. • Üstler astlarını kontrol adına sıkı bir disiplin İş Yaşamını Düzenleyen Kurallar altına sokmamalıdırlar. Üstler astlarını verilen Toplumda geçerli olan davranış kalıpları ve kuralları görevler, yapılan işler doğrultusunda motive işletmelerin yapısında da geçerlidir. Örgüt çalışanları bu etmeli, gerektiğinde takdir ederek kurallara uyarak zaman içerisinde o kuruma yönelik ödüllendirmelidirler.
değerler ve davranışlar geliştirebilirler. Böylece kurum Günümüz İşyerlerinde Dikkat Edilmesi Gereken kültürü ve kurum kimliğini oluştururlar. Kurum kimliği, Davranışlar bir kurumun kendini ifade etme şeklidir. Kurum kültürü ise aynı kurumda çalışanların tutum, inanç, varsayım ve • İş yerinde çalışma arkadaşlarınızın masasına beklentileri ile bireylerin davranışlarını ve bireyler arası yaslanmak, oturmak, hele koltuğa oturmak, ilişkileri belirleyen faaliyetlerin nasıl yürütüldüğünü izinsiz eşyasını kullanmak saygısızlıktır.
gösteren normlar denetimidir. • Uzun süre masa başında çalışanlar için vücutlarında gerinme gereksinimi oluşabilir. İş yaşamında çalışanların uyumlu bir biçimde çalışmasını Ancak bu davranışı toplum içinde yapmak hoş bir etkileyen faktörlerden biri görgü ve protokol kurallarına görüntü oluşturmayabilir. uymaktır. Görgü ve protokol kurallarına uymak kişiye bireysel anlamda farklılık ve yarar sağlayacağı gibi kişinin
• Çalışma mekânında veya toplantı salonunda size ait olmayan koltuğun yerini değiştirdiyseniz, iş bitimi tekrar eski yerine götürmelisiniz.
• Çalışırken masanızın aşırı derecede dağınık olması, hakkınızda iyi bir izlenim vermeyeceği gibi tam bir düzenli masada hiç çalışmıyorsunuz izlenimi verebilir. Çalışmanız bittiğinde ya da iş günü bittiğinde odayı terk ederken masa derli toplu bırakılmalıdır.
• Tatile çıkıyorsanız ve tatilde sürekli aranmak istemiyorsanız iş ya da takım arkadaşlarınıza takip ettiğiniz işlerle ilgili bilgiler vermeli, gerekli notlar bırakmalısınız.
• İşyerinde telefonun yanında bulundurulacak not defteri, kalem, telefon rehberi size ve sizi arayanlara zaman kazandıracak, işinizi kolaylaştıracaktır.
• İşyerinde gelen telefonu başka birine aktarmanız gerekiyorsa bunu yaparken kişi ve konu hakkında vereceğiniz bilgiler hem arayan taraf hem de aranan taraf için önemli bir zaman kazancı sağlayacaktır.