biçimleri ise, toplumdaki; yerleşik, değer, gelenek, din, Giriş etnik, vb. kültürel unsurlardan temel almaktadır. Kamusal
Her ülkede, kamusal alanda ve yaşamdaki kurallar yaşamda sosyal davranışları oluşturan protokol kuralları mevzuat ile toplumsal yaşamdaki kurallar da örf ve âdet ile görgü kuralları iç içedir. Protokol, resmî davranışı (gelenek ve görenek) denilen sosyokültürel normlar ile tanımlamaktadır; protokol de görgü gibi kurallar düzenlenmiştir. Bu kurallara ve normlara kamusal aracılığıyla tanımlanmaktadır. Protokol kuralları, görgü yaşamda mevzuat ve/veya protokol kuralları; toplumsal kurallarını geçersiz kılmaz; tam tersine onları yaşamda da görgü kuralları ya da saygı ve nezaket sağlamlaştırır. kuralları adı verilmektedir. Protokol ve sosyal davranış kurallarına uymak demek, Devlet ve kamu görevlileri, kamusal alanda ve yaşamda kişinin kendisi olmaması ve maske takması demek kamusal kurallara uymak zorundadırlar. Protokol; kamusal değildir. Çünkü her insan sosyal bir varlıktır. İnsanın ve sosyal yaşamda devlete, kuruma ve kişiye sorumlu kamusal ve toplumsal yaşamda protokol ve sosyal olduğu görevinden ötürü; makama, lâyık olduğu önemi ve davranış kurallarına uyması ve uygun davranması, onun değeri vermektir. Devletler, kurumlar ve kişiler arasındaki sosyal bir varlık olmasının doğal bir sonucudur. Bu tüm ilişkilerde protokol kurallarına uymak ulusal, yüzden, sosyal bir çevre (topluluk) içinde yaşayan her kurumsal ve kişisel saygınlık açısından bir zorunluluktur. insan kendiliğinden ve doğal olarak sosyal kurallara uyar Çünkü protokol kuralları devletin, kurumun ve kurumun ve başkalarına saygılı olur. içindeki her çalışanın, görevini yapabilmesinin, saygın bir şekilde hayatta kalabilmesinin garantisi olarak Davranışsal olarak sosyal yaşamın kuralları ile kamusal algılanmaktadır. olmayan alandaki kurallar; hitap etme, selâmlaşma, el sıkma, konuşma, oturma, yeme, içme, giyim kuralları ile “Protokol İlkeleri ve Türleri” başlıklı bu ünitede, ast-üst ilişkileri ve kadın-erkek ilişkileri biçimsel yönden toplumsal yaşamın, daha resmi bölümünü oluşturan, farklılaşabilmektedir. Örneğin, toplumsal yaşamda yaşça devlet, diploması, törenler, iş/meslek yaşamını ilgilendiren büyük olana “öncelik vermek”; resmî alanda yerini; özel; nezaket kurallarını ifade eden; protokol ve protokol makam sahibine öncelik vermek, şekline dönüşmektedir. kuralları ile ilgili özetlere yer verilmiştir. Ancak bu durum, yaşça büyük olana saygısızlık yapılması
için bir gerekçe olarak kullanılamaz. Protokol Kavramı Protokol, resmi törenlerde mevki sıralaması, selamlaşma, Görgü kuralları, toplumdaki her insanın uyması için öncelik hakkı gibi konularda uyulması gereken kuralların üretilmişlerdir; protokol kuralları ise, protokolün geçerli tümüdür. Protokol ile devletin, kurumun kimliğini olduğu alanı ve sorumlu kişileri kapsamaktadır. Resmî oluşturan; devlet ya da kurum kültürü belirli bir zaman alanda kadın bir ast, erkek üst’üne saygılı olmak ve ona içerisinde de; devlet geleneği adı verilen, farklı ve ayırt uymak; toplumsal alanda da erkek üst, kadın astına saygılı edici özellik ve uygulamaların tamamı ifade edilmektedir. olmak durumundadır.
Geniş anlamda protokol, kamusal yaşamdaki bütün Protokolün Tarihçesi törenlerde ve törensel etkinliklerde, resmî ilişkilerde ve görüşmelerde, yazışmalarda ve toplantılarda, kabul ve Protokolün doğduğu ve uygulandığı yerler ilk olarak ziyaretlerde, davet ve ziyafetlerde, yöntem ve biçim saraylar ve mabetler olmuştur. Ancak, tarih boyunca yönünden nezaketen uyulması ve uygulanması gereken devlet ve saray protokolü ülkesel düzeyde düzenlenmiş ve kurallar bütünüdür. uygulanmış; bu nedenle protokol kuralları her ülkede farklı olmuştur. Protokol açısından kamusal alan; devlete ait kurum ve bunlarla ilgili birimlerin bulunduğu; devlet ve kamu Dünya Genelinde Protokolün Tarihçesi
kuruluşlarının görevlerini yaptıkları ve hizmet Protokol tarihi, diplomasi tarihi kadar eskidir. Diplomasi etkinliklerinin idare edildiği; devlet ve kamu tarihi ise sanıldığı kadar yeni olmayıp, çok eski tarihlere yöneticilerinin resmî sıfatlarıyla yer aldıkları toplantı, kadar uzanmaktadır. Protokolün tarihçesi, diplomatik tören vb. kamusal ve kurumsal etkinliklerin düzenlendiği protokol tarihidir. Diplomatik alanda protokol kurallarının resmî nitelikli yer, alan, yapı, bina, vb. alanlardır. temeli, Yunanlar tarafından atılmıştır. Çünkü elçilerin Kamusal alanda, kamusal kurallar geçerlidir. dokunulmazlığı gibi ilk diplomasi kuralları Yunanlar
Protokol kuralları yöneticilerin ve tüm çalışanların tarafından yaratılmış ve daha sonra Romalılar tarafından kamusal yaşamda biçimsel olarak uyum gösterdikleri; da uygulanmıştır. Nitekim Romalılarda elçilere gösterilen uyguladıkları kurallar bütünüdür. saygı ve itibar bugünlere kadar gelmiştir. Diplomatik protokol kuralları 14. yüzyılda Romalılar tarafından bir Protokolün Kamusal Alandaki Yansıması sanat olarak benimsenmiştir. Nitekim ilk diplomasi okulu Kamusal alanda, çalışanların davranış biçimleri hukuk da Venedik’te açılmıştır.
kuralları; Devlet Memurları Yasası, Kurumsal Personel ve Fransızlar, XIV. Louis döneminde protokole büyük önem Disiplin Yönetmelikleri ile düzenlenmiştir. Kamusal vermişler ve protokolü çekici bir meslek olmasını alanda ve iş ortamında çalışanların sosyal davranış
sağlamışlardır. 1661 yılında elçilikle ilgili bir protokol Bizans’tan, Çin İmparatorluğu’ndan ayıran temel önceliği sorunundan İspanya ve Fransa savaş yapma özellikler de tanımlanmış olmaktadır. Elçiler Topkapı durumuna gelmişler ve sonuçta İspanya, Fransa’nın Sarayı’nda Arz Odası’nda Padişahın huzuruna kabul protokol önceliğini tanımak zorunda kalmıştır. Bu tarihten edilirken, kendileri için hazırlanmış olan protokol yaklaşık bir yüzyıl sonra Rusya ve Fransa sefirleri kurallarına sıkı sıkıya uymak zorundaydılar. Mesela, Londra’daki bir saray balosunda, oturmada öncelik elçiler kılıçla padişahın huzuruna giremezlerdi. konusunda tartışmaya tutuşmuşlar ve sonunda sorunu Osmanlı’da “el etek öptürmek” geleneği, sadece yabancı düello ile halledebilmişlerdir. Böylece yine aynı nedenden sefirlerin uymak zorunda olduğu bir kural olarak; iki devlet bir savaş olasılığı ile karşı karşıya gelmiştir. protokolde de yerini bulmuştur. Osmanlı Devlet Devletlerarası ilişkilerde ve diplomaside protokolünde yabancı elçilerin Padişahın elini öpmesi, Fatih döneminde elçilere izinle tanınan bir ayrıcalık 19. yüzyılın başlarına kadar en büyük diplomatik sorun, biçiminde uygulanmıştır. “öncelik hakkı” olmuştur. Öncelik hakkı, 19. yüzyılın başlarına kadar devletlerarasında çözümlenememiş Kanunî Sultan Süleyman döneminde sarayda düzenlenen olduğundan, tarih boyunca devletlerarası ilişkilerde ve bir kabul töreninde (1563), yabancı elçilerin getirdikleri saraylarda büyük sorunlar ve skandallar yaşanmış ve armağanları sunmadan önce, Sadrazam İbrahim Paşa’nın çatışmalar doğmuştur 1815 yılında Viyana’da yapılan kaftanının eteğini öpmeleri, protokol bakımından zorunlu Kongre’de yabancı elçilerin uyacakları kurallar ve tutulmuştur. öncelikler konusunda bir yöntem anlaşması yapılarak Osmanlı Devleti’nde protokole çok önem verilmiş; Devlet diplomatik protokol kuralları ilk kez standart olarak yönetim okulu olan Enderun’da protokol kuralları düzenlenmiştir. “Teşrifat” dersi olarak yüzyıllarca okutulmuş; protokol Eski Türk ve Osmanlı Devlet Geleneği bakanlığı olarak sarayda “Teşrifat Nazırlığı” kurulmuş ve Devletin protokol işlerinden Teşrifat Nazırı (Protokol Türk Devlet Yönetiminde kamu gücü Hakan ile Hatun Bakanı) sorumlu olmuştur. Bu nedenledir ki; 16. yüzyılda, tarafından birlikte temsil edilmiştir. Eski Türklerde İngiliz ve Fransız sarayları Osmanlı saray protokolüne Antlaşmalarda, Hakan eşini, “Hatun”u sağ tarafında yer özenmişler ve kendi protokol (etiket) görevlilerini vererek; tüm antlaşmaları birlikte imzalamalarını mümkün Osmanlı sarayında yetiştirilmek üzere İstanbul’a kılmıştır. göndermişlerdir. Osmanlı sarayında protokol konusunda Osmanlı Devleti'nde, Padişahın eşinden daha çok annesi; yetiştirilen İngiliz ve Fransız protokol görevlileri Valide Sultan protokolde yerini almıştır. Protokol ve buna öğrendiklerini kendi ülkelerinin saraylarında ilişkin esaslar; Teşrifat ve Teşkilat ifadesiyle uygulamışladır. Nitekim günümüzde de, Birleşmiş tanımlanmıştır. Krallık, İmparatorluk, Cumhuriyet, Milletler ve Avrupa Konseyi’nin protokol müdürlüklerini Derebeylik, vb.; adları farklı olmakla birlikte; her devletin Türk diplomatlar yapmakta; uluslararası protokol geçmişinden günümüze taşıdığı; köklerinden gelen; kurallarını dünyaya öğretmektedirler. Avrupa devletlerinin kültürünü tanımlayan özgün uygulamaları bulunmaktadır. protokol görevlileri vasıtasıyla Osmanlı devlet yönetimini Söz konusu merasim ve ona ait unsurlara, “teşrifat ve tanımaları sonucunda, “Osmanlı Devleti’nde ilk daimî teşkilat” adı verilmektedir. diplomatik temsilcilik Fatih Sultan Mehmet döneminde, Venedik tarafından İstanbul’da kurulmuş (1454); 16. Osmanlı Devleti’nde ilk dönemlerde padişahların yüzyıl ortalarında Kanunî döneminde Fransa ve İngiltere; yaşamları çoğunlukla savaşlarda geçtiği için, protokol daha sonra diğer Avrupa devletleri de İstanbul’da kuralları fazla önemli olmamış ve yazılı olarak da büyükelçilik kurmuşlardır. Osmanlı Devleti nezdinde en kaydedilmemiştir. Ancak, padişahlar saray yaşamına muteber Büyükelçiler Almanya ve Fransa Büyükelçileri geçtikten sonra, ilk kez Fatih Sultan Mehmet döneminde olmuştur. Avrupa devletleri İstanbul dışında, İzmir, düzenlenen Kanunname-i Al-i Osman ile protokol Edirne, Trabzon, Erzurum, Adana ve Van illerinde de (teşrifat) kuralları belirlenmiştir. Osmanlı Devleti’nde başkonsolosluk teşkilâtı kurmuşlardır. Ancak, hiçbir Asya protokol olarak devlet büyüklerinin unvanları, resmî Devleti Osmanlı Devleti’nde büyükelçilik kurmamıştır. kıyafetleri, devlet büyüklerine gösterilecek saygı kuralları Osmanlı Devleti ise, Avrupa’da büyükelçilik teşkilâtını ilk ve padişahın huzuruna kabul esasları ile Harem’deki kez III. Selim zamanında 1793’te Londra’da. 1796'da hiyerarşik unvanlar ve Saray’daki törensel kurallar; Paris’te, 1792’de Viyana’da kurmuştur. Kanunî Sultan Süleyman döneminde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Protokolün Yapı Taşları
Osmanlılarda Şehzade ve sultanların doğumları bunu takip Özel ve Kamu kurum ve kuruluşlarında, tören düzeninde eden birçok merasim ve törenler (Beşik Alayı, biraz organizasyonlarda; organizasyonun yapıldığı yer; coğrafi büyüyünce Bed’i Besmele merasimi, şehzadelerin konum, alan, mekan, vb.; kullanılan eşya ve malzemenin günlerce süren sünnet törenleri vb.) için özel kurallar nitelik ve niceliği; dekorasyon, giyim-kuşam; etkinliğin belirlenerek; belirlenen bu kuralların uygulanmasıyla, niteliği; etkinlikte yer alacak kişilerin seçilmesi; yapılan Osmanlı Devlet Geleneği adını verdiğimiz; Osmanlı’yı, konuşmaların ve davranışların; ikramlar; verilen hizmetler
(vestiyer, vale ve park,) takdim ve hediyeler (çiçek, Protokolün Önemi teşekkür belgesi, vb.) protokol olarak önemli bir anlamı ve Protokol kuralları, her ülkede önemlidir. Ancak, Fransa, yorumu vardır. Çünkü; protokolde yer alan bir kişinin İspanya, Rusya, Almanya, İngiltere, İtalya, Avusturya ve veya kurumun önemi ve saygınlık düzeyi, dışa yansıyan Türkiye gibi kimi ülkelerde çok önemlidir. Özellikle; bu öğelerle ölçülür ve değerlendirilir. Söz konusu öğeler Fransa’da protokol bir tür din ve adeta bir Tanrı’dır. aşağıda sıralanmıştır: Türkiye’de kamusal yaşamda ve iş ortamında, özellikle
• Düzen (Organizasyon) yöneticilerin protokol kurallarını iyi bilmeleri ve bu • Kılık-Kıyafetler kurallara uymaları; kurumsal temsil niteliklerinin doğal ve yasal bir gereği olarak kabul edilmektedir Ülkemizde, • Davranışlar kamu kurum ve kuruluşlarında, tanımlanmış protokol • Konuşmalar kurallarına uymak durumunda olan görevlileri;
• Mekân, Eşya ve Malzemeler görevlerindeki protokol düzeylerine göre, aşağıdaki
biçimde sıralanmaktadır: Türkiye’de Protokol ve Protokol Kuralları
Türkiye’de kamusal alanda, protokol kelimesinin • Memurlar, Şefler ve Şube Müdürleri; daha az, kullanıldığı yerler ve anlamlarına aşağıda yer verilmiştir. • İl müdürleri, Bölge Müdürleri ve Daire Başkanları; daha çok, Tören düzen: Devlet törenlerinde ve devletlerarası diplomatik ilişkilerde uyulması ve uygulanması gereken • Kaymakamlar, Valiler, Genel Müdür biçimsel kurallar bütünüdür. Devlet başkanları, ulusal ve Yardımcıları ve Genel Müdürler, Başkan resmî bayramlar, uluslararası diplomatik ilişkiler ile ilgili Yardımcıları ve Başkanlar ile Müsteşar törensel kurallar, uluslararası sözleşmeler ve ulusal Yardımcıları ve Müsteşarlar da en fazla protokol protokol mevzuatı ile düzenlenmiştir. kuralları çerçevesinde görev yapmakta olan görevliler olmaktadırlar. Devlet Erkânı, Devlet Ricali ve Önemli Şahsiyetler: Resmî toplantı ve törenlere; kabul, davet ve ziyafetlere katılma Protokol kurallarına uymak, toplumsal ve kamusal yaşama hakkı olan devlet organlarının, devlet ve kamu uymak ve uygun olmak demektir. Bu yüzden, protokol kuramlarının yöneticileri ve temsilcileri ile resmî makam, kuralları herkes tarafından öğrenilmesi ve bilinmesi, unvan ve rütbe sahibi mülkî, askerî, adlî, akademik ve kamusal ve toplumsal yaşamda da titizlikle uygulanması sivil önemli şahsiyetler. gereken, resmî olduğu kadar aynı zamanda sosyo-kültürel değerlerdir Sıradüzen (Öncelik-Sonralık): Devlet organlarının ve devlet kuramlarının yöneticileri ve temsilcileri ile unvan Kamusal ve toplumsal yaşamda protokol kurallarının ve rütbe sahibi önemli şahsiyetlerin öndegelme (öncelik- uygulanmasında üç kişi çok önemlidir. Bunlar:
sonralık) sıralaması. Bu sıra-düzene başkentte “Devlet • Yöneticiler; hâlen görevde bulunan ve eskiden Protokol Listesi”; kamu kuruluşlarında “Bakanlık Protokol görev yapmış olan devlet adamları ile resmî Listesi”, “Genel Müdürlük Protokol Listesi”; ilçelerde de makam sahibi kişiler, “İl Protokol Listesi” adı verilmektedir • Konuklar; davet edilen veya davete katılan
Protokole Dâhil Zevata Ayrılan Yer: Ulusal ve kurumsal kişiler, etkinliklerde, her türlü tören ve ziyafetlerde devlet • Kadınlar şeklinde sıralanabilir. organlarının ve kuramlarının yöneticileri ve temsilcileri ile Kamusal alanda ve yaşamda mekân olarak protokol unvan veya rütbe sahibi önemli şahsiyetlerin tribünde, kurallarının tam olarak uygulandığı beş yer alanda veya salonda kendilerine ayrılan oturma yeri bulunmaktadır. Protokolde belirtilen beş ortam; kamusal bulunmaktadır. alan açısından da, resmî yer olarak değerlendirilmektedir. Saygı ve Nezaket Kuralları: Uluslararası ilişkilerde, devlet Protokolde önemli olan resmî yerler şunlardır: ve toplum yaşamında uyulması gereken görgü, saygı ve nezaket kurallarının bütünü. Bu anlamda protokol, aynı • Makam odaları,
zamanda “sosyal davranış kuralları” dır. • Makam otomobilleri,
• Toplantılar, Anlaşma Belgesi: Uluslar veya kurumlar arasında belirli • Törenler, bir konuda yapılan anlaşma sonucunda, taraflarca imzalanan resmî bir belge türü. Bu anlamda protokol, • Resmî davet ve ziyafetler.
resmî bir tutanaktır. “Anlaşma Belgesi” olarak protokol, Protokol Türleri diplomatik, siyasal, hukuksal ve yönetsel anlamlarda kullanılmaktadır. • Saray Protokolü
• Devlet Protokolü
• Siyasi Protokol
• Diplomatik Protokol
• Askeri Protokol sekreterlik birimlerinden birinde çalışmış • Mülki Protokol olmalıdırlar.
• Kurumsal Protokol Ayrıca, protokol müdürü, protokol uzmanı ve mihmandar
• Adli Protokol ya da mütercim-tercüman;
• Akademik Protokol • Kurumsal temsil niteliği taşımalı,
Kurumlarda Protokol Hizmetlerinin • İyi giyimli ve bakımlı, Örgütlenmesi • Ketum ve güvenilir,
Bütün bakanlıklarda, kamu kurum ve kuruluşlarında, • Kibar ve nazik olmalı, protokol hizmetleri; toplantılar, törenler, merasimler, • Türkçeyi ve bildiği yabancı dili güzel konuşmalı, konuk ve ziyaretçi karşılama, ağırlama ve uğurlama • Fiziksel olarak olumlu ve uygun olmalı, törenleri, davet ve ziyafetler, kabul ve ziyaretler, resmî • Etkili insan ilişkilerine ve iletişim becerilerine de yazışmalar, taşıt, bayrak, çiçek, çelenk sunumu vb. sahip olmalıdırlar. kapsamında gerçekleştirilen faaliyetler arasında yer almaktadır. Bakanlıklarda ve kamu kurum ve Protokol müdürlüğü olmayan kuruluşlarda ise, protokol kuruluşlarında, adı geçen etkinlik ve etkinlikteki hizmetlerini yürütmek üzere genel sekreterlik, dış ilişkiler, faaliyetlerin doğru ve uygun biçimde yerine basın ve halkla ilişkiler ya da özel kalem müdürlüğü getirilebilmesi için, protokol etkinlikleri olan, özerk bir birimlerinden birinde bir adet “protokol uzmanı” kadrosu birim oluşturulmuştur. ihdas edilmeli; bu kadroda, protokol uzmanı istihdam edilmelidir. Türkiye Cumhuriyetin’de devlet protokolünün sorumluluğu, Atatürk’ün Cumhurbaşkanlığı döneminde Protokolde Temel İlkeler Ocak 1927 tarihinde Dışişleri Bakanlığı Protokol Genel Protokol kuralları, kurumsal, ulusal ve uluslararası Müdürlüğü’ne verilmiştir. Dışişleri Bakanlığı Protokol düzeyde diplomatik, hukuksal, sosyal ve yönetsel olarak Genel Müdürlüğü, Devlet ve Dışişleri protokolünü, birtakım temel ilkelere dayanmaktadır. Protokolde bu diplomatik temsilciler ve uluslararası ilişkiler ile ilgili ilkeler her alanda ve kurumda ortaktır. Söz konusu diplomatik protokolün bütününden sorumlu olarak protokol ilkeleri aşağıda sıralanmıştır: çalışmaktadır. Askerî protokol hizmetleri, Genelkurmay Başkanlığında ve Kuvvet Komutanlıklarında, “protokol • Saygı ve Nezaket
subaylıkları” tarafından yürütülmektedir. Mülkî protokol • Öndegelme (Sıradüzen) hizmetleri, İçişleri Bakanlığında “İller İdaresi Genel • Kıdem (Öncegelme) Müdürlüğü”nce yürütülmektedir. Kamusal (sivil) protokol • Temsil hizmetleri ise, bazı bakanlıklarda ve büyük kamu • Düzey Eşitliği ve Denklik kuruluşlarında “Protokol Müdürlüğü” ya da “Protokol Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü” tarafından; bazı • Karşılıklılık
kuruluşlarda da “Dış İlişkiler Müdürlüğü” ya da “Özel Kalem Müdürlüğü” tarafından yürütülmektedir. “Protokol Müdürlüğü” bazı kuruluşlarda üst yöneticiye bağlı olarak çalışmakta, bazı kuruluşlarda da genel sekreterlik ya da “Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı” içinde yer almaktadır.
Protokol müdürlüğü örgütsel olarak; bir müdürün yönetiminde en az bir protokol uzmanı, bir mihmandar (konukçu) ya da mütercim-tercüman (çevirmen) ile bir dilbilir sekreter ve bir veri hazırlama ve kontrol işletmeni kadrosundan oluşmalıdır.
Protokol müdürü ve protokol uzmanı;
• Uluslararası ilişkiler, iletişim, siyasal bilgiler veya kamu yönetimi alanında lisans düzeyinde eğitim yapmış,
• Belgeye dayalı protokol kursu ve B düzeyinde İngilizce veya Fransızca KPDS (Kamu Personeli Yabancı Dil) Belgesi almış,
• Kamu hizmetlerinde 5-8 yıl, özellikle protokol, basın, halkla ilişkiler, dış ilişkiler, özel kalem ve