anlamda ulaştırma kesiminde talep, ekonominin diğer Ulaştırmanın Tanımı kesimlerince, sosyo-ekonomik gelişmelere paralel olarak
“Ulaştırma, sınırsız insan ihtiyaçlarının giderilmesi için yaratılan bir taşıma hizmeti talebi niteliğinde olup “bağlı” sınırlı üretim kaynaklarının bölüştürülmesini bir özellik gösterir. Ulaştırma, türev taleptir; bu talep belli gerçekleştirmek üzere, taşıma ve/veya dağıtım işlevini bir yerde üretilen mal ve hizmetin başka bir yerde üstlenen ve değer yaratılmasını sağlayan bir süreç” olarak tüketilme isteğinden ya da ihtiyacından doğar. İnsanların tanımlanmaktadır . Bir diğer tanıma göre ulaşım, “insan mal ve hizmetlere yönelik taleplerinin artmasına etki eden veya eşyanın, ihtiyaçları gidermek amacıyla zaman ve her faktör, ulaşım hizmeti talebinin de artmasına yol açar. mekân faydası sağlayacak şekilde yer değiştirmesini mümkün kılan bir hizmettir”. Ulaştırma sektöründe verilen hizmetin; ekonomik, toplumsal, politik olmak üzere farklı fonksiyonları Ulaştırma Sektörünün Tanımı, Önemi ve bulunmaktadır. Kavramlar Ulaştırma hizmetlerinin gerçekleştirilmesi sırasında insan Üreticilerin ürettikleri ürünlerin, tüketicilerin istediği ve çevre üzerindeki olumsuz etkiler yaratan durumlar özelliklere uygun, istedikleri anda, istedikleri yerde, ortaya çıkmaktadır. Bunlar, “ulaştırma hizmetlerinin onların erişimine sunulması hâlinde değer bulduğu niteliğinin yetersizliğinden doğan dışsallıklar” olarak görülmektedir. Tüm bu sebepler ulaştırma - taşımacılık nitelendirilmektedir. Son yıllarda çevre bilincinin faaliyetlerinin önemini ortaya çıkarmaktadır. Üreticiler artmasıyla beraber dışsallık da oldukça önemli bir sorun açısından, üretim sürecinde girdilerin üretim merkezlerine olarak algılanmaktadır. Ulaştırma alt sektörleri ile ilgili taşınması; üretilen ürünlerin tüketicilere taşınması için öncelikli ve alternatif alt sektörlerin hangisinin olacağına üretim maliyetleri içerisinde lojistik giderleri ve alt süreci ilişkin tercihlerde dışsallık yaratan alt sektörlerin elenmesi olan taşımacılık giderleri; tüketiciler açısından ise gerekmektedir. Bir ülkenin ihtiyacı olan ulaştırma ürünlerin ve hizmetlerin kalitesine verilen önem ön plana hizmetinin en düşük maliyetle giderilmesi hangisi çıkmaktadır. ulaştırma sistemi tarafından gerçekleştirilecek ise tercih bu
İnsan ihtiyaçlarının kısa süre içinde giderilmesi için alt sektör yönünde kullanılmalıdır. Bunun yanında teknolojik gelişmelere paralel ulaştırma faaliyetlerinin ulaştırma sisteminin yapım, bakım ve onarım giderleri ile gerçekleştirilmeye çalışılması, çağdaş ulaştırma işletme giderlerinin dışında sosyal ve çevresel giderlerini sektörünün doğmasına neden olmuştur. Ulaştırma de göz önünde bulundurulması oldukça önem hizmetleri kendi başına ortaya çıkan bir faaliyet değildir. taşımaktadır.
Sanayi olmadan, tarım olmadan, ticaret olmadan, kısaca Taşımacılık Sistemleri sayılan bu sektörlerde üretim ve buna bağlı olarak bir Ulaştırma sektöründe faaliyet gösteren; eylem olarak yük taşımacılık ihtiyacı ortaya çıkmadan ulaştırma da olmaz; ve yolcu taşıyan; ayrı altyapı, araç ve işletim sistemleri ve bunlar olmadan tek başına ulaştırma hizmetleri ortaya insan kaynağı olan; taşımacılık hizmetini gerçekleştiren alt çıkmaz. O halde, ulaştırma hizmetlerinin iktisadi yapıyla sistemler alt sektör, ulaştırma modu, taşımacılık sistemi ya derin bir ilişki içerisinde bulunduğunun bilincinde olmak da taşımacılık sektörü olarak anılmaktadır. gerekir. Ulaştırma sektörünün taşımacılık sistemleri beş alt sektör Ekonomik olarak ele alındığında, ulaştırma da diğer mal adı altında taşımacılık faaliyeti gerçekleşmektedir. Bunlar; ve hizmetler gibi ihtiyaçları gidermek üzere talep edilir. Fayda yaratan ulaştırma hizmeti; insanların, malların ve • Kara yolu taşımacılık sektörü, eşyaların uygun bir biçimde ekonomik bir şekilde, bir • Hava yolu taşımacılık sektörü, yerden başka bir yere taşınması faaliyetidir. Böylece • Deniz yolu taşımacılık sektörü, insanların, eşya ve malların yer değiştirmesiyle sağlanan • Demir yolu taşımacılık sektörü, fayda özellikle sanayileşmeyle birlikte büyük önem • Boru hattı taşımacılık sektörüdür. kazanmıştır. Ayrıca karma taşımacılık sistemi ya da entegre taşımacılık Ulaştırma sektöründe, yük (eşya, mal) ve yolcu (insan) denilen taşımacılık sistemi de sektörde ağırlıklı olarak taşımacılığına ilişkin olarak ortaya konan tüm olanaklar yerini almıştır. ulaştırma arzı (kapasitesi) olarak adlandırılır. Kara yolu taşımacılık sektörü, yük taşımacılığında yükü Ulaştırma sektöründe uzun dönemde, ulaşım hizmetine gönderenle yükü taşıyan arasında yapılan anlaşma olan talep artışı, ulaşım hizmet arzının da artmasına yol sonucunda yükün ağırlığı ve mesafeye göre belirlenen bir açar. Burada, ulaştırma sektöründe hizmet arzının ayrı bedel karşılığında kapıdan kapıya, aktarma yapılmadan sektörler -alt sektörler tarafından gerçekleştirilmesi ve her yükün teslimini gerçekleştiren taşıma türüdür. Yolcu alt sektördeki işletme maliyet yapısının farklılık taşımacılığında da yük taşımacılığına benzer bir sözleşme göstermesi sektördeki rekabetin artmasına neden ile yolcu ile yolcuyu taşıyacak araç sahibi arasında, olmaktadır. Uzun dönemde ulaşım hizmet arzını etkileyen yolcunun varacağı merkeze kadar mesafeye göre en önemli faktör teknolojik gelişmedir. Teknolojik belirlenen bedel karşılığında yolcunun, varsa bagajının gelişme ile birlikte taşıma kapasitesi de artmaktadır. Genel ulaşmasını sağlamaktadır. Kara yolu taşımacılık sistemleri
esneklik avantajı yaratmakta ve yaygın ulaşım ağının yapısal, yönetsel ve teknolojik boyutlu bir değişimi sağladığı olanaklar ile süratli bir hizmet sunumu gerçekleştirmek zorundadır. Nitekim bu amaçla başlatılan gerçekleştirebilmektedir. Diğer taşımacılık sistemleri yeniden yapılanma sürecinde “demir yollarının önemli altyapı yatırımlarına (havaalanı, liman, gar ya da serbestleşmesi”nin yolu açılmıştır. Yoğun bir şekilde, hem istasyon tesislerine) ve aktarma tesislerine gereksinim yük hem de yolcu taşımacılığı faaliyetlerine özel sektör duymaktayken kara yolu taşımacılık sektörünün bu tür dâhil olmaya çalışmaktadır. tesislere ihtiyacı bulunmamaktadır. Ancak hava yolu, Karma taşımacılık sisteminde aynı ürün ya da yük iki veya deniz yolu ya da demir yolu taşımacılık sistemlerinden daha fazla taşımacılık modu kullanılarak taşınmaktadır. herhangi biri kullanıldığında, kara yolu taşımacılık sektörü Başarılı bir karma taşımacılık sistemi kurabilmek için bu süreçte de havaalanı, liman ya da garlara kadar söz kullanılacak taşıma modları ürüne ve güzergâha (yol konusu yükleri ulaştırabilmektedir. Türkiye’de kara yolu durumu, iklim koşulları vs.) uygun seçilmeli ve taşımacılık sektörünün taşımacılık pazarındaki payı birbirlerine iyi bütünleştirilmelidir. Bunun için de oldukça yüksektir. Bu durumdan ülkemizin bir an önce planlama özenle yapılmalı ve farklı olaylar için çözüm kurtulması gerekmektedir. Diğer alt sektörlerin taşımacılık senaryoları geliştirilmelidir. Karma taşımacılıkta sıklıkla hizmetleri pazarında, yolcu ve yük taşımacılığında çok kullanılan kombinasyonlar kara yolu-demir yolu, kara düşük düzeyde taşımacılık yaptıkları ve kara yolu yolu-deniz yolu, kara yolu-hava yolu taşımacılığıdır. taşımacılığı ağırlıklı bir taşımacılık sisteminin ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Sonuç olarak taşımacılık Karma taşımacılık, “modlar arası taşımacılık, çok modlu hizmetlerinin bu şekilde gerçekleştirilmesi sürdürülebilir taşımacılık, kombine taşımacılık” olmak üzere üç grupta bir durum değildir. incelenebilir .
Deniz yolu taşımacılığı, demir yolu kadar büyük altyapı İntermodal taşımacılık ya da modlar arası taşımacılık harcaması gerektirmese de sermaye yoğun bir sektördür. olarak adlandırılan bu taşımacılık sisteminde, taşıma Deniz yolu ulaşımı özellikle kitlesel ve sanayi modlarının avantajlı olduğu bölgelerde kullanılacakları bir hammaddesi özelliği bulunan büyük miktarlardaki güzergâh belirlenmektedir. Bunu yaparken de tek bir yüklerin, sınır aşma sorunu olmadan taşınmasını taşımacılık moduna bağlı kalınmamaktadır. Taşıma aracı sağlamaktadır. Hız düzeyinin düşük olması, hava ya da taşıma kabı değiştirilmeksizin iki ya da ikiden fazla koşullarından etkilenmesi ve pahalı limanlara ihtiyaç taşımacılık sistemi ile gerçekleştirilen ve taşımacılık duyması deniz yolu taşımacılığının olumsuz yanıdır. sistemlerinden diğerine değişim yapılırken aracın ya da Deniz ve su yollarıyla yapılacak ulaşım en ekonomik kabın içinde yer alan ürün ya da yüklerin elleçlenmeden ulaştırma sistemi olduğu hâlde ülkemiz denizciliğine nakliyesinin yapıldığı yöntemdir. uluslararası rekabete uyum sağlayabilecek derecede Çok modlu taşımacılık sisteminde de iki ya da ikiden kaynak ve olanak verilmediğinden bu alandan fazla taşımacılık modu devreye sokulmakta; taşımacılık yararlanılamamaktadır. Ülkemizde deniz yolu ulaşımı, sistemlerinin birinden diğerine geçildiğinde aracın ve kıyılarımızda yeterli doğal ve suni liman bulunmaması kabın içinde yer alan ürün ya da yükler elleçlenerek nedeniyle yeterince gelişememiştir. Türkiye’de yük ve yolcu taşımacılığında deniz yolu taşımacılık sektöründen taşımacılık gerçekleştirilmektedir.
yararlanma oranı arttırıldığı takdirde trafik kazaları ve Uzun mesafeli, büyük hacimli yüklerin yalnızca bir karayollarına yönelik olarak yapılan bakım-onarım ulaştırma alt sistemi ile değil de sistemlerin birbirleriyle giderlerinin azalması mümkün olacaktır. entegrasyonu sağlanarak, taşınması kombine taşımacılığı ön plana çıkarmıştır. Hava yolu ulaşımı, hızla değişen teknolojik gelişmelerin ulaştırma sektörüne uygulanabildiği bir alandır. Hava yolu Sadece bir taşımacılık sistemi kullanılarak gerçekleştirilen sektörü, özellikle İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ülkeler ulaştırma hizmeti tek modlu taşımacılık olarak ve kıtalar arasında hızlı ve emniyetli bir ulaşımın nitelendirilmektedir. Kara yolu taşımacılık sektörü gerçekleştirilmesiyle yolcu ve yük taşımacılığında stratejik kapıdan kapıya taşımacılık gerçekleştirdiği için en çok ve ekonomik olarak önem kazanmıştır tercih edilen taşımacılık sistemidir. Tek modlu taşımacılık entegre taşımacılıkla kıyaslandığında; taşıma Demir yolu ile büyük tonajlardaki yüklerin düşük operasyonlarında basitlik, planlamada kolaylık ve daha maliyetle taşınması mümkün olduğundan önemli bir sektördür. Hava koşullarından etkilenmemesi, taşımacılık düşük altyapı maliyeti gerektirmesi son yıllarda faaliyetlerinde kaza riskinin oldukça düşük olması gerilemesine karşın yine de yüksek orandaki tercih edilirliğini korumasını sağlamıştır. Ancak değişen müşteri nedeniyle tercih edilen bir taşımacılık sistemidir. Resim talepleri ve küreselleşen dünyada tek modlu taşımacılığın 1.4.’de görüldüğü gibi demir yolu taşımacılık sektörü yetersiz kaldığı görülmektedir (Ecer, 2014: 15). tarım, inşaat, sanayi sektörünün girdilerini ve özellikle Uluslararası alanda yük taşımacılığın kapsamının ve ürettiği kitlesel ürünleri güvenli, ucuz bir şekilde varacağı yönteminin değiştiği görülmekte, kombine taşımacılık yere ulaştırır. Türkiye yeni ekonomik, politik oluşumlara sistemi önem kazanmaktadır. ve küreselleşmeye uyum sağlamak için ulaştırma sektörünün içinde yer alan demir yolu alt sektörü ile ilgili
Türkiye, mevcut veya planlanmış, çok modlu uluslararası “Afet lojistiği, zarar görmüş insanların ihtiyaçlarını taşıma yollarının kavşağında yer almaktadır. Avrupa, giderebilmek amacıyla malların, eşyaların ve ilgili bilginin Kafkasya, Orta Asya, Kuzey Afrika ve Orta Doğu’yu ilk üretim noktasından son tüketim noktasına kadar birleştiren kara yolu, demir yolu, deniz ve nehir yolları ile verimli ve maliyet etkin bir şekilde akışının ve hava yolu taşımacılığının merkezinde bulunmaktadır. depolanması, planlanma ve uygulanması ile kontrolü” olarak tarif edilmektedir . Ülkemizde yüksek enerji maliyetine dayalı, düşük verimli ulaşım modellerinin benimsenmesi ulaştırma giderlerini Afet Lojistiğinin Aşamaları yükseltmektedir. Bu nedenle özellikle uzak mesafe Afet lojistiği, adım adım yerine getirilmesi gereken yüklerinin kombine taşımacılık sisteminden yararlanılarak faaliyetlerden oluşmaktadır. Daha afet meydana gelmeden ulaştırılması ülke kaynaklarının israf edilmesini yapılması gerekenler; afet öncesi hazırlık olarak önleyecektir. nitelendirilmektedir. Afetin meydana geldiği sürede
Ulaştırma Sektörü Faaliyetlerinin Lojistik yapılması gerekenler ise afet müdahale süreci; afet sonrası yapılması gerekenlerin adımlar ise müdahale sonrası Yönetimi Açısından Önemi lojistik faaliyetler olmak üzere nitelendirilmektedir. Bu Lojistik, tedarik zinciri içinde bir aşamadır ve lojistik aşamalar aşağıda yer almaktadır. yönetimi bu aşamalardaki mal, hizmet ve bilgi akışının yönetimidir. Bu aşamalar şunlardır: “Afet Öncesi Hazırlık” Lojistik Faaliyetleri; Afette ortaya çıkabilecek kayıpların azaltılması ve acil yardım • Tedarik Lojistiği (Inbound Logistics): Genelde ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla, arama-kurtarma hammadde ve malzemelerin işletmeye tedarik faaliyetlerinin geliştirilmesi ile ilgilenmektedir. Afet edildiği aşamadır. öncesi çalışmalarla planlama, satın alma, taşımacılık, depo • Üretim Lojistiği (Manufacturing Logistics, Intra yönetimi, raporlama ve insan kaynaklarının geliştirilmesi Logistics): Üretim aşamasındaki malzeme veya faaliyetleri düzenlenmektedir. Aynı zamanda sağlık, yarı mamullerin lojistik faaliyetlerinin barınma ve ihtiyaçlar için stok oluşturma, dağıtım ve oluşturulduğu aşamadır. malzemelerin depolanması ile lojistik merkezlerinin • Sevkiyat Lojistiği (Outbound Logistics): Bitmiş kurulmasını da kapsamaktadır. ürünlerin müşteriye sevk edildiği aşamadır. Taşımacılık yönetiminin gerçekleştirilmesinde istenilen en • Tersine Lojistik (Reverse Logistics): İade ürünler önemli konu afet anında ihtiyaç olabileceği belirlenen ve ve kapların süreç içerisinde tersine doğru satın alınan ürünlerin ihtiyaç bölgesine, tam zamanında hareketlerinin olduğu aşamadır. düşük ulaştırma gideriyle güvenli şekilde varması için Bu dört lojistik aşamanın bütününe İşletme Lojistiği nakliye yönetim sisteminin devreye sokulmasıdır. (Business Logistics) adı verilmektedir. Afet anında ya da afetten sonra insan hayatının kurtarılması, Genel olarak lojistik sektörünün temel üyeleri hava yolu, yaralıların tedavisinin sağlanması, barınma ve beslenme demir yolu, deniz yolu, kara yolu taşımacılık şirketleri, ihtiyaçlarının giderilmesi, güvenliğin sağlanması, psikolojik lojistik hizmet sağlayıcıları, depolama şirketleri ve taşıma yardım gibi yaşam gereksinimlerinin karşılanması ile ilgili organizatörleri (freight forwarders), liman işletmecileri, tüm faaliyetlerin yer aldığı süreç “müdahale evresi”dir. Bu lojistik ve taşımacılık merkezi işletmecileridir. süreçte ön değerlendirme, ihtiyaç tespitleri yapılarak planların yapılması, uygulanması, sürecinin izlenmesi, Lojistik faaliyetler; satın alma, ulaştırma, kalite kontrol, değerlendirilmesi ve raporlanması işlemleri gümrükleme ve sigortalama, elleçleme, depolama, stok gerçekleştirilmektedir. yönetimi, sipariş işlemleri, talep tahmini, lojistik bilgi yönetimi, dağıtım, etiketleme, (sınıflandırma), “Afet Müdahalesinin Ardından” Lojistik Faaliyetler ambalajlama, filo yönetimi ve taşıma planlamasından sürecinde, afetten etkilenen toplumun yaşamsal oluşmaktadır . ihtiyaçlarının asgari düzeyde sağlanması amaçlanmaktadır.
Ulaştırma altyapısının iyi bir şekilde kurulması lojistik Sonuç olarak, afet lojistiğinin düzgün bir şekilde sektörünün işlevini yerini getirmesini sağlayan en önemli yapılabilmesi için; doğru malzemeyi, doğru kişiye doğru etkendir. Taşımacılık maliyetlerinin lojistik faaliyetler miktarda, doğru nitelikte, doğru zamanda, doğru yerde içindeki oranı değerlendirildiğinde en önemli maliyet ulaştırabilmek gerekir. Bunlar planlı ve programlı bir kalemi ulaştırma olarak görülmektedir. şekilde yapılabilecek faaliyetlerdir.
Ulaştırma Sektörünün Afet ve Acil Durum Lojistik Afet ve Acil Durum Lojistiğinde Ulaştırma- Yönetim Sürecindeki Rolü Nakliye Faaliyetleri
Afet ve acil durumlarda yürütülmesi gereken afet yönetim Afet yönetim sürecinin bir fonksiyonu olarak her aşamada modeli afete maruz kalanlara esnek olarak ön planda olan ve başarının sağlanabilmesi için uygulanabilecek nitelikte olmalıdır. vazgeçilmez olan lojistik faaliyetler afet yönetiminde
hayati öneme sahiptir.
Bütünleşik afet yönetimi, afetlerle baş edebilen bir toplum ise Genelkurmay Başkanlığı, İçişleri Bakanlığı, Gıda, oluşturmak için tüm tehlikeleri dikkate alan, afet Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, THY, KIZILAY, STK, yönetiminin zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve Özel Sektör, Özel Hava Yollarıdır. Hizmet grubunun iyileştirme aşamalarında yapılması gereken çalışmalar ve görev ve sorumlulukları ise aşağıdaki gibi sıralanmaktadır: alınması gereken önlemleri, toplumun tüm güç ve kaynaklarını kullanarak gerçekleştirebilen bir yönetim • Afet bölgesinde görev alacak öncelikli sürecidir. personelin, araç, gereç ve malzemelerin afet bölgesine naklini sağlamak Afet ve acil durumlarda ulaştırılması gereken erzak, çadır • Görevli personelin konuşlanma alanı ile ve ilaçtan bölgede ihtiyaç duyulan arama kurtarma operasyon alanı arasındaki naklini sağlamak. ekiplerine, bu ekiplerin kullanacağı malzemelere kadar • Afetzedelerin acil barınma yerlerine naklini geniş bir yelpazede nakil trafiğinin yaşanacağı gerçeği sağlamak apaçık ortadadır. Bu nedenle de afet ve acil durum • Dışarıdan gelen yardım malzemelerinin yönetiminin bütünü içerisinde diğer süreçlerle uyum toplandığı depolardan, yardım dağıtım içinde çalışan bir ulaştırma yönetiminin oluşturulması merkezlerine nakliyesini sağlamak gereklidir. • İş makinalarının operasyon alanına naklini
Afet anında ulaştırma ve haberleşme sistemlerinin etkin sağlamak kullanılması oldukça önemlidir. • Afet bölgesine gidecek araçlara geçiş üstünlüğünü sağlamak için logo vb. işaretlemeleri Ulusal Düzey Müdahale Yönetiminde Ulaştırma yapmak Sektörünün Yeri • Araç takip sistemi kurmak
Afet ve acil durumlarda uygulanmak üzere “Afet • Kültür varlıklarının nakliyesini sağlamak Müdahale Planları” ile afete maruz kalan kişilere, yerlere • Tahliye edilenlerin nakliye işlemlerini yapmaktır. nasıl ulaşılacağı ile ilgili saptamalar yapılarak faaliyet alanları ve sorumluları belirlenmektedir.
“Ulusal Afet Müdahale Organizasyonu”nu oluşturan hizmet gurupları;
• Operasyon servisi, • Bilgi ve planlama servisi, • Lojistik ve bakım servisi, • Finans ve idari işler servisidir.
Türkiye için hazırlanan Afet Müdahale Planının (TAMP) amacı; afet ve acil durumlara ilişkin müdahale çalışmalarında görev alacak hizmet grupları ve koordinasyon birimlerine ait rolleri ve sorumlulukları tanımlamak, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki müdahale planlamasının temel prensiplerini belirlemektir.
Afet müdahale planlarının uygulanmasını sağlayan temel birim operasyon servisidir. Meydana gelen afetin derecesine ve olay türüne bağlı olarak iki alt servis olarak ayrılmıştır.
Alt servislerden ilki, küçük çaptaki olaylar için minimum hizmetler göz önünde bulundurularak oluşturulan, “acil durum hizmetleri servisi” dir. Nakliye acil durum hizmet gruplarındandır.
Alt servislerden ikincisi ise büyük çaptaki afetler dikkate alınarak oluşturulan ön iyileştirme hizmetleri servisidir. Ön iyileştirme hizmetleri acil durum çalışmalarının bitmesinden sonra uzun dönem iyileştirme çalışmalarının zeminini oluşturmaktadır.
Afet ve acil durumlarda personel, afetzede ve kaynakların nakliye hizmetlerine yönelik koordinasyondan Ulaşım- Nakliye Hizmet gurubu sorumludur. Ana çözüm ortağı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’dır. Destek çözüm ortağı